สิกขาบทที่ ๘ เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร เล่ม ๒

๘. รูปิยสิกขาบท

ว่าด้วยการรับรูปิยะ

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๑๐๕} [๕๘๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระอุปนันทศากยบุตรเป็นกุลุปกะของตระกูลหนึ่ง รับภัตตาหารอยู่เป็นประจำ ของเคี้ยวของฉันอันใดที่เกิดขึ้นในตระกูลนั้น เขาย่อมแบ่งส่วนจากของนั้นไว้ถวายท่านพระอุปนันทศากยบุตร เย็นวันหนึ่ง ในตระกูลนั้นมีเนื้อเกิดขึ้น เขาจึงแบ่งส่วนเนื้อนั้นไว้ถวายท่านพระอุปนันทศากยบุตร เด็กน้อยของตระกูลนั้นตื่นขึ้นในเวลาเช้ามืด ร้องอ้อนวอนว่า “ขอจงให้เนื้อแก่ผม” ชายผู้สามีจึงพูดกะภรรยาว่า “จงให้ส่วนของพระแก่เด็ก เราจักซื้อของอื่นถวายท่าน”ครั้นเวลาเช้า ท่านพระอุปนันทศากยบุตรครองผ้าอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปยังตระกูลนั้น ครั้นแล้วนั่งบนอาสนะที่เขาจัดถวาย

ทันใด ชายคนนั้นเข้าไปหาท่านพระอุปนันทศากยบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วกราบคารวะท่านแล้วนั่งลง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบเรียนว่า “ท่านเจ้าข้า เมื่อเย็นวานนี้มีเนื้อเกิดขึ้น ผมได้เก็บไว้ถวายพระคุณเจ้าส่วน หนึ่งจากเนื้อนั้น เด็กคนนี้ตื่นขึ้นแต่เช้ามืดร้องอ้อนวอนว่า “ขอจงให้เนื้อแก่ผม” กระผมจึงได้ให้เนื้อส่วนของพระคุณเจ้าแก่เด็ก พระคุณเจ้าจะให้ กระผมจัดหาอะไรมาถวายด้วยทรัพย์กหาปณะหนึ่ง ขอรับ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรถามว่า “คุณบริจาคทรัพย์กหาปณะหนึ่งแก่เราแล้วหรือ”

“ขอรับ กระผมบริจาคแล้ว”

“เธอจงให้กหาปณะนั้นแหละแก่เรา”

ครั้งนั้นแล ชายนั้นได้ถวายกหาปณะแก่ท่านพระอุปนันทศากยบุตร แล้วเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “พระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร เหล่านี้รับรูปิยะเหมือนพวกเรา”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินชายนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุปนันทศากยบุตรจึงได้รับรูปิยะเล่า” จึงพากันตำหนิท่านพระอุปนันทศากยบุตรโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระอุปนันท ศากยบุตรว่า “ดูก่อนอุปนันทะ ทราบมาว่าเธอรับรูปิยะ จริงหรือ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้ รับรูปิยะเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชน ที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส และเ่พื่่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิท่านพระอุปนันทศากยบุตรโดยอเนก ปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่ เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๕๘๓] อนึ่ง ภิกษุใดรับก็ดี ให้รับก็ดี ซึ่งทองหรือเงิน หรือยินดีทองหรือเงินที่เขาเก็บไว้ให้ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๑๐๖} [๕๘๔] คำว่า อนึ่ง...ใด ความว่า ภิกษุใด ... นี้พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า ‘อนึ่ง ... ใด’คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า ทอง ตรัสหมายถึงวัตถุธรรมที่มีสีเหมือนพระฉวีวรรณของ พระศาสดา

ที่ชื่อว่า เงิน ได้แก่ กหาปณะ มาสกที่ทำด้วยโลหะ มาสกที่ทำด้วยไม้ มาสกที่ทำด้วยครั่ง ซึ่งใช้เป็นอัตราสำหรับแลกเปลี่ยนซื้อขายกันคำว่า รับ คือ รับเอง เป็นนิสสัคคีย์

คำว่า ให้รับ คือ ให้คนอื่นรับแทน เป็นนิสสัคคีย์

คำว่า หรือยินดีทองหรือเงินที่เขาเก็บไว้ให้ ความว่า หรือยินดีทอง หรือเงินที่เขาเก็บไว้ให้ด้วยบอกว่า ‘ของนี้จงเป็นของพระคุณเจ้า’ ดังนี้เป็นต้น เป็นนิสสัคคีย์ ทองหรือเงินที่เป็นนิสสัคคีย์ต้องสละในท่ามกลางสงฆ์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละรูปิยะนั้นอย่างนี้

วิธีสละรูปิยะที่เป็นนิสสัคคีย์

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า กระผมรับรูปิยะไว้แล้ว รูปิยะนี้ของกระผมเป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละรูปิยะนี้แก่สงฆ์”

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ ถ้าคนงานวัดหรืออุบาสกเดินมาในสถานที่สละนั้น พึงบอกเขาว่า ‘ท่านจง รู้ของสิ่งนี้’ ถ้าเขาถามว่า ‘จะให้ผมนำอะไรมาถวายด้วยของสิ่งนี้’ อย่า บอกว่า ‘จงนำของสิ่งนี้หรือของสิ่งนี้มาถวาย’ ควรบอกแต่ของที่เป็นกัปปิยะ เช่น เนยใส นํ้ามัน นํ้าผึ้ง หรือนํ้าอ้อย ถ้าเขานำรูปิยะนั้นไปแลกของที่เป็นกัปปิยะมาถวาย เว้นภิกษุผู้รับรูปิยะ ภิกษุนอกนั้นฉันได้ทุกรูป ถ้าได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ พึงบอกเขาว่า ‘ช่วยทิ้งของนี้’ ถ้าเขาทิ้งให้ นั่นเป็นการดี ถ้าเขาไม่ทิ้งให้ พึงสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์คุณ ๕ ให้ เป็นผู้ทิ้งรูปิยะ

องค์คุณ ๕ ของภิกษุผู้ทิ้งรูปิยะ

องค์คุณ ๕ นั้น คือ

๑. ไม่ลำเอียงเพราะความชอบพอ

๒. ไม่ลำเอียงเพราะความเกลียดชัง

๓. ไม่ลำเอียงเพราะความหลง

๔. ไม่ลำเอียงเพราะความกลัว

๕. รู้ว่ารูปิยะเป็นอันทิ้งหรือไม่เป็นอันทิ้ง

วิธีสมมติภิกษุผู้ทิ้งรูปิยะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงสมมติภิกษุนั้นอย่างนี้ เบื้องต้นพึงขอ

ให้ภิกษุรับตกลงก่อน ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้

สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

[๕๘๕] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของ สงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้ให้เป็นผู้ทิ้งรูปิยะ นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติภิกษุชื่อนี้ให้เป็นผู้ทิ้ง รูปิยะ การสมมติภิกษุชื่อนี้ให้เป็นผู้ทิ้งรูปิยะชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้น พึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงภิกษุชื่อนี้สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ทิ้งรูปิยะแล้ว ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้น สงฆ์จึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’ภิกษุผู้รับสมมติแล้วนั้นพึงทิ้งอย่ากำหนดที่ตก ถ้าทิ้งกำหนดที่ตกต้อง อาบัติทุกกฏ

บทภาชนีย์

ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๑๐๗} [๕๘๖] รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นรูปิยะ รับรูปิยะเป็นนิสสัคคิย ปาจิตตีย์

รูปิยะ ภิกษุสงสัย รับรูปิยะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่รูปิยะ รับรูปิยะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ทุกกฏ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นรูปิยะ รับ ต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสงสัย รับ ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่รูปิยะ ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๐๘} ทองหรือเงินตกอยู่ภายในวัดก็ดี ภายในที่อยู่ก็ดี ภิกษุหยิบยกเองก็ดี ใช้ให้หยิบยกก็ดี แล้วเก็บไว้ด้วยตั้งใจว่า ‘เป็นของผู้ใด ผู้นั้นจักมาเอาไป’ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ รูปิยสิกขาบทที่ ๘

๙. รูปิยสังโวหารสิกขาบท

ว่าด้วยการแลกเปลี่ยนรูปิยะ

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๑๐๙} [๕๘๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทำการแลกเปลี่ยนรูปิยะมีประการต่างๆ ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร จึงได้ทำการแลกเปลี่ยนรูปิยะมีประการต่าง ๆ เหมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภค กามเล่า”