สิกขาบทที่ ๑๐ เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร [ว่าด้วย การแลกเปลี่ยนมีประการต่างๆ] เล่ม ๒

๑๐. กยวิกกยสิกขาบท

ว่าด้วยการซื้อขาย

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๑๑๓} [๕๙๓] โดยสมัยนั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นท่านพระอุปนันทศากยบุตรเป็นผู้ชำนาญทำจีวรกรรม เธอใช้ผ้าเก่า ๆ มาทำผ้าสังฆาฏิ ย้อมจัดแต่งดีแล้วใช้ห่มขณะนั้นแล ปริพาชกผู้หนึ่งห่มผ้าราคาแพงเข้าไปหาท่านพระอุปนันท ศากยบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “ผ้าสังฆาฏิผืนนี้ของท่านงามแท้ จงแลกกันกับผ้าของข้าพเจ้าเถิด”ท่านพระอุปนันทศากยบุตรกล่าวว่า “ท่านจงรู้เอาเองเถิด”

ปริพาชกตอบสนองว่า “ข้าพเจ้ารู้ ขอรับ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรตอบว่า “ตกลง อาวุโส” แล้วได้ให้ไป

จึงปริพาชกนั้นได้ห่มผ้าสังฆาฏิผืนนั้นไปยังปริพาชการาม

พวกปริพาชกพากันรุมถามปริพาชกผู้นั้นว่า “ผ้าสังฆาฏิผืนนี้ของท่านช่างงามจริง ท่านได้มาแต่ไหน”

ปริพาชกผู้นั้นตอบว่า “ผมเอาผ้าของผมผืนนั้นแลกเปลี่ยนมา”

พวกปริพาชกกล่าวว่า “ผ้าสังฆาฏิของท่านผืนนี้จักอยู่ได้สักกี่วัน ผ้าของท่านผืนนั้นแหละดีกว่า”

ปริพาชกผู้นั้นเห็นจริงว่า “ปริพาชกทั้งหลายพูดถูกต้อง ผ้าสังฆาฏิของเราผืนนี้จักอยู่ได้สักกี่วัน ผ้าผืนนั้นของเราดีกว่า” จึงเข้าไปหาท่าน

พระอุปนันทศากยบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอุปนันท ศากยบุตรว่า “โปรดนำผ้าสังฆาฏิของท่านไป โปรดคืนผ้าของผมมา ขอรับ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรพูดว่า “เราได้บอกท่านแล้วมิใช่หรือว่า ‘ท่านจงรู้เอาเองเถิด’ เราจักไม่คืนให้”

ปริพาชกนั้นจึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ธรรมดาคฤหัสถ์ยัง คืนให้แก่คฤหัสถ์ผู้เดือดร้อน ก็นี่บรรพชิตจักไม่คืนให้แก่บรรพชิตด้วยกันเทียวหรือ”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินปริพาชกนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุปนันทศากยบุตรจึงได้ทำการซื้อขายกับปริพาชกเล่า” จึงพากันตำหนิท่านพระอุปนันทศากยบุตรโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุ เป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระ อุปนันทศากยบุตรว่า “ดูก่อนอุปนันทะ ทราบมาว่าเธอทำการซื้อขายกับปริพาชก จริงหรือ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้ทำการซื้อขายกับปริพาชกเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใส ของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่ เลื่อมใสแล้ว”

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิท่านพระอุปนันทศากยบุตร โดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสม แก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๕๙๔] อนึ่ง ภิกษุใดทำการซื้อขายมีประการต่างๆ เป็นนิสสัคคิย ปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๑๑๔} [๕๙๕] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ภิกษุใด ... นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อนึ่ง ... ใด’

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

ที่ชื่อว่า มีประการต่าง ๆ ได้แก่ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร โดยที่สุดแม้ก้อนผงเจิม ไม้ชำระฟัน ด้ายเย็บผ้า

คำว่า ทำการซื้อขาย คือ ภิกษุพูดเป็นเชิงบังคับว่า ‘จงให้ของสิ่งนี้ด้วยของสิ่งนี้ จงนำของสิ่งนี้มาด้วยของสิ่งนี้ จงแลกเปลี่ยนของสิ่งนี้ด้วยของสิ่งนี้ จงจ่ายของสิ่งนี้ด้วยของสิ่งนี้’ ดังนี้เป็นต้น ต้องอาบัติทุกกฏ ในเวลาที่มีการซื้อการขายกันเสร็จแล้ว คือ ของของตนไปอยู่ในมือของคนอื่น ของของคนอื่นมาอยู่ในมือของตน เป็นนิสสัคคีย์ คือ เป็นของจำต้องสละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่บุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละของสิ่งนั้นอย่างนี้

วิธีสละของซื้อขายที่เป็นนิสสัคคีย์

สละแก่สงฆ์

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุ ผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า กระผมได้ทำการซื้อขายมีประการต่าง ๆ ของสิ่งนี้ของกระผมเป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละของสิ่งนี้แก่สงฆ์’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนของที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ของสิ่งนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ของสิ่งนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่คณะ

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า กระผมได้ทำการซื้อขายมีประการต่างๆ ของสิ่งนี้ของกระผมเป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละของสิ่งนี้แก่ท่านทั้งหลาย’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนของที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า ของสิ่งนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้ของสิ่งนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่บุคคล

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่งห่ม ผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

อาวุโส ผมได้ทำการซื้อขายมีประการต่าง ๆ ของสิ่งนี้ของผมเป็นนิสสัคคีย์ ผมสละของสิ่งนี้แก่ท่าน’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืนของที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้ของสิ่งนี้แก่ท่าน’

บทภาชนีย์

ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๑๑๕} [๕๙๖] ซื้อขาย ภิกษุสำคัญว่าซื้อขาย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ซื้อขาย ภิกษุสงสัย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ซื้อขาย ภิกษุสำคัญว่าไม่ได้ซื้อขาย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ทุกกฏ

ไม่ได้ซื้อขาย ภิกษุสำคัญว่าซื้อขาย ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ได้ซื้อขาย ภิกษุสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ไม่ได้ซื้อขาย ภิกษุสำคัญว่าไม่ได้ซื้อขาย ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๑๖} [๕๙๗] ภิกษุถามราคา ๑ ภิกษุบอกแก่กัปปิยการกว่า ‘เรามีของสิ่งนี้อยู่ แต่เราต้องการของสิ่งนี้และของสิ่งนี้’ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ กยวิกกยสิกขาบทที่ ๑๐

จบ โกสิยวรรคที่ ๒

หัวข้อประจำหมวด

โกสิยสิกขาบท ว่าด้วยการทำสันถัตผสมใยไหม ๑

สุทธกาฬกสิกขาบท ว่าด้วยการทำสันถัตขนเจียมดำล้วน ๑

เทวภาคสิกขาบท ว่าด้วยการทำสันถัตโดยใช้ขนเจียมดำล้วน ๒ ส่วน ๑

ฉัพพัสสสิกขาบท ว่าด้วยเก็บสันถัตไว้ ๖ ปี ๑

นิสีทนสันถตสิกขาบท ว่าด้วยการทำสันถัตสำหรับนั่ง ๑

เอฬกโลมสิกขาบท ว่าด้วยการรับขนเจียม ๑

เอฬกโลมโธวาปนสิกขาบท ว่าด้วยการให้ซักขนเจียม ๑

รูปิยสิกขาบท ว่าด้วยการรับทองและเงิน ๑

รูปิยโวหารสิกขาบท ว่าด้วยการแลกเปลี่ยนรูปิยะ ๑

กยวิกกยสิกขาบท ว่าด้วยการซื้อขาย ๑

๓.ปัตตวรรค

หมวดว่าด้วยบาตร

๑. ปัตตสิกขาบท

ว่าด้วยเก็บบาตร

เรื่องพวกภิกษุฉัพพัคคีย์

{๑๑๗} [๕๙๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทำการสะสมบาตรไว้เป็นอันมาก พวกชาวบ้านเดินเที่ยวชมวิหาร เห็นเข้าแล้วพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้ทำการสะสมบาตรไว้เป็นอันมากเล่า ท่านจักทำการค้าบาตรหรือจักออกร้านภาชนะดินเผากัน”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้เก็บอติเรกบาตรไว้เล่า” จึงพากันตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์โดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามพวกภิกษุ