สิกขาบทที่ ๗ เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร เล่ม ๒

๗. มหาเปสการสิกขาบท

ว่าด้วยการกะเกณฑ์ให้ช่างหูกทอจีวร

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๑๕๗} [๖๔๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นชายคนหนึ่งเมื่อจะไปต่างถิ่น ได้สั่งภรรยาไว้ว่า “เธอจงกะด้ายแล้วมอบให้แก่ช่างหูกคนโน้น ให้เขาทอจีวรแล้วเก็บไว้ ฉันกลับมาแล้วจักนิมนต์พระคุณเจ้าอุปนันทะให้ครองจีวร”ภิกษุผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งได้ยินชายคนนั้นกล่าวดังนี้ จึงเข้าไปหาท่านพระอุปนันทศากยบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “อาวุโสอุปนันทะ ท่านเป็นผู้มีบุญมาก ในสถานที่โน้น ชายคนหนึ่งเมื่อจะไปต่างถิ่นได้กล่าวสั่งภรรยาไว้ว่า ‘เธอจงกะด้ายแล้วมอบให้แก่ช่างหูกคนโน้น ให้เขาทอจีวรแล้วเก็บไว้ ฉันกลับมาแล้วจักนิมนต์พระคุณเจ้าอุปนันทะให้ครองจีวร’ ดังนี้”ท่านพระอุปนันทะกล่าวรับรองว่า “มีจริงครับ เขาเป็นอุปัฏฐากของผมเอง” แม้ช่างหูกผู้นั้นก็เป็นอุปัฏฐากของท่านพระอุปนันทศากยบุตร

ทันใดนั้น ท่านพระอุปนันทศากยบุตรจึงเข้าไปหาช่างหูกผู้นั้นถึงบ้าน ครั้นแล้วได้กล่าวกะช่างหูกผู้นั้นว่า “โยม จีวรผืนนี้แลเขาให้โยมทอเจาะจงอาตมา โยมจงทำให้ยาว ให้กว้าง ให้แน่น ทอให้ดี ขึงให้ดี สางให้ดี และกรีดให้ดี”

ช่างหูกกล่าวว่า “ท่านขอรับ เขากะด้ายให้กระผมมาเท่านี้เอง ด้วยสั่งว่าจงทอจีวรด้วยด้ายเท่านี้ กระผมไม่สามารถจะทำให้ยาว ให้กว้าง หรือให้แน่นได้ แต่สามารถจะขึงให้ดี สางให้ดี และกรีดให้ดีได้ ขอรับ”

ท่านพระอุปนันทะกล่าวรับรองว่า “เชิญท่านช่วยทำให้ยาว ให้กว้าง และให้แน่นเถิด ความขัดข้องด้วยด้ายนั้นจักไม่มี”

ครั้นช่างหูกนำด้ายตามที่เขาส่งมาเข้าไปในหูกแล้ว ด้ายไม่พอ จึงเข้าไปหาหญิงเจ้าของถึงบ้าน ครั้นแล้วแจ้งว่า “ผมต้องการด้าย ขอรับ”

หญิงเจ้าของกล่าวว่า “ดิฉันสั่งคุณแล้วมิใช่หรือว่าจงทอจีวรด้วยด้ายเท่านี้”

ช่างหูกอ้างเหตุว่า “ท่านสั่งผมไว้จริง ขอรับ ว่า ‘จงทอจีวรด้วยด้ายเท่านี้’ แต่พระคุณเจ้าอุปนันทะบอกผมอย่างนี้ว่า ‘ขอโยมช่วยทำให้ยาว ให้กว้าง และให้แน่นเถิด ความขัดข้องด้วยด้ายนั้นจักไม่มี”

จึงหญิงผู้นั้นได้ให้ด้ายเพิ่มไปเท่าจำนวนด้ายที่ให้ไว้คราวแรก

ท่านพระอุปบันทศากยบุตรได้ทราบข่าวว่าชายคนนั้นกลับมาจากต่างถิ่นแล้ว จึงเข้าไปหาชายคนนั้นถึงเรือน ครั้นแล้วนั่งบนอาสนะที่เขาจัดไว้

จึงชายคนนั้นเข้าไปหาท่านพระอุปนันทศากยบุตรถึงที่นั่ง ครั้นแล้วกราบท่านพระอุปนันทศากยบุตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้ถามภรรยาว่า “เธอให้เขาทอจีวรแล้วหรือยัง”

ภรรยาตอบ “ให้ทอเสร็จแล้วค่ะ”

ชายคนนั้นสั่งว่า “จงหยิบมา ฉันจักนิมนต์พระคุณเจ้าอุปนันทะให้ครองจีวร”

จึงภรรยาได้หยิบจีวรออกมาให้สามีแล้วได้เล่าเรื่องให้ทราบ ชายคนนั้นถวายจีวรนั้นแก่ท่านพระอุปนันทศากยบุตรแล้วได้เพ่งโทษ ติเตียนโพนทะนาขึ้นในขณะนั้นแลว่า “พระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรเหล่านี้ เป็นคนมักมาก ไม่สันโดษ จะให้พระสมณะเหล่านี้ครองจีวรก็ทำไม่ได้ง่าย ไฉนพระคุณเจ้าอุปนันทะอันเราไม่ได้ปวารณาไว้ก่อนจึงได้เข้าไปหาช่างหูก แล้วกะเกณฑ์เอาจีวรเล่า”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินบุรุษนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดา ภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุปนันทศากยบุตรอันเขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อนจึงได้เข้าไปหาช่างหูกของคหบดีแล้วกะเกณฑ์เอาจีวรเล่า” จึงพากันตำหนิท่านพระอุปนันทศากยบุตร โดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุ เป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระอุปนันท ศากยบุตรว่า “ดูก่อนอุปนันทะ ทราบมาว่าเธออันเขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน ได้เข้าไปหาช่างหูกของคหบดีแล้วกะเกณฑ์เอาจีวร จริงหรือ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

“เขาเป็นญาติของเธอหรือมิใช่ญาติ”

“มิใช่ญาติ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ คนที่ไม่ใช่ญาติย่อมไม่รู้การกระทำอันสมควรหรือไม่สมควร ของที่มีอยู่หรือไม่มีของคนที่มิใช่ญาติ ไฉนเธอนั้นอันเขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อนจึงได้เข้าไปหาช่างหูกของคหบดีผู้มิใช่ญาติแล้วกะเกณฑ์เอาจีวรเล่า การกระทำของเธอนั้นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิท่านพระอุปนันทศากยบุตรนั้นโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๖๔๒] อนึ่ง คหบดีก็ดี คหปตานีก็ดี ผู้มิใช่ญาติสั่งช่างหูกให้ทอจีวรเจาะจงภิกษุเท่านั้น ถ้าภิกษุนั้นเขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อนเข้าไปหาช่างหูกแล้วกะเกณฑ์จีวรในสำนักของเขานั้นว่า ‘จีวรผืนนี้ทอเจาะจงอาตมาขอท่านจงทำให้ยาว ให้กว้าง ให้แน่น ทอให้ดี ขึงให้ดี สางให้ดี และ กรีดให้ดี ถ้ากระไร อาตมาเองก็จะให้ของเล็กน้อยเป็นรางวัลแก่ท่าน’ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นให้ของเล็กน้อยเป็นรางวัล โดยที่สุดแม้เพียงบิณฑบาต เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๑๕๘} [๖๔๓] คำว่า อนึ่ง ... เจาะจงภิกษุเท่านั้น ความว่า เพื่อประโยชน์ของภิกษุ คือ ทำภิกษุให้เป็นอารมณ์แล้วต้องการจะให้ภิกษุครองที่ชื่อว่า ผู้มิใช่ญาติ คือ ไม่ใช่คนเกี่ยวเนื่องกันทางมารดาหรือทางบิดาตลอด ๗ ชั่วคน

ผู้ชื่อว่า คหบดี ได้แก่ ชายครองเรือน

ผู้ชื่อว่า คหปตานี ได้แก่ หญิงครองเรือน

คำว่า ช่างหูก ได้แก่ ช่างทอผ้า

ที่ชื่อว่า จีวรได้แก่ ผ้า ๖ชนิด ชนิดใดชนิดหนึ่ง ซึ่งเข้าองค์กำหนดที่จะวิกัปได้เป็นอย่างตํ่า

คำว่า ให้ทอ คือ ใช้ให้ทอ

คำว่า ถ้าภิกษุนั้น ... ในสำนักของเขานั้น ได้แก่ ภิกษุรูปที่เขาสั่งให้ช่างหูกทอจีวรไว้ถวายเฉพาะ

คำว่า เขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน คือ เป็นผู้ที่เขาไม่ได้บอกไว้ก่อนว่า ‘ท่านเจ้าข้า ท่านจะต้องการจีวรเช่นไร ผมจักทอจีวรเช่นไรถวาย’

คำว่า เข้าไปหาช่างหูกแล้ว คือ ไปถึงเรือนแล้วเข้าไปหาในที่แห่งใดแห่งหนึ่ง

คำว่า กะเกณฑ์เอาจีวร คือ กะเกณฑ์เอาจีวรว่า ‘จีวรผืนนี้ทอเจาะจงอาตมา ขอท่านจงทำให้ยาว ให้กว้าง ให้แน่น ทอให้ดี ขึงให้ดี สางให้ดี และกรีดให้ดี ถ้ากระไร อาตมาเองก็จะให้ของเล็กน้อยเป็นรางวัลแก่ท่าน’คำว่า ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุให้ของเล็กน้อยเป็นรางวัล โดยที่สุดแม้เพียงบิณฑบาต อธิบายว่า ข้าวยาคูก็ดี ข้าวสวยก็ดี ของเคี้ยวก็ดี เครื่องเจิมก็ดี ไม้ชำระฟันก็ดี ด้ายชายผ้าก็ดี โดยที่สุดแม้กล่าวธรรม ก็ชื่อว่าบิณฑบาต เขาทำให้ยาวก็ดี ให้กว้างก็ดี ให้แน่นก็ดี ตามคำของเธอ เป็นทุกกฏเพราะประโยคที่เขาทำ จีวรเป็นนิสสัคคีย์เพราะได้มา คือ เป็นของจำต้องสละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่บุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละจีวรนั้นอย่างนี้

วิธีสละจีวรที่เป็นนิสสัคคีย์

สละแก่สงฆ์

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของกระผม เขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน กระผมเข้าไปหาช่างหูกของคหบดีผู้มิใช่ญาติ กะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละจีวรผืนนี้แก่สงฆ์’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้ เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่คณะ

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของกระผม เขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน กระผมเข้าไปหาช่างหูกของคหบดีผู้มิใช่ญาติ กะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละจีวรผืนนี้แก่ท่านทั้งหลาย’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้ของภิกษุมีชื่อนี้ เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่าน ทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่บุคคล

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘อาวุโส จีวรผืนนี้ของผม เขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน ผมเข้าไปหาช่างหูกของคหบดีผู้มิใช่ญาติ กะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคีย์ ผมสละจีวรผืน นี้แก่ท่าน’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้จีวรผืนนี้แก่ท่าน’

บทภาชนีย์

ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๑๕๙} [๖๔๔] คหบดีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ เขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาช่างหูกของพ่อเจ้าเรือนแล้วกะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์คหบดีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย เขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาช่างหูกของคหบดีแล้วกะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์คหบดีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ เขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาช่างหูกของคหบดีแล้วกะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ทุกกฏ

คหบดีเป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

คหบดีเป็นญาติ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

คหบดีเป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๖๐} [๖๔๕] ภิกษุขอต่อญาติ ๑ ภิกษุขอต่อคนปวารณา ๑ ภิกษุขอเพื่อ ภิกษุอื่น ๑ ภิกษุซื้อมาด้วยทรัพย์ของตนเอง ๑ คหบดีต้องการจะให้ทอจีวรมีราคามาก ภิกษุให้ทอจีวรมีราคาน้อย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็น ต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ มหาเปสการสิกขาบทที่ ๗

๘. อัจเจกจีวรสิกขาบท

ว่าด้วยรับอัจเจกจีวร

เรื่องมหาอำมาตย์คนหนึ่ง

{๑๖๑} [๖๔๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น มหาอำมาตย์ท่านหนึ่งเมื่อจะใปต่างถิ่นได้ส่งตัวแทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลาย ว่า “นิมนต์ท่านผู้เจริญทั้งหลายมากัน ข้าพเจ้าจักถวายผ้าจำนำพรรษา” ภิกษุทั้งหลายรังเกียจอยู่ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตผ้าจำนำ พรรษาแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ออกพรรษาแล้ว” จึงไม่ไป มหาอำมาตย์ท่านนั้น จึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านผู้เจริญทั้งหลาย เมื่อเรา ส่งตัวแทนไปแล้วจึงได้ไม่มาเล่า เพราะเราจะไปราชการรบ จะเป็นหรือจะ ตายก็ยากที่จะรู้ได้”ภิกษุทั้งหลายได้ทราบข่าวมหาอำมาตย์ท่านนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงอนุญาตอัจเจกจีวร

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับอัจเจกจีวรแล้วเก็บไว้ได้”