สิกขาบทที่ ๘ เรื่องมหาอำมาตย์คนหนึ่ง เล่ม ๒

๘. อัจเจกจีวรสิกขาบท

ว่าด้วยรับอัจเจกจีวร

เรื่องมหาอำมาตย์คนหนึ่ง

{๑๖๑} [๖๔๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น มหาอำมาตย์ท่านหนึ่งเมื่อจะใปต่างถิ่นได้ส่งตัวแทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลาย ว่า “นิมนต์ท่านผู้เจริญทั้งหลายมากัน ข้าพเจ้าจักถวายผ้าจำนำพรรษา” ภิกษุทั้งหลายรังเกียจอยู่ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตผ้าจำนำ พรรษาแก่ภิกษุทั้งหลายผู้ออกพรรษาแล้ว” จึงไม่ไป มหาอำมาตย์ท่านนั้น จึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านผู้เจริญทั้งหลาย เมื่อเรา ส่งตัวแทนไปแล้วจึงได้ไม่มาเล่า เพราะเราจะไปราชการรบ จะเป็นหรือจะ ตายก็ยากที่จะรู้ได้”ภิกษุทั้งหลายได้ทราบข่าวมหาอำมาตย์ท่านนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงอนุญาตอัจเจกจีวร

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับอัจเจกจีวรแล้วเก็บไว้ได้”

[๖๔๗] โดยสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายทราบพระพุทธานุญาตนั้นแล้ว รับอัจเจกจีวรเก็บไว้จนเกินสมัยจีวรกาล จีวรเหล่านั้นภิกษุห่อแขวนไว้ที่สายระเดียง

ท่านพระอานนท์เที่ยวจาริกไปตามเสนาสนะ ได้เห็นจีวรเหล่านั้นที่ภิกษุ ทั้งหลายห่อแขวนไว้ที่สายระเดียง เห็นแล้วได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาถามว่า “อาวุโสทั้งหลาย จีวรเหล่านี้ของใคร ห่อแขวนไว้ที่สายระเดียง”

ภิกษุทั้งหลายตอบว่า “อัจเจกจีวรของพวกกระผม ขอรับ”

ท่านพระอานนท์ซักว่า “จีวรเหล่านี้เก็บไว้นานเท่าไรแล้ว”

จึงภิกษุเหล่านั้นได้แจ้งเวลาตามที่ตนได้เก็บไว้ให้ท่านพระอานนท์ทราบ

ท่านพระอานนท์จึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายจึงได้รับอัจเจกจีวรมาแล้วเก็บไว้เกินสมัยจีวรกาลเล่า” แล้วกราบทูลเรี่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายรับอัจเจกจีวรมาแล้วเก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นจึงได้รับอัจเจกจีวรมาแล้วเก็บไว้เกินสมัยจีวรกาลเล่า การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใส

ของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”

ครั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิภิกษุเหล่านั้นโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้น แก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุ ทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๖๔๘] วันเพ็ญที่ครบ ๓ เดือนในเดือนกัตติกา ยังไม่ถึงอีก ๑๐ วัน อัจเจกจีวรเกิดขึ้นแก่ภิกษุ ภิกษุสำคัญว่าเป็นอัจเจกจีวร พึงรับไว้ได้ ครั้นรับไว้แล้วพึงเก็บไว้ได้จนตลอดสมัยที่เป็นจีวรกาล ถ้าเธอเก็บไว้ยิ่งไปกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๑๖๒} [๖๔๙] คำว่า ยังไม่ถึงอีก ๑๐ วัน คือ เมื่อยังไม่ถึงวันปวารณาอีก ๑๐ วัน

คำว่า วันเพ็ญที่ครบ ๓ เดือนในเดือนกัตติกา คือ วันปวารณา ท่านกล่าวว่าวันเพ็ญในเดือนกัตติกา

ที่ชื่อว่า อัจเจกจีวร อธิบายว่า บุคคลที่ประสงค์จะไปในการรบก็ดี บุคคลที่ประสงค์จะไปต่างถิ่นก็ดี บุคคลที่เจ็บไข้ก็ดี สตรีที่มีครรภ์ก็ดี บุคคลที่ยังไม่มีศรัทธามามีศรัทธาเกิดขึ้นก็ดี บุคคลที่ยังไม่เลื่อมใสมามีความเลื่อมใสเกิดขึ้นก็ดี ถ้าเขาส่งตัวแทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘นิมนต์

ท่านผู้เจริญมา ข้าพเจ้าจักถวายผ้าจำนำพรรษา’ ผ้าที่เขาถวายเช่นนี้ ชื่อว่าอัจเจกจีวร

คำว่า ภิกษุสำคัญว่าเป็นอัจเจกจีวร พึงรับไว้ได้ ครั้นรับไว้แล้วพึงเก็บไว้ได้จนตลอดสมัยที่เป็นจีวรกาล คือ พึงทำเครื่องหมายว่า ‘ผ้าผืนนี้เป็นอัจเจกจีวร’ แล้วเก็บไว้ที่ชื่อว่า สมัยที่เป็นจีวรกาล คือ หนึ่งเดือนสุดท้ายของฤดูฝน ในเมื่อยังไม่ได้กรานกฐิน ห้าเดือนหลังฤดูฝน เมื่อได้กรานกฐินแล้ว

คำว่า ถ้าเธอเก็บไว้ยิ่งไปกว่านั้น คือ เมื่อไม่ได้กรานกฐิน เก็บไว้เลยวันสุดท้ายแห่งฤดูฝน เป็นนิสสัคคีย์ เมื่อได้กรานกฐินแล้ว เก็บไว้เลยวันกฐินเดาะ เป็นนิสสัคคีย์ คือ เป็นของจำต้องสละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือ แก่บุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละอัจเจกจีวรนั้นอย่างนี้

วิธีสละจีวรที่เป็นนิสสัคคีย์

สละแก่สงฆ์

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า ผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้ของกระผม เก็บไว้เลยสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้แก่สงฆ์’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า อัจเจกจีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่คณะ

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า ผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้ของกระผม เก็บไว้เลยสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้แก่ท่านทั้งหลาย’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า ผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้ผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่บุคคล

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘อาวุโส ผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้ของผม เก็บไว้เลยสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคีย์ ผมสละผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้แก่ท่าน’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้ผ้าอัจเจกจีวรผืนนี้แก่ท่าน’

บทภาชนีย์

นิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๑๖๓} [๖๕๐] อัจเจกจีวร ภิกษุสำคัญว่าเป็นอัจเจกจีวร เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์อัจเจกจีวร ภิกษุสงสัย เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

อัจเจกจีวร ภิกษุสำคัญว่ามิใช่อัจเจกจีวร เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์จีวรยังไม่ได้อธิษฐาน ภิกษุสำคัญว่าอธิษฐานแล้ว เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์จีวรยังไม่ได้วิกัป ภิกษุสำคัญว่าวิกัปแล้ว เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์จีวรยังไม่ได้สละ ภิกษุสำคัญว่าสละแล้ว เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์จีวรยังไม่หาย ภิกษุสำคัญว่าหายแล้ว เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์จีวรยังใช้ได้ ภิกษุสำคัญว่าใช้ไม่ได้แล้ว เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์จีวรยังไม่ถูกไฟไหม้ ภิกษุสำคัญว่าถูกไฟไหม้แล้ว เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์จีวรยังไม่ถูกชิงไป ภิกษุสำคัญว่าถูกชิงไปแล้ว เก็บไว้เกินสมัยจีวรกาล เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ทุกกฏ

จีวรเป็นนิสสัคคีย์ ภิกษุยังไม่ได้สละ ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ใช่อัจเจกจีวร ภิกษุสำคัญว่าอัจเจกจีวร ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ใช่อัจเจกจีวร ภิกษุสงสัย ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ไม่ใช่อัจเจกจีวร ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่อัจเจกจีวร ใช้สอย ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๖๔} [๖๕๑] ภิกษุอธิษฐานในภายในสมัย ๑ ภิกษุวิกัปไว้ในภายในสมัย ๑ ภิกษุสละไป ๑ จีวรหายไป ๑ จีวรฉิบหายไป ๑ จีวรถูกไฟไหม้ ๑ โจรชิงเอาไป ๑ ภิกษุถือวิสาสะ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ อัจเจกจีวรสิกขาบทที่ ๘

๙. สาสังกสิกขาบท

ว่าด้วยเสนาสนะป่าที่น่าหวาดระแวง

เรื่องภิกษุหลายรูป

{๑๖๕} [๖๕๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นภิกษุทั้งหลายออกพรรษาแล้วยังคงอยู่ในเสนาสนะป่า พวกโจรเดือนสิบสองเข้าใจว่าภิกษุทั้งหลายได้ลาภ จึงเข้ารบกวน ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงอนุญาตให้เก็บจีวรไว้ในละแวกบ้าน

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะป่าเก็บไตรจีวรผืนใดผืนหนึ่งไว้ในละแวกบ้านได้”

ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรง อนุญาตให้ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะป่าเก็บไตรจีวรผืนใดผืนหนึ่งไวัในละแวกบ้าน