พระวินัยปิฎก มหาวรรค · วัสสูปนายิกขันธกะ
ทายกสร้างวิหารเป็นต้นถวาย เล่ม ๔
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๑๐–๒๑๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๓ ในวัสสูปนายิกขันธกะมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระวินัยปิฎก มหาวรรค วัสสูปนายิกขันธกะ ทายกสร้างวิหารเป็นต้นถวาย (ฉบับหลวง เล่ม ๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๔ หน้า ๓๓๘–๓๖๐
ทรงอนุญาตให้เลื่อนกาลฝนคล้อยตามบ้านเมือง
{๒๐๙} ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงมีพระราชประสงค์จะเลื่อนกาลฝนออกไป จึงทรงส่งผู้แทนพระองค์ไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า “ถ้ากระไร ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายพึงเข้าพรรษาในชุณหปักษ์ อันจะมาถึง เถิด” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้คล้อยตามพระเจ้าแผ่นดิน ”
๓. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตสัตตาหกรณียะ
เรื่องอุบาสกอุเทนสร้างวิหารถวาย
{๒๑๐} [๑๘๗] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในพระนครราชคฤห์ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางพระนครสาวัตถี เสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้ถึงพระนครสาวัตถีแล้ว ทราบว่าพระองค์ประทับอยู่ที่พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีนั้น
- ๑ในชุณหปักษ์อันจะมาถึง หมายถึงข้างขึ้นในเดือนหน้า, ขึ้น ๑ คํ่าของเดือนถัดไป (วิ.อ. ๓/๑๔๖)
- ๒คล้อยตามพระเจ้าแผ่นดิน หมายถึงให้คล้อยตามราชอาณาจักรหรือบ้านเมือง แม้ในเรื่องอื่นๆ ที่ชอบธรรม ก็พึงคล้อยตามได้ แต่ไม่ทรงอนุญาตให้ภิกษุสงฆ์คล้อยตามใคร ๆ ในเรื่องที่ไม่ชอบธรรม (วิ.อ. ๓/๑๔๖)
- ๓สัตตาหกรณียะ แปลว่า กิจที่จะพึงไปทำให้เสร็จภายใน ๗ วัน หมายถึงกิจจำเป็นที่ทรงอนุญาตให้ภิกษุหรือภิกษุณีผู้จำพรรษาออกจากสถานที่ที่จำพรรษาไปค้างคืนที่อื่นได้ภายใน ๗ วัน (นัย วิ.อ. ๓/๑๔๖) โดยสรุปมี ๔ กรณียะ คือ (๑) ไปเพื่อพยาบาลสหธรรมิกหรือมารดาบิดาผู้เจ็บไข้ (๒) ไปเพื่อระงับยับยั้งสหธรรมิกผู้จะสึก (๓) ไปเพื่อกิจสงฆ์ เช่น ไปหาทัพพสัมภาระมาซ่อมวิหารที่ชำรุดในเวลานั้น (๔) ไปเพื่อบำรุงศรัทธาของทายกซึ่งส่งคนมานิมนต์เพื่อการบำเพ็ญบุญกุศลของเขา
ก็โดยสมัยนั้นแล อุบาสกชื่ออุเทนได้ให้สร้างวิหารอุทิศต่อสงฆ์โว้ที่แถบแคว้นโกศล เขาได้ส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า “ขออาราธนา พระคุณเจ้าทั้งหลายมา ข้าพเจ้าปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และ พบปะภิกษุทั้งหลาย”
ภิกษุทั้งหลายตอบไปอย่างนี้ว่า “ท่านอุบาสก พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงบัญญัติไว้แล้วว่า ‘ภิกษุเข้าพรรษาแล้วยังไม่อยู่ให้ตลอด ๓ เดือนต้นหรือ ๓ เดือนหลัง จะหลีกจาริกไปเสียไม่ได้’ ขออุบาสกอุเทนจงรอไป จนกว่าภิกษุทั้งหลายจำพรรษา ออกพรรษาแล้วจึงจักไปได้ แต่ถ้าอุบาสก มีกรณียกิจรีบด่วน จงให้ประดิษฐานวิหารไว้ในสำนักภิกษุเจ้าถิ่นที่โกศลชนบทนั้นนั่นแหละ”อุบาสกอุเทนจึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “เมื่อเราส่งผู้แทนไปแล้ว ไฉนพระคุณเจ้าทั้งหลายจึงได้ไม่มาเล่า เราเองก็เป็นทายก เป็นผู้ก่อสร้าง เป็นผู้บำรุงสงฆ์”
ภิกษุทั้งหลายได้ยินอุบาสกอุเทนเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับบุคคล ๗ ประเภท เราอนุญาตให้ไปด้วยสัตตาหกรณียะได้เมื่อเขาส่งผู้แทนมา แต่เมื่อเขาไม่ส่งผู้แทนมา เราไม่อนุญาต บุคคล ๗ ประเภท คือ ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร
- ๑สิกขมานา แปลว่า หญิงผู้นับจำนวนสิกขา หรือหญิงผู้กำลังศึกษา หมายถึงสามเณรีผู้มีอายุ ๑๘ ปีแล้ว อีก ๒ ปีจะครบบวชเป็นภิกษุณี ภิกษุณีสงฆ์จึงสวดให้สิกขาสมมติ คือ ตกลงให้สมาทานสิกขาบท ๖ ข้อ (ข้อ ๑ ถึงข้อ ๖ แห่งสิกขาบท ๑๐) โดยให้รักษาอย่างเคร่งครัดไม่ขาดตลอดเวลา ๒ ปี เมื่อครบ ๒ ปี ภิกษุณีสงฆ์จึงทำพิธีอุปสมบทให้ ขณะที่สมาทานสิกขาบท ๖ ข้อตลอดเวลา ๒ ปีนี้เรียกว่า สิกขมานา (ดู วิ.ภิกขุนี. (แปล) ๓/๑๐๗๗-๑๐๘๐/๒๗๙-๒๘๒)
สามเณรี อุบาสก อุบาสิกา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับบุคคล ๗ ประเภท นี้เราอนุญาตให้ไปด้วยสัตตาหกรณียะได้เมื่อเขาส่งผู้แทนมา แต่เมื่อเขาไม่ส่งผู้แทนมา เราไม่อนุญาต จะต้องกลับใน ๗ วัน ”
เรื่องอุบาสกส่งคนนิมนต์ภิกษุไปฉลองศรัทธาในพรรษา
[๑๘๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุบาสกในศาสนานี้ได้ให้สร้างวิหาร อุทิศสงฆ์เข้าไว้ ถ้าเขาส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนา พระคุณเจ้าทั้งหลายมา ข้าพเจ้าปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และ พบปะภิกษุทั้งหลาย’ เมื่อเขาส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขาไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสกในศาสนานี้ได้ให้สร้างเพิงพักอุทิศสงฆ์เข้าไว้...
... ได้ให้สร้างเรือนยอด ... ... ได้ให้สร้างทิมแถว ...
... ได้ให้สร้างถ้ำ ... ... ได้ให้สร้างบริเวณ ...
... ได้ให้สร้างซุ้ม ... ... ได้ให้สร้างโรงฉัน ...
... ได้ให้สร้างโรงไฟ ... ... ได้ให้สร้างกัปปิยกุฎี ...
... ได้ให้สร้างวัจกุฎี ... ... ได้ให้สร้างที่จงกรม ...
... ได้ให้สร้างโรงจงกรม ... ... ได้ให้สร้างบ่อน้ำ ...
... ได้ให้สร้างโรงน้ำ ... ... ได้ให้สร้างเรือนไฟ ...
... ได้ให้สร้างโรงเรือนไฟ ... ... ได้ให้สร้างสระโบกขรณี ...
... ได้ให้สร้างมณฑป ... ... ได้ให้สร้างอาราม ...
- ๑จะต้องกลับใน ๗ วัน หมายถึงต้องกลับถึงวัดที่ตนจำพรรษาให้อยู่ในอรุณของวันที่ ๗ เท่านั้น จะไปพักค้างแรมที่อื่นจนครบ ๗ วันแล้วกลับมารับอรุณที่ ๘ ไม่ได้ (นัย วิ.อ. ๓/๑๔๖)
... ได้ให้สร้างอารามวัตถุเข้าไว้ ถ้าเขาส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ข้าพเจ้าปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลาย เมื่อเขาส่งผู้แทนมา พึงไป ด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขาไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสกในศาสนานี้ได้ให้สร้างวิหารอุทิศภิกษุมากรูปด้วยกัน ...
... ได้ให้สร้างวิหารอุทิศภิกษุรูปหนึ่ง ... ... ได้ให้สร้างเพิงพัก ...
... ได้ให้สร้างเรือนยอด ... ... ได้ให้สร้างทิมแถว ...
... ได้ให้สร้างถ้ำ ... ... ได้ให้สร้างบริเวณ ...
... ได้ให้สร้างซุ้ม ... ... ได้ให้สร้างโรงฉัน ...
... ได้ให้สร้างโรงไฟ ... ... ได้ให้สร้างกัปปิยกุฎี ...
... ได้ให้สร้างวัจกุฎี ... ... ได้ให้สร้างที่จงกรม ...
... ได้ให้สร้างโรงจงกรม ... ... ได้ให้สร้างบ่อน้ำ ...
... ได้ให้สร้างโรงน้ำ ... ... ได้ให้สร้างเรือนไฟ ...
... ได้ให้สร้างโรงเรือนไฟ ... ... ได้ให้สร้างสระโบกขรณี ...
... ได้ให้สร้างมณฑป ... ... ได้ให้สร้างอาราม ...
...ได้ให้สร้างอารามวัตถุ ถ้าเขาส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ข้าพเจ้าปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลาย เมื่อเขาส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขาไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุบาสกในศาสนานี้ได้ให้สร้างวิหารอุทิศภิกษุณีสงฆ์ ...
... อุทิศภิกษุณีมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศภิกษุณีรูปหนึ่ง ...
... อุทิศสิกขมานามากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสิกขมานารูปหนึ่ง ...
... อุทิศสามเณรมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสามเณรรูปหนึ่ง ...
... อุทิศสามเณรีมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสามเณรีรูปหนึ่ง ...
... ได้ให้สร้างเพิงพัก ...
... ได้ให้สร้างเรือนยอด... ... ได้ให้สร้างทิมแถว ...
... ได้ให้สร้างถํ้า ... ... ได้ให้สร้างบริเวณ ...
... ได้ให้สร้างซุ้ม ... ... ได้ให้สร้างโรงฉัน ...
... ได้ให้สร้างโรงไฟ ... ... ได้ให้สร้างกัปปิยกุฎี ...
... ได้ให้สร้างวัจกุฎี ... ... ได้ให้สร้างที่จงกรม ...
... ได้ให้สร้างโรงจงกรม ... ... ได้ให้สร้างบ่อน้ำ ...
... ได้ให้สร้างโรงน้ำ ... ... ได้ให้สร้างเรือนไฟ ...
... ได้ให้สร้างโรงเรือนไฟ ... ... ได้ให้สร้างสระโบกขรณี ...
... ได้ให้สร้างมณฑป ... ... ได้ให้สร้างอาราม ...
...ได้ให้สร้างอารามวัตถุ ถ้าเขาส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ข้าพเจ้าปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลายเมื่อเขาส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขาไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วัน[๑๘๙] อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสกในศาสนานี้ได้ให้สร้างนิเวศน์เพื่อประโยชน์ตน ...
... ได้ให้สร้างเรือนนอน ... ... ได้ให้สร้างโรงเก็บของ ...
... ได้ให้สร้างป้อม ... ... ได้ให้สร้างโรงกลม ...
... ได้ให้สร้างร้านค้า ... ... ได้ให้สร้างโรงร้านค้า ...
... ได้ให้สร้างเรือนยอด ... ... ได้ให้สร้างทิมแถว ...
... ได้ให้สร้างถํ้า ... ... ได้ให้สร้างบริเวณ ...
... ได้ให้สร้างซุ้ม ... ... ได้ให้สร้างโรงฉัน ...
... ได้ให้สร้างโรงไฟ ... ... ได้ให้สร้างกัปปิยกุฎี ...
... ได้ให้สร้างวัจกุฎี ... ... ได้ให้สร้างที่จงกรม ...
... ได้ให้สร้างโรงจงกรม ... ... ได้ให้สร้างบ่อน้ำ ...
... ได้ให้สร้างโรงน้ำ ... ... ได้ให้สร้างเรือนไฟ ...
... ได้ให้สร้างโรงเรือนไฟ ... ... ได้ให้สร้างสระโบกขรณี ...
... ได้ให้สร้างมณฑป ... ... ได้ให้สร้างอาราม ...
... ได้ให้สร้างอารามวัตถุ ...
อนึ่ง จะมีงานหมั้นบุตรก็ดี จะมีงานหมั้นธิดาก็ดี เขาเจ็บไข้ก็ดี จะกล่าวพระสุตตันตะที่รู้เฉพาะก็ดี ถ้าเขาส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา จักได้เรียนพระสุตตันตะนี้ไว้ ตราบที่พระสุตตันตะนี้จะไม่เสื่อมสูญไปเสียก่อน’ หรือว่าเขามีกิจหรือกรณียะอย่างใดอย่างหนึ่งก็ดี ถ้าเขาส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนา พระคุณเจ้าทั้งหลายมา ข้าพเจ้าปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลาย’ เมื่อเขาส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขาไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วัน
เรื่องอุบาสิกาส่งคนนิมนต์ภิกษุไปฉลองศรัทธาในพรรษา
[๑๙๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุบาสิกาในศาสนานี้ได้ให้สร้างวิหารอุทิศสงฆ์เข้าไว้ ถ้านางส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนา
พระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลาย’ เมื่อนางส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อนางไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาในศาลนานี้ได้ให้สร้างเพิงพักอุทิศสงฆ์เข้าไว้ ...
... ได้ให้สร้างเรือนยอด ... ... ได้ให้สร้างทิมแถว ...
... ได้ให้สร้างถํ้า ... ... ได้ให้สร้างบริเวณ ...
... ได้ให้สร้างซุ้ม ... ... ได้ให้สร้างโรงฉัน ...
... ได้ให้สร้างโรงไฟ ... ... ได้ให้สร้างกัปปิยกุฎี ...
... ได้ให้สร้างวัจกุฎี ... ... ได้ให้สร้างที่จงกรม ...
... ได้ให้สร้างโรงจงกรม ... ... ได้ให้สร้างบ่อน้ำ ...
... ได้ให้สร้างโรงน้ำ ... ... ได้ให้สร้างเรือนไฟ ...
... ได้ให้สร้างโรงเรือนไฟ ... ... ได้ให้สร้างสระโบกขรณี ...
... ได้ให้สร้างมณฑป ... ... ได้ให้สร้างอาราม ...
...ได้ให้สร้างอารามวัตถุ ถ้านางส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลาย เมื่อนางส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อนางไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาในศาสนานี้ได้ให้สร้างวิหารอุทิศภิกษุมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศภิกษุรูปหนึ่ง ...
... อุทิศภิกษุณีสงฆ์ ...
... อุทิศภิกษุณีมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศภิกษุณีรูปหนึ่ง ...
... อุทิศสิกขมานามากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสิกขมานารูปหนึ่ง ...
... อุทิศสามเณรมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสามเณรรูปหนึ่ง ...
... อุทิศสามเณรีมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสามเณรีรูปหนึ่ง ...
... ได้ให้สร้างเพิงพัก ...
... ได้ให้สร้างเรือนยอด ... ... ได้ให้สร้างทิมแถว ...
... ได้ให้สร้างถํ้า ... ... ได้ให้สร้างบริเวณ ...
... ได้ให้สร้างซุ้ม ... ... ได้ให้สร้างโรงฉัน ...
... ได้ให้สร้างโรงไฟ ... ... ได้ให้สร้างกัปปิยกุฎี ...
... ได้ให้สร้างวัจกุฎี ... ... ได้ให้สร้างที่จงกรม ...
... ได้ให้สร้างโรงจงกรม ... ... ได้ให้สร้างบ่อน้ำ ...
... ได้ให้สร้างโรงน้ำ ... ... ได้ให้สร้างเรือนไฟ ...
... ได้ให้สร้างโรงเรือนไฟ ... ... ได้ให้สร้างสระโบกขรณี ...
... ได้ให้สร้างมณฑป ... ... ได้ให้สร้างอาราม ...
... ได้ให้สร้างอารามวัตถุ ถ้านางส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลาย เมื่อนางส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อนางไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วัน[๑๙๑] อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาในศาสนานี้ได้ให้สร้างนิเวศน์ เพื่อประโยชน์ตน ....
... ได้ให้สร้างเรือนนอน ... ... ได้ให้สร้างโรงเก็บของ ...
... ได้ให้สร้างป้อม ... ... ได้ให้สร้างโรงกลม ...
... ได้ให้สร้างร้านค้า ... ... ได้ให้สร้างโรงร้านค้า ...
... ได้ให้สร้างเรือนยอด ... ... ได้ให้สร้างทิมแถว ...
... ได้ให้สร้างถํ้า ... ... ได้ให้สร้างบริเวณ ...
... ได้ให้สร้างซุ้ม ... ... ได้ให้สร้างโรงฉัน ...
... ได้ให้สร้างโรงไฟ ... ... ได้ให้สร้างกัปปิยกุฎี ...
... ได้ให้สร้างวัจกุฎี ... ... ได้ให้สร้างที่จงกรม ...
... ได้ให้สร้างโรงจงกรม ... ... ได้ให้สร้างบ่อน้ำ ...
... ได้ให้สร้างโรงน้ำ ... ... ได้ให้สร้างเรือนไฟ ...
... ได้ให้สร้างโรงเรือนไฟ ... ... ได้ให้สร้างสระโบกขรณี ...
... ได้ให้สร้างมณฑป ... ... ได้ให้สร้างอาราม ...
... ได้ให้สร้างอารามวัตถุ ...
อนึ่ง จะมีงานหมั้นบุตรก็ดี จะมีงานหมั้นธิดาก็ดี เขาเจ็บไข้ก็ดี จะกล่าวพระสุตตันตะที่รู้เฉพาะก็ดี ถ้านางส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา จักได้เรียนพระสุตตันตะนี้ไว้ ตราบที่พระสุตตันตะนี้จะไม่เสื่อมสูญไปเสียก่อน’ หรือว่านางมีกิจหรือกรณียะอย่างใดอย่างหนึ่งก็ดี ถ้านางส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลาย’ เมื่อนางส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อนางไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วันเรื่องสหธรรมิก ส่งคนนิมนต์ภิกษุไปฉลองศรัทธาในพรรษา
[๑๙๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในศาสนานี้ได้ให้สร้างวิหารอุทิศสงฆ์ ...
- ๑สหธรรมิก หมายถึงผู้ประพฤติธรรมร่วมกัน คือมีศรัทธา ศีล และทิฏฐิเสมอกัน (นัย วิ.อ. ๒/๑๗๐) ได้แก่ ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณรี <*> และสามเณรี (ดูข้อ ๑๙๓ ในเล่มนี้)
- สามเณร - ผู้รวบรวม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุณีได้ให้สร้างวิหารอุทิศสงฆ์ ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิกขมานาได้ให้สร้างวิหารอุทิศสงฆ์ ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สามเณรได้ให้สร้างวิหารอุทิศสงฆ์ ...
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สามเณรีได้ให้สร้างวิหารอุทิศสงฆ์ ...
... อุทิศภิกษุมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศภิกษุรูปหนึ่ง ...
... อุทิศภิกษุณีสงฆ์ ...
... อุทิศภิกษุณีมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศภิกษุณีรูปหนึ่ง ...
... อุทิศสิกขมานามากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสิกขมานารูปหนึ่ง ...
... อุทิศสามเณรมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสามเณรรูปหนึ่ง ...
... อุทิศสามเณรีมากรูปด้วยกัน ...
... อุทิศสามเณรีรูปหนึ่ง ...
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สามเณรีในศาสนานี้ได้ให้สร้างวิหารเพื่อประโยชน์ตน ... ได้ให้สร้างเพิงพัก ...
… ได้ให้สร้างเรือนยอด ... ... ได้ให้สร้างทิมแถว ...
... ได้ให้สร้างถํ้า ... ... ได้ให้สร้างบริเวณ ...
... ได้ให้สร้างซุ้ม ... ... ได้ให้สร้างโรงฉัน ...
... ได้ให้สร้างโรงไฟ ... ... ได้ให้สร้างกัปปิยกุฎี ...
... ได้ให้สร้างวัจกุฎี ... ... ได้ให้สร้างที่จงกรม ...
... ได้ให้สร้างโรงจงกรม ... ... ได้ให้สร้างบ่อนํ้า ...
... ได้ให้สร้างโรงนํ้า ... ... ได้ให้สร้างเรือนไฟ ...
... ได้ให้สร้างโรงเรือนไฟ ... ... ได้ให้สร้างสระโบกขรณี ...
... ได้ให้สร้างมณฑป ... ... ได้ให้สร้างอาราม ...
... ได้ให้สร้างอารามวัตถุ ...
ถ้าเธอส่งทูตไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาจะถวายทาน ฟังธรรม และพบปะภิกษุทั้งหลาย’ เมื่อเธอส่งทูตมา พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเธอ ไม่ส่งมา ก็ไม่พึงไป พึงกลับใน ๗ วัน”
๔. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตสัตตาหกรณียะ
สำหรับสหธรรมิก ๕ แม้มิได้ส่งผู้แทนมา
{๒๑๑} [๑๙๓] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งอาพาธ เธอได้ส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า “กระผมเองอาพาธ ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับสหธรรมิก ๕ ประเภท แม้มิได้ส่งผู้แทนมา เราอนุญาตให้ไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเขาส่งผู้แทนมาเล่า สหธรรมิก ๕ ประเภท คือ ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับสหธรรมิก ๕ ประเภทนี้ แม้มิได้ส่งผู้แทนมา เราก็อนุญาตให้ไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไย เมื่อเขาส่งผู้แทนมาเล่า แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
สัตตาหกรณียะเนื่องด้วยภิกษุ
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้อาพาธ ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองอาพาธ ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยแสวงหาคิลานภัต จักช่วยแสวงหาคิลานุปัฏฐากภัต จักช่วยแสวงหาคิลานเภสัช จักถาม อาการ หรือจักพยาบาล’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความกระสัน เกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้ ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ความกระสันเกิดขึ้นแก่กระผมแล้ว ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา
กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยระงับความกระสัน หรือจักวานภิกษุอื่นให้ช่วยระงับ หรือจักทำธรรมีกถาแก่ภิกษุนั้น’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความรำคาญ เกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้ ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ความรำคาญเกิดขึ้นแก่กระผม ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยบรรเทา
- ๑คิลานภัต คืออาหารที่เขาถวายเฉพาะภิกษุอาพาธ คิลานุปัฏฐากภัต คืออาหารที่เขาถวายเฉพาะภิกษุผู้พยาบาลภิกษุอาพาธ คิลานเภสัช คือยาสำหรับรักษาภิกษุอาพาธ
- ๒ความกระสัน ความรำคาญ ในที่นี้หมายถึงความไม่ยินดีในการประพฤติพรหมจรรย์ โดยมีความกระวนกระวายใจอยากจะลาสิกขาสึกไปเป็นคฤหัสถ์
ความรำคาญ หรือจักวานภิกษุอื่นให้ช่วยบรรเทา หรือจักทำธรรมิกถาแก่ภิกษุนั้น’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความเห็นผิดเกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้ ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ความเห็นผิดเกิดขึ้นแก่กระผม ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยเปลื้องความเห็นผิด หรือจักวานภิกษุอื่นให้ช่วยเปลื้อง หรือจักทำธรรมีกถาแก่ภิกษุนั้น’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้เป็นผู้ต้องครุกาบัติควรอยู่ปริวาส ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองต้องครุกาบัติควรอยู่ปริวาส
ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยขวนขวายให้ปริวาส จักช่วยสวด หรือจักช่วยเป็นคณปูรกะให้’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้เป็นผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองเป็นผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยขวนขวายชักเข้าหาอาบัติเดิม จักช่วยสวด หรือจักช่วยเป็นคณปูรกะให้’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้เป็นผู้ควรประพฤติมานัต ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองเป็นผู้ควรประพฤติ
มานัต ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยทำการขวนขวายให้มานัต จักช่วยสวด หรือจักช่วยเป็นคณปูรกะให้’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้เป็นผู้ควรอัพภาน ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองเป็นผู้ควรอัพภาน ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยทำการขวนขวายให้อัพภาน จักช่วยสวด หรือจักช่วยเป็นคณปูรกะให้’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สงฆ์เป็นผู้ประสงค์จะทำกรรม คือ ตัชชนียกรรม นิยสกรรม ปัพพาชนียกรรม ปฏิสารณียกรรม หรืออุกเขปนียกรรม แก่ภิกษุในศาสนานี้ ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า
‘สงฆ์เป็นผู้ประสงค์จะทำกรรมแก่กระผม ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘ด้วยวิธีอย่างไรหนอ สงฆ์จึงจะไม่ทำกรรม หรือพึงน้อมไปเพื่อกรรมสถานเบา’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุนั้นได้ถูกสงฆ์ทำกรรม คือ ตัชชนียกรรม นิยสกรรม ปัพพาชนียกรรม ปฏิสารณียกรรม หรืออุกเขปนียกรรมแล้ว ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘สงฆ์ได้ทำกรรมแก่กระผมแล้ว ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะ
ได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘ด้วยวิธีอย่างไรหนอ ภิกษุนั้นพึงประพฤติชอบ หายเย่อหยิ่ง ประพฤติแก้ตัวได้ สงฆ์จะได้ระงับกรรมนั้นเสีย’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
สัตตาหกรณียะเนื่องด้วยภิกษุณี
{๒๑๒} [๑๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุณีในศาสนานี้อาพาธ ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดิฉันเองอาพาธ ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยแสวงหาคิลานภัต จักช่วยแสวงหาคิลานุปัฏฐากภัต จักช่วยแสวงหาคิลานเภสัช จักถามอาการ หรือจักพยาบาล’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความกระสันเกิดขึ้นแก่ภิกษุณีในศาสนานี้ ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ความกระสันเกิดขึ้นแก่ดิฉันแล้ว
ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยระงับความกระสัน หรือจักวานภิกษุอื่นให้ช่วยระงับ หรือจักทำธรรมีกถาแก่ภิกษุณีนั้น’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความรำคาญเกิดขึ้นแก่ภิกษุณีในศาสนานี้ ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ความรำคาญเกิดขึ้นแก่ดิฉันแล้ว ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วย
ตั้งใจว่า ‘จักช่วยบรรเทาความรำคาญ หรือจักวานภิกษุอื่นให้ช่วยบรรเทา หรือจักทำธรรมีกถาแก่ภิกษุณีนั้น’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความเห็นผิดเกิดขึ้นแก่ภิกษุณีในศาสนานี้ ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ความเห็นผิดเกิดขึ้นแล้วแก่ดิฉัน ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยเปลื้องความเห็นผิด หรือจักวานภิกษุอื่นให้ช่วยเปลื้อง หรือจักทำธรรมีกถาแก่ภิกษุณีนั้น’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีในศาสนานี้เป็นผู้ต้องครุกาบัติควรประพฤติมานัต ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า
‘ดิฉันเองต้องครุกาบัติควรประพฤติมานัต ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไย เมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยทำการขวนขวายให้ มานัต’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีในศาสนานี้เป็นผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดิฉันเองเป็นผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยขวนขวายชักเข้าหาอาบัติเดิม’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีในศาสนานี้เป็นผู้ควรอัพภาน ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดิฉันเองเป็นผู้ควรอัพภาน ขออาราธนา
พระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยขวนขวายให้อัพภาน’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สงฆ์เป็นผู้ประสงค์จะทำกรรม คือ ตัชชนียกรรม นิยสกรรม ปัพพาชนียกรรม ปฏิสารณียกรรม หรืออุกเขปนียกรรม แก่ภิกษุณีในศาสนานี้ ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘สงฆ์เป็นผู้ประสงค์จะทำกรรมแก่ดิฉัน ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘ด้วยวิธีอย่างไรหนอ สงฆ์จึงจะไม่ทำกรรม หรือพึงน้อมไปเพื่อกรรมสถานเบา’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุณีนั้นถูกสงฆ์ทำกรรม คือ ตัชชนียกรรม นิยสกรรม
ปัพพาชนียกรรม ปฏิสารณียกรรม หรืออุกเขปนียกรรมแล้ว ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘สงฆ์ได้ทำกรรมแก่ดิฉันแล้ว ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘ด้วยวิธีอย่างไรหนอ ภิกษุณีนั้นพึงประพฤติชอบ หายเย่อหยิ่ง ประพฤติแก้ตัวได้ สงฆ์จะได้ระงับกรรมนั้นเสีย’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
สัตตาหกรณียะเนื่องด้วยสิกขมานา
[๑๙๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิกขมานาในศาสนานี้อาพาธ ถ้าเธอส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดิฉันเองอาพาธ ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยแสวงหาคิลานภัต จักช่วยแสวงหาคิลานุปัฏฐากภัต จักช่วยแสวงหาคิลานเภสัช จักถามอาการ หรือจักพยาบาล’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความกระสันเกิดขึ้นแก่สิกขมานาในศาสนานี้ ถ้าเธอ ...
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความรำคาญเกิดขึ้น ...
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความเห็นผิดเกิดขึ้น ...
สิกขาของสิกขมานาในศาสนานี้กำเริบ ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘สิกขาของดิฉันกำเริบแล้ว ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยขวนขวาย ให้สมาทานสิกขา’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สิกขมานาในศาสนานี้เป็นผู้ประสงค์จะอุปสมบท ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดิฉันเองประสงค์จะอุปสมบท ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยขวนขวายให้อุปสมบท จักช่วยสวด หรือจักช่วยเป็นคณปูรกะให้’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
สัตตาหกรณียะเนื่องด้วยสามเณร
[๑๙๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สามเณรในศาสนานี้อาพาธ ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองอาพาธ ขออาราธนา
ภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยแสวงหาคิลานภัต จักช่วยแสวงหาคิลานุปัฏฐากภัต จักช่วยแสวงหาคิลานเภสัช จักถามอาการ หรือจักพยาบาล’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความกระสันเกิดขึ้นแก่สามเณรในศาสนานี้ ...
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความรำคาญเกิดขึ้น ...
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความเห็นผิดเกิดขึ้น ...
สามเณรประสงค์จะถามปี ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองประสงค์จะถามปี ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักถาม หรือจักบอก’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สามเณรในศาลนานี้ประสงค์จะอุปสมบท ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองประสงค์จะอุปสมบท ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยทำการขวนขวายให้อุปสมบท จักช่วยสวด หรือจักช่วยเป็นคณะปูรกะ <*> ให้’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
สัตตาหกรณียะเนื่องด้วยสามเณรี
[๑๙๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สามเณรีในศาสนานี้อาพาธ ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดิฉันเองอาพาธ ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’
- คณปูรกะ - ผู้รวบรวม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยแสวงหาคิลานภัต จักช่วยแสวงหาคิลานุปัฏฐากภัต จักช่วยแสวงหาคิลานเภสัช จักถามอาการ หรือจักพยาบาล’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความกระสันเกิดขึ้นแก่สามเณรีในศาสนานี้ ...
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความรำคาญเกิดขึ้น ...
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ความเห็นผิดเกิดขึ้น ...
สามเณรีเป็นผู้ประสงค์จะถามปี ...
สามเณรีเป็นผู้ประสงค์จะสมาทานสิกขา ถ้าเธอส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดิฉันเองประสงค์จะสมาทานสิกขา ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระคุณเจ้าทั้งหลาย’ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเธอมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเธอส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยทำการขวนขวายให้สมาทานสิกขา’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
๕. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตสัตตาหกรณียะ
สำหรับบุคคล ๗ แม้มิได้ส่งผู้แทนมา
[๑๙๘] ก็โดยสมัยนั้นแล มารดาของภิกษุรูปหนึ่งป่วย นางส่งผู้แทน ไปในสำนักภิกษุบุตรชายว่า “แม่เองกำลังป่วย ขอลูกของแม่จงมา แม่ปรารถนาการมาของลูก” จึงภิกษุนั้นได้ดำริว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วว่า ‘สำหรับบุคคล ๗ ประเภท เมื่อเขาส่งผู้แทนมา ไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขาไม่ส่งผู้แทนมา จะไปไม่ได้ สำหรับสหธรรมิก ๕ ประเภท แม้มิได้ส่งผู้แทนมา ก็ไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าว
ไปไยเมื่อเขาส่งผู้แทนมา’ ก็นี่โยมแม่ของเรากำลังป่วย และท่านก็มิใช่อุบาสิกา เราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอ” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับบุคคล ๗ ประเภท แม้มิได้ส่งผู้แทนมา เราอนุญาตให้ไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเขาส่งผู้แทนมาเล่า บุคคล ๗ ประเภท คือ ภิกษุ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี มารดา และบิดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับบุคคล ๗ ประเภทนี้ แม้มิได้ส่งผู้แทนมา เราก็อนุญาตให้ไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเขาส่งผู้แทนมาเล่า แต่ต้องกลับใน ๗ วัน
สัตตาหกรณียะเนื่องด้วยมารดาบิดา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มารดาของภิกษุในศาสนานี้ป่วย ถ้านางส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุบุตรชายว่า ‘แม่เองกำลังป่วย ขอลูกของแม่จงมา แม่ปรารถนาการมาของลูก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อนางมิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อนางส่งผู้แทนมาเล่า พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยแสวงหาคิลานภัต จักช่วยแสวงหาคิลานุปัฏฐากภัต จักช่วยแสวงหาคิลานเภสัช จักถามอาการ หรือจักพยาบาล’ แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บิดาของภิกษุในศาสนานี้ป่วย ถ้าเขาส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุผู้เป็นบุตรว่า ‘พ่อเองกำลังป่วย ขอลูกของพ่อจงมา พ่อปรารถนาการมาของลูก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เมื่อเขามิได้ส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ จะต้องกล่าวไปไยเมื่อเขาส่งผู้แทนมา พึงไปด้วยตั้งใจว่า ‘จักช่วยแสวงหาคิลานภัต จักช่วยแสวงหาคิลานุปัฏฐากภัต จักช่วยแสวงหาคิลานเภสัช จักถามอาการ หรือจักพยาบาล’ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
๖. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตสัตตาหกรณียะ
เฉพาะส่งผู้แทนมา
ทรงอนุญาตสัตตาหกรณียะเพราะเป็นญาติพี่น้อง
[๑๙๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พี่ชายน้องชายของภิกษุในศาสนานี้ป่วย ถ้าเขาส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุผู้เป็นพี่ชายน้องชายว่า ‘กระผมเอง กำลังป่วย ขอพระพี่ชายน้องชายของกระผมจงมา กระผมปรารถนาการมาของพระพี่ชายน้องชาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเขาส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขามิได้ส่งผู้แทนมา ก็ไม่พึงไป แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พี่หญิงน้องหญิงของภิกษุในศาสนานี้ป่วย ถ้าเขาส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุว่า ‘ดิฉันเองกำลังป่วย ขอพระพี่ชายน้องชาย ของดิฉันจงมา ดิฉันปรารถนาการมาของพระพี่ชายน้องชาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเขาส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้
แต่เมื่อเขามิได้ส่งผู้แทนมา ก็ไม่พึงไป แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ญาติของภิกษุในศาสนานี้ป่วย ถ้าเขาส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุว่า ‘กระผมเองกำลังป่วย ขอพระคุณเจ้าจงมา กระผมปรารถนาการมาของพระคุณเจ้า’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเขาส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขามิได้ส่งผู้แทนมา ก็ไม่พึงไป แต่ต้องกลับใน ๗ วันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้ภักดีต่อภิกษุในศาสนานี้ป่วย ถ้าเขาส่งผู้แทนมาในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า ‘กระผมเองกำลังป่วย ขออาราธนาภิกษุทั้งหลายจงมา กระผมปรารถนาการมาของภิกษุทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเขาส่งผู้แทนมา ก็พึงไปด้วยสัตตาหกรณียะได้ แต่เมื่อเขามิได้ส่งผู้แทนมา ก็ไม่พึงไป แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
ทรงอนุญาตสัตตาหกรณียะเพราะกิจของสงฆ์
{๒๑๓} ก็โดยสมัยนั้นแล มหาวิหารของสงฆ์ชำรุดลง อุบาสกคนหนึ่งได้ให้ตัดเครื่องทัพพสัมภาระไว้ในป่า เขาส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า “ถ้าพระคุณเจ้าทั้งหลายจะพึงขนเครื่องทัพพสัมภาระนั้นไปได้ กระผมขอถวายเครื่องทัพพสัมภาระนั้น” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ไปได้เพราะกรณียกิจของสงฆ์ แต่ต้องกลับใน ๗ วัน”
๗. ว่าด้วยเรื่องเมื่อมีอันตราย หลีกไป ไม่ต้องอาบัติ
แต่พรรษาขาด
อันตรายของภิกษุผู้จำพรรษา
{๒๑๔} [๒๐๐] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายจำพรรษาในอาวาสแห่งหนึ่ง แถบแคว้นโกศล ถูกเหล่าสัตว์ร้ายเบียดเบียน มันจับเอาไปบ้าง มาไล่หนีบ้าง ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุทั้งหลายในศาสนานี้จำพรรษาแล้วถูกสัตว์ร้ายเบียดเบียน มันจับเอาไปบ้าง มาไล่หนีบ้าง พวกเธอพึงหลีกไป เสียด้วยสำคัญว่านั่นแลเป็นอันตราย ไม่ต้องอาบัติ แต่พรรษาขาด
อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายในศาสนานี้จำพรรษาแล้วถูกงูเบียดเบียน มันขบกัดเอาบ้าง มาไล่หนีบ้าง พวกเธอพึงหลีกไปเสียด้วยสำคัญว่านั่นแลเป็นอันตราย ไม่ต้องอาบัติ แต่พรรษาขาด
จบ ทายกสร้างวิหารเป็นต้นถวาย