พระพุทธานุญาตเตวาจิกาปวารณา เล่ม ๔

ภิกษุไม่พึงปวารณาในบริษัทที่มีคนทำร้ายพระพุทธเจ้าจนถึงห้อพระโลหิตนั่งอยู่ด้วย ...

ภิกษุไม่พึงปวารณาในบริษัทที่มีอุภโตพยัญชนกนั่งอยู่ด้วย รูปใดปวารณา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงปวารณาด้วยการให้ปาริสุทธิค้างวาระ เว้นแต่บริษัทยังไม่ลุกไป

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงปวารณาในกาลที่มิใช่วันปวารณา เว้นแต่วันสังฆสามัคคี”

จบ ภาณวารที่ ๒

๒๑. ว่าด้วยเรื่องปวารณาแบบว่าสองหนเป็นต้น

ทรงอนุญาตปวารณา ๓ แบบ

{๒๔๔} [๒๓๔] ก็โดยสมัยนั้นแล ที่อาวาสแห่งหนึ่งแถบแคว้นโกศล ได้มีภัย คือความพลุกพล่านในวันปวารณา ภิกษุทั้งหลายไม่อาจปวารณาแบบเตวาจิกะคือว่าสามหนทีละรูปได้ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ปวารณาแบบเทฺววาจิกะ คือว่า สองหนทีละรูป”

ภัยคือความพลุกพล่านได้มีมากขึ้น ภิกษุทั้งหลายไม่อาจปวารณาแบบเทฺววาจิกะ คือว่าสองหนทีละรูปได้ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ปวารณาแบบเอกวาจิกะ คือว่า รูปละหนเดียว”

ภัยคือความพลุกพล่านได้มีหนักขึ้นอีก ภิกษุทั้งหลายไม่อาจปวารณาแบบเอกวาจิกะ คือว่ารูปละหนเดียวได้ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ปวารณาแบบสมานวัสสิกะ คือ ผู้มีพรรษาเท่ากันว่าพร้อมกัน”

ทรงอนุญาตปวารณาเมื่อจวนใกล้สว่าง

ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณา พวกชาวบ้านมัวให้ทานอยู่จนราตรีจวนสว่าง จึงภิกษุเหล่านั้นได้ปรึกษากันว่า “ชาวบ้านเหล่านี้มัวให้ทานอยู่จนราตรีจวนสว่าง ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน ราตรีนี้ก็จักสว่างเสียก่อน พวกเราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอแล” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสแห่งหนึ่งในศาสนานี้ ถึงวันปวารณา พวกชาวบ้านมัวให้ทานอยู่จนราตรีจวนสว่าง หากภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้นเห็นกันอย่างนี้ว่า ‘ชาวบ้านพากันให้ทานอยู่จนราตรีจวนสว่าง ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน ราตรีนี้ก็จักสว่างเสียก่อน’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจาดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ชาวบ้านมัวให้ทานอยู่จนราตรีจวนสว่าง ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน ราตรีจักสว่างเสียก่อน ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณาแบบเทววาจิกะ ... แบบเอกวาจิกะ... แบบสมานวัสสิกะ’

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณา ภิกษุทั้งหลายกล่าวธรรมกัน คือ พวกที่เชี่ยวชาญในพระสูตรสังคายนาพระสูตรกัน พวกที่ทรงวินัยตัดสินวินัยกัน พวกที่เป็นธรรมกถึกสนทนาธรรมกัน ภิกษุทั้งหลายทะเลาะกันจนราตรีจวนสว่าง หากภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้น คิดเห็นกันอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลายทะเลาะกันจนราตรีจวนสว่าง ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน ราตรีจักสว่างเสียก่อน’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุทั้งหลายมัวทะเลาะกันจนราตรีจวนสว่าง ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันปวารณาทั่วกัน ราตรีจักสว่างเสียก่อน ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณาแบบเทววาจิกะ ... แบบเอกวาจิกะ ... แบบสมานวัสสิกะ’

ทรงอนุญาตปวารณาเมื่อฝนกำลังตั้งเค้า

ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่งแถวชนบทแคว้นโกศล ถึงวันปวารณา ภิกษุสงฆ์มาประชุมกันมาก สถานที่ประชุมก็คับแคบ คุ้มฝนไม่ได้ และฝนกำลังตั้งเค้ามาใหญ่ จึงภิกษุเหล่านั้นได้ปรึกษากันว่า “ภิกษุสงฆ์นี้มาประชุมกันมาก สถานที่ประชุมก็คับแคบ คุ้มฝนไม่ได้ และฝนก็กำลังตั้งเค้ามาใหญ่ ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน ฝนนี้จักตกเสียก่อน พวกเราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอแล” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันปวารณา ภิกษุในศาสนานี้มาประชุมกันมาก สถานที่ประชุมคับแคบ คุ้มฝนไม่ได้ และฝนก็กำลังตั้งเค้ามาใหญ่ ถ้าภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้นคิดเห็นกันอย่างนี้ว่า

‘ภิกษุสงฆ์มาประชุมกันมาก สถานที่ประชุมคับแคบ คุ้มฝนไม่ได้ และฝนก็กำลังตั้งเค้ามาใหญ่ ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน ฝนนี้ก็จักตกเสียก่อน’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุสงฆ์นี้ประชุมกันมาก สถานที่ประชุมคับแคบ คุ้มฝนไม่ได้ และฝนก็กำลังตั้งเค้ามาใหญ่ ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน ฝนนี้ก็จักตกเสียก่อน ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณาแบบเทววาจิกะ ... แบบเอกวาจิกะ ... แบบสมานวัสสิกะ’

ทรงอนุญาตปวารณาเมื่อมีอันตราย ๑๐ อย่าง

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในอาวาสแห่งหนึ่งในถิ่นนี้ เมื่อถึงวันปวารณา มีอันตรายเกิดขึ้น คือ

๑. ราชันตราย พระราชาเสด็จมา

๒. โจรันตราย โจรมาปล้น

๓. อัคยันตราย ไฟไหม้

๔. อุทกันตราย นํ้าหลากมา

๕. มนุสสันตราย คนมามาก

๖. อมนุสสันตราย ผีเข้าภิกษุ

๗. วาฬันตราย สัตว์ร้ายเข้ามา

๘. สิริงสปันตราย งูร้ายเลื้อยเข้ามา

๙. ชีวิตันตราย ภิกษุอาพาธหนักจะถึงมรณภาพ

๑๐. พรหมจริยันตราย มีอันตรายแก่พรหมจรรย์

ในข้อนั้น หากภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้นคิดเห็นกันอย่างนี้ว่า ‘เหตุฉุกเฉินนี้แหละคืออันตรายแห่งพรหมจรรย์ ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน อันตรายแห่งพรหมจรรย์นี้ก็จักเกิดเสียก่อน ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า เหตุฉุกเฉินนี้คืออันตรายแห่งพรหมจรรย์ ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน อันตรายแห่งพรหมจรรย์นี้ก็จักเกิดเสียก่อน ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณาแบบเทววาจิกะ ... แบบเอกวาจิกะ ... แบบสมานวัสสิกะ”

๒๒. ว่าด้วยเรื่องการงดปวารณา

ทรงวางวิธีปวารณาสำหรับภิกษุมีอาบัติ

{๒๔๕} [๒๓๕] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ปวารณาทั้งที่มีอาบัติติดตัว ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสห้ามภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอาบัติติดตัวไม่พึงปวารณา รูปใดปวารณา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ปวารณาทั้งที่มีอาบัติติดตัว รูปนั้นทำโอกาสแล้วโจทด้วยอาบัติ”

สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์อันสงฆ์ให้ทำโอกาสอยู่ ก็ไม่ปรารถนาจะทำโอกาส ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า