เศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะเข้าเฝ้าพระเจ้าพิมพิสาร เล่ม ๕

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีวินัยปิฎก

มหาวรรค

[ทุติยภาค]

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๕

พระบาลีวินัยปิฎก

มหาวรรค (ทุติยภาค)

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๕. จัมมขันธกะ

๑. เรื่องพระโสณโกฬิวิสะ

{๑} [๒๔๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชเสวยราชสมบัติเป็นอิสราธิบดีในหมู่บ้าน ๘ หมื่นแห่ง ก็สมัยนั้น ในนครจัมปา มีเศรษฐีบุตรโกฬิวิสโคตร ชื่อโสณะ เป็นสุขุมาลชาติ ที่ฝ่าเท้า

ทั้งสองของเขามีขนงอกขึ้น คราวหนึ่งพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราช มีพระราชกระแสรับสั่งให้ประชาชนใน ๘ หมื่นหมู่บ้านนั้นประชุมกัน แล้วทรงส่งผู้แทนพระองค์ไปในสำนักเศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะ ดุจทรงมีพระราชกรณียกิจบางอย่างด้วยพระราชกระแสว่า “เจ้าโสณะจงมา เราปรารถนาการมาของเจ้าโสณะ”

ลำดับนั้น มารดาบิดาของเศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะได้พูดตักเตือนโสณโกฬิวิสะว่า “พ่อโสณะ พระเจ้าอยู่หัวมีพระราชประสงค์จะทอดพระเนตรเท้าทั้งสองของเจ้า พ่อโสณะ เจ้าระวังอย่าเหยียดเท้าทั้งสองไปทางที่พระเจ้าอยู่หัวประทับอยู่ จงนั่งขัดสมาธิตรงพระพักตร์ของพระองค์ เมื่อเจ้านั่งแล้ว พระเจ้าอยู่หัวจักทอดพระเนตรเท้าทั้งสองได้”

ครั้งนั้น พวกบริวารชนได้นำเศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะไปด้วยเสลี่ยง ลำดับนั้น เศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะได้เข้าเฝ้าพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมแล้วนั่งขัดสมาธิตรงเบื้องพระพักตร์ของท้าวเธอ ท้าวเธอจึงได้ทอดพระเนตรเห็นโลมชาติที่ฝ่าเท้าทั้งสองของเขา ต่อมา ท้าวเธอทรงสั่งสอนประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านนั้นในทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ แล้วทรงส่งไปว่า “ดูก่อนพนาย เจ้าทั้งหลายอันเราสั่งสอนแล้วในทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ จงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราพระองค์นั้นจักทรงสั่งสอนเจ้าทั้งหลายในสัมปรายิกัตถประโยชน์ต่อไป”

พระสาคตเถระแสดงอิทธิปาฏิหาริย์

ต่อจากนั้น ประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านนั้นพากันไปทางภูเขาคิชฌกูฏ ก็สมัยนั้น ท่านพระสาคตะเป็นพระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านนั้นได้พากันเข้าไปหาท่านพระสาคตะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กราบเรียนว่า “ท่านขอรับ ประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านเหล่านี้เข้ามากันในที่นี้ก็เพื่อขอเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า”

ท่านพระสาคตะบอกว่า “ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงรอกันอยู่ ณ ที่นี้แหละสักครู่หนึ่ง จนกว่าอาตมาจะกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ทรงทราบ” และเมื่อพวกเขากำลังเพ่งมองอยู่ข้างหน้า ท่านพระสาคตะก็ได้ดำลงไปในแผ่นหินรูปอัฒจันทร์ ผุดขึ้นตรงพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านเหล่านี้พากันเข้ามา ณ ที่นี้ก็เพื่อขอเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบกาลอันควรในบัดนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า “ดูก่อนสาคตะ ถ้ากระนั้น เธอจงปูลาดอาสนะที่ร่มเงาหลังวิหาร” ท่านพระสาคตะทูลสนองพระพุทธดำรัสว่า “ทราบแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” แล้วถือตั่งดำลงไปตรงพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านนั้นกำลังเพ่งมองอยู่ตรงหน้า ก็ผุดขึ้นจากแผ่นหินรูปอัฒจันทร์แล้วปูลาดอาสนะที่ร่มเงาหลังพระวิหาร

ทรงรับสั่งให้พระสาคตะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากพระวิหารแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่จัดไว้ ณ ร่มเงาหลังพระวิหาร จึงประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านนั้นได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง และพวกเขา

พากันสนใจแต่ท่านพระสาคตะเท่านั้น หาได้สนใจพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความดำริแห่งใจของพวกเขาด้วยพระทัย จึงตรัสเรียกท่านพระสาคตะมารับสั่งว่า “ดูก่อนสาคตะ ถ้ากระนั้น เธอจงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ซึ่งเป็นธรรมอันยวดยิ่งของมนุษย์ให้ยิ่งขึ้นไปอีก”

ท่านพระสาคตะทูลรับสนองว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเหาะขึ้นสู่เวหาส เดินบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้าง บังหวนควันบ้าง โพลงไฟบ้าง หายตัวบ้าง ในอากาศกลางหาว ครั้นแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมยวดยิ่งของมนุษย์หลายอย่างในอากาศกลางหาวแล้ว ท่านพระสาคตะได้ลงมาซบศีรษะลงที่พระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าเป็นสาวก”จึงประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านนั้นต่างสรรเสริญว่า “เจ้าข้าเอ๋ย น่าอัศจรรย์นัก เจ้าข้าเอ๋ย ไม่เคยมีมาเลย นี่ขนาดสาวกยังมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้ ยังมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ พระศาสดาต้องอัศจรรย์แน่” ดังนี้แล้วพากันสนใจแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น มิได้สนใจท่านพระสาคตะอย่างนั้น

ทรงแสดงอนุปุพพิกถาและจตุราริยสัจ

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความดำริแห่งใจของพวกเขาด้วยพระทัย จึงทรงแสดงอนุปุพพิกถา คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา

สัคคกถา กามาทีนวกถา คือ โทษความต่ำทรามความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่าพวกเขามีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่ประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านเหล่านั้น ณ ที่นั่งนั้นเอง ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

พวกเขาได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระพุทธเจ้าเหล่านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำพวกข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

เศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะออกบวช

{๒} [๒๔๓] ครั้งนั้นแล เศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะได้มีความดำริดังนี้ว่า “ด้วยวิธีอย่างไร ๆ เราจึงจะรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว อันการที่บุคคลผู้ยังครองเรือนอยู่จะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว ให้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ที่ขัดแล้ว มิใช่จะทำได้ง่าย อย่ากระนั้นเลย เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือน บวชเป็นบรรพชิตดีกว่า” ครั้นประชาชน ๘ หมื่นหมู่บ้านนั้นชื่นชมยินดีพระ

ภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากที่นั่งถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณหลีกไปแล้ว หลังจากประชาชนเหล่านั้นหลีกไปแล้วไม่นานนัก เศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

เศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะนั่งอยู่ ณ ที่นั้นแล ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ด้วยวิธีอย่างไร ๆ ข้าพระพุทธเจ้าจึงจะรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว อันการที่บุคคลผู้ยังครองเรือนอยู่จะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว ให้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ที่ขัดแล้ว มิใช่จะทำได้ง่าย ข้าพระพุทธเจ้าปรารถนาจะปลงผมและหนวดแล้วครองผ้ากาสายะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ขอพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดบวชให้ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”เศรษฐีบุตรโสณโกฬิวิสะได้รับบรรพชาอุปสมบทในพุทธสำนักแล้ว ก็แลท่านพระโสณะอุปสมบทแล้วไม่นาน ได้พำนักอยู่ ณ ป่าสีตวัน ท่านปรารภความเพียรเกินขนาด เดินจงกรมจนเท้าทั้งสองข้างแตก สถานที่เดินจงกรมเปื้อนโลหิตเหมือนเป็นที่ฆ่าโค

ครั้งนั้น ท่านพระโสณะปลีกตัวเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีความดำริแห่งจิตเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “บรรดาพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ปรารภความเพียรอยู่ เราก็เป็นรูปหนึ่ง แต่ไฉนจิตของเราจึงยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเล่า สมบัติในตระกูลของเราก็ยังมีอยู่ เรา

อาจใช้สอยสมบัติและบำเพ็ญบุญได้ ถ้ากระไร เราพึงสึกไปเป็นคฤหัสถ์แล้วใช้สอยสมบัติและบำเพ็ญบุญเถิด”

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความดำริแห่งจิตของท่านพระโสณะด้วยพระทัยแล้วจึงทรงอันตรธานที่คิชฌกูฏบรรพตมาปรากฏพระองค์ ณ ป่าสีตวัน เปรียบเหมือนบุรุษผู้แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น คราวนั้น พระองค์พร้อมด้วยภิกษุเป็นอันมากเสด็จเที่ยวจาริกไปตามเสนาสนะ ได้เสด็จเข้าไปทางสถานที่เดินจงกรมของท่านพระโสณะ ได้ทอดพระเนตรเห็นสถานที่เดินจงกรมเปื้อนโลหิต ครั้นแล้วจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สถานที่เดินจงกรมแห่งนี้ของใครหนอ เปื้อนโลหิตเหมือนเป็นที่ฆ่าโค”ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ท่านพระโสณะปรารภความเพียรเกินขนาด เดินจงกรมจนเท้าทั้งสองข้างแตก สถานที่เดินจงกรมแห่งนี้ของท่านจึงเปื้อนโลหิตเหมือนเป็นที่ฆ่าโค พระพุทธเจ้าข้า”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เสด็จเข้าไปทางที่อยู่ของท่านพระโสณะ ครั้นแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่จัดไว้ถวาย แม้ท่านพระโสณะก็ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ทรงยกเสียงพิณ ๓ สายเป็นข้ออุปมากับการตั้งความเพียร

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามพระโสณะผู้นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่งว่า “ดูก่อนโสณะ เธอปลีกตัวหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีความดำริแห่งจิตเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘บรรดาพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ปรารภความเพียรอยู่ เราก็เป็นรูปหนึ่ง แต่ไฉนจิตของเราจึงยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเล่า สมบัติในตระกูลของเราก็ยังมีอยู่ เราอาจใช้สอยสมบัติและบำเพ็ญบุญได้ ถ้ากระไร เราพึงสึกไปเป็นคฤหัสถ์แล้วใช้สอยสมบัติและบำเพ็ญบุญเถิด’ ดังนี้มิใช่หรือ”

ท่านพระโสณะทูลรับว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนโสณะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อครั้งเธอยังเป็นคฤหัสถ์ เธอฉลาดในเสียงสายพิณมิใช่หรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนโสณะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คราวใดสายพิณของเธอตึงเกินไป คราวนั้นพิณของเธอจะมีเสียงหรือใช้การได้บ้างไหม”

“หาเป็นเช่นนั้นได้ไม่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนโสณะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คราวใดสายพิณของเธอหย่อนเกินไป คราวนั้นพิณของเธอจะมีเสียงหรือใช้การได้บ้างไหม”

“หาเป็นเช่นนั้นได้ไม่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนโสณะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คราวใดสายพิณของเธอไม่ตึงนัก ไม่หย่อนนัก อยู่ในคุณภาวะพอดี ๆ คราวนั้นพิณของเธอจะมีเสียงหรือใช้การได้บ้างไหม”

“เป็นอย่างนั้นได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนโสณะ เหมือนกันนั่นแล ความเพียรที่ปรารภเกินไปนักย่อมเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน ความเพียรที่หย่อนนักก็เป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน เพราะเหตุนั้นแล เธอจงตั้งความเพียรแต่พอเหมาะ จงทราบข้อที่อินทรีย์ทั้งหลายเสมอกัน และจงถือนิมิตในความสมํ่าเสมอนั้น”

ท่านพระโสณะทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “จะปฏิบัติตามพระพุทธโอวาทอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสั่งสอนท่านพระโสณะด้วยพระโอวาทข้อนี้แล้วทรงอันตรธานที่ป่าสีตวันต่อหน้าท่านพระโสณะแล้วมาปรากฏพระองค์ ณ คิชฌกูฏบรรพต เปรียบเหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น

พระโสณะสำเร็จพระอรหัตตผล

ครั้นกาลต่อมา ท่านพระโสณะได้ตั้งความเพียรแต่พอเหมาะ ทราบข้อที่อินทรีย์ทั้งหลายเสมอกัน และได้ถือนิมิตในความสม่ำเสมอนั้น ครั้นแล้วได้ปลีกตัวออกไปอยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่นานเท่าไรนัก ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันเป็นคุณยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่แล้ว รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว

กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ดังนี้ ก็แลบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ท่านพระโสณะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งแล้ว

พรรณนาคุณของพระขีณาสพ

{๓} [๒๔๔] ครั้งนั้นแล ท่านพระโสณะบรรลุพระอรหัตแล้วได้คิดว่า “อย่ากระนั้นเลย เราพึงพยากรณ์อรหัตตผลในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า” จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า“พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตน

แล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบ ภิกษุนั้นย่อมน้อมใจไปสู่เหตุ ๖ สถาน คือ

๑. น้อมใจไปสู่บรรพชา ๒. น้อมใจไปสู่ความเงียบสงัด

๓. น้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียน ๔. น้อมใจไปสู่ความสิ้นอุปาทาน

๕. น้อมใจไปสู่ความสิ้นตัณหา ๖. น้อมใจไปสู่ความไม่หลง

พระพุทธเจ้าข้า ก็บางทีจะมีบางท่านในพระธรรมวินัยนี้สำคัญเห็นเช่นนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้อาศัยแต่เพียงศรัทธาอย่างเดียวเป็นแน่ จึงน้อมใจไปสู่บรรพชาได้’ ดังนี้ พระพุทธเจ้าข้า ก็ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย ภิกษุขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว เมื่อไม่เห็นว่าตนยังมีกิจที่จะต้องทำหรือจะต้องเพิ่มพูนกิจที่ได้ทำเสร็จแล้วอีก จึงน้อมใจไปสู่บรรพชาโดยที่ตนปราศจากราคะเพราะสิ้นราคะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่บรรพชาโดยที่ตนปราศจากโทสะเพราะสิ้นโทสะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่บรรพชาโดยที่ตนปราศจากโมหะเพราะสิ้นโมหะแล้ว

พระพุทธเจ้าข้า ก็บางทีจะมีบางท่านในพระธรรมวินัยนี้สำคัญเห็นเช่นนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้ปรารถนาลาภสักการะและความสรรเสริญเป็นแน่ จึงน้อมใจไปสู่ความเงียบสงัด’ ดังนี้ พระพุทธเจ้าข้า ก็ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย ภิกษุขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว เมื่อไม่เห็นว่าตนยังมีกิจที่จำจะต้องทำหรือจะต้องเพิ่มพูนกิจที่ได้ทำเสร็จแล้วอีก จึงน้อมใจไปสู่ความเงียบสงัดโดยที่ตนปราศจากราคะเพราะสิ้นราคะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความเงียบสงัดโดยที่ตนปราศจากโทสะเพราะสิ้นโทสะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความเงียบสงัดโดยที่ตนปราศจากโมหะเพราะสิ้นโมหะแล้วพระพุทธเจ้าข้า ก็บางทีจะมีบางท่านในพระธรรมวินัยนี้สำคัญเห็นเช่นนี้ว่า

‘ท่านผู้นี้เชื่อถือสีลัพพตปรามาสว่าเป็นแก่นสารเป็นแน่ จึงน้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียน’ ดังนี้ พระพุทธเจ้าข้า ก็ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นเลย ภิกษุขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว เมื่อไม่เห็นว่าตนยังมีกิจที่จำจะต้องทำหรือจะต้องเพิ่มพูนกิจที่ได้ทำเสร็จแล้วอีก จึงน้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียนโดยที่ตนปราศจากราคะเพราะสิ้นราคะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียนโดยที่ตนปราศจากโทสะเพราะสิ้นโทสะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความไม่เบียดเบียนโดยที่ตนปราศจากโมหะเพราะสิ้นโมหะแล้วจึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นอุปาทานโดยที่ตนปราศจากราคะเพราะสิ้นราคะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นอุปาทานโดยที่ตนปราศจากโทสะเพราะ

สิ้นโทสะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นอุปาทานโดยที่ตนปราศจากโมหะเพราะสิ้นโมหะแล้ว

จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นตัณหาโดยที่ตนปราศจากราคะเพราะสิ้นราคะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นตัณหาโดยที่ตนปราศจากโทสะเพราะสิ้นโทสะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความสิ้นตัณหาโดยที่ตนปราศจากโมหะเพราะสิ้นโมหะแล้วจึงน้อมใจไปสู่ความไม่หลงใหลโดยที่ตนปราศจากราคะเพราะสิ้นราคะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความไม่หลงใหลโดยที่ตนปราศจากโทสะเพราะสิ้นโทสะแล้ว จึงน้อมใจไปสู่ความไม่หลงใหลโดยที่ตนปราศจากโมหะเพราะสิ้นโมหะแล้วพระพุทธเจ้าข้า แม้หากรูปารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ผ่านมาสู่คลองจักษุของภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้ ก็ครอบงำจิตของภิกษุนั้นไม่ได้เลย จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นธรรมชาติที่อารมณ์ทำให้

เจือติดอยู่ไม่ได้ ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว และภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดความดับของจิตนั้น

แม้หากสัททารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

แม้หากคันธารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

แม้หากรสารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ..

แม้หากโผฏฐัพพารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย ...

แม้หากธรรมารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน (ใจ) ผ่านมาสู่คลองมโนของภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้ ก็ครอบงำจิตของภิกษุนั้นไม่ได้เลย จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นธรรมชาติที่อารมณ์ทำให้เจือติดอยู่ไม่ได้ ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว และภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดความดับของจิตนั้นพระพุทธเจ้าข้า ภูเขาศิลาที่ไม่มีช่องไม่มีโพรงเป็นแท่งทึบเดียวกัน แม้หากลมฝนที่แรงกล้าจะพัดมาแต่ทิศตะวันออก ก็ทำให้ภูเขานั้นหวั่นไหวสะเทือนสะท้านไม่ได้เลย

แม้หากลมฝนอย่างแรง จะพัดมาแต่ทิศตะวันตก ...

แม้หากลมฝนอย่างแรง จะพัดมาแต่ทิศเหนือ ...

แม้หากลมฝนอย่างแรง จะพัดมาแต่ทิศใต้ ก็ทำให้ภูเขานั้นหวั่นไหวสะเทือนสะท้านไม่ได้เลย แม้ฉันใด

พระพุทธเจ้าข้า แม้หากรูปารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุผ่านมาสู่คลองจักษุของภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้ ก็ครอบงำจิตของภิกษุนั้นไม่ได้เลย จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นธรรมชาติที่อารมณ์ทำให้เจือติดอยู่ไม่ได้ ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว และภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดความดับของจิตนั้นแม้หากสัททารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

แม้หากคันธารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

แม้หากรสารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

แม้หากโผฏฐัพพารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย ...

แม้หากธรรมารมณ์ที่หยาบ ซึ่งจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน ผ่านมาสู่คลองมโนของภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบอย่างนี้ ก็ครอบงำจิตของภิกษุนั้นไม่ได้เลย จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นธรรมชาติที่อารมณ์ทำให้เจือติดอยู่ไม่ได้ ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว และภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดความดับของจิตนั้น ฉันนั้นเหมือนกันแล”

นิคมคาถา

{๔} จิตของภิกษุผู้น้อมไปสู่บรรพชา ๑ ผู้น้อมไปสู่ความ

เงียบสงัดแห่งใจ ๑ ผู้น้อมไปสู่ความไม่เบียดเบียน ๑

ผู้น้อมไปสู่ความสิ้นอุปาทาน ๑ ผู้น้อมไปสู่ความสิ้น

ตัณหา ๑ ผู้น้อมไปสู่ความไม่หลงใหลแห่งใจ ๑ ย่อม

หลุดพ้นโดยชอบ เพราะเห็นความเกิดและความดับ

แห่งอายตนะทั้งหลาย

ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วโดยชอบ ผู้มีจิตสงบ

แล้วนั้นไม่มีการเพิ่มพูนกิจที่ได้ทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจที่

จำจะต้องทำอีก

ภูเขาศิลาล้วนเป็นแท่งทึบเดียวกันย่อมไม่สะเทือน

ด้วยลม ฉันใด รูป เสียง กลิ่น รส ผัสสะ และ

ธรรมารมณ์ทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาทั้งสิ้น

ย่อมทำจิตที่ตั้งมั่นแล้ว หลุดพ้นวิเศษแล้วของท่านผู้

คงที่ให้หวั่นไหวไม่ได้ ฉันนั้น ท่านย่อมพิจารณาเห็น

ความเกิดและความดับของจิตนั้นด้วย

๒. พระพุทธบัญญัติห้ามสวมรองเท้าสองชั้นเป็นต้น

{๕} [๒๔๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “เป็นอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย พวกกุลบุตรย่อมพยากรณ์อรหัตตผล กล่าวแต่ใจความ และไม่น้อมตนเข้าไปหา ก็แต่ว่าโมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ย่อมพยากรณ์อรหัตตผลเหมือนเป็นของสนุก ภายหลังต้องทุกข์เดือดร้อน”

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะท่านพระโสณะว่า “ดูก่อนโสณะ เธอเองเป็นสุขุมาลชาติ เราอนุญาตรองเท้าชั้นเดียวแก่เธอ”

ท่านพระโสณะกราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าละเงินประมาณ ๘๐ เล่มเกวียนและกองพลที่มีช้าง ๗ เชือก ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตแล้ว จักมีผู้กล่าวหาข้าพระพุทธเจ้านั้นได้ว่า ‘โสณโกฬิวิสะละเงินประมาณ ๘๐ เล่มเกวียนและกองพลที่มีช้าง ๗ เชือก ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตแล้ว เดี๋ยวนี้ยังข้องอยู่ในเรื่องรองเท้าชั้นเดียว’ ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงอนุญาตแก่พระภิกษุสงฆ์ แม้ข้าพระพุทธเจ้าก็จักใช้สอย ถ้าจักไม่ทรงอนุญาตแก่พระภิกษุสงฆ์ แม้ข้าพระพุทธเจ้าก็จักไม่ใช้สอย พระพุทธเจ้าข้า”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตรองเท้าชั้นเดียว ภิกษุไม่พึงสวมรองเท้าสองชั้น ไม่พึงสวมรองเท้าสามชั้น ไม่พึงสวมรองเท้าหลายชั้น รูปใดสวม ต้องอาบัติทุกกฏ”