สิกขาบทที่ ๑ เรื่องภิกษุณีฉัพพัคคีย์ เล่ม ๓

๓. นิสสัคคิยกัณฑ์

แม่เจ้าทั้งหลาย อนึ่ง ธรรมคือนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบทนี้ แลมาสู่อุทเทส

๑. ปัตตวรรค

สิกขาบทที่ ๑

ว่าด้วยภิกษุณีสะสมบาตร

{๙๓} [๗๓๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุณีฉัพพัคคีย์พากันสะสมบาตรไว้เป็นอันมากชาวบ้านเดินเที่ยวชม วิหาร เห็นเข้าจึงพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุณี ทั้งหลายจึงได้ทำการสะสมบาตรไว้เป็นอันมากเล่า ท่านจักทำการค้าบาตร หรือจักออกร้านค้าเครื่องภาชนะ”

ภิกษุณีทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนา อยู่ บรรดาภิกษุณีผู้มักน้อย...ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียนโพนทะนาว่า “ไฉน พวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์จึงพากันทำการสะสมบาตรเล่า” ครั้นแล้วได้แจ้งเรื่อง นั้นแก่ภิกษุทั้งหลายภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มี พระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์ทำการสะสมบาตร จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนพวก ภิกษุณีฉัพพัคคีย์จึงได้พากันทำการสะสมบาตรเล่าการกระทำของภิกษุณี ฉัพพัคคีย์เหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็แลภิกษุณีทั้งหลายจงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดง อย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๗๓๔] อนึ่ง ภิกษุณีใดทำการสะสมบาตร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๙๔} [๗๓๕] คำว่า อนึ่ง ...ใด ความว่า ภิกษุณีใด คือ ผู้เช่นใด...

คำว่า ภิกษุณี ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุณี, ในข้อความตอนนี้

ที่ชื่อว่า บาตร ได้แก่ บาตร ๒ ชนิด คือ บาตรเหล็ก ๑ บาตรดิน ๑

ขนาดของบาตร

บาตรมี ๓ ขนาด คือ บาตรขนาดใหญ่ ๑ บาตรขนาดกลาง ๑ บาตรขนาดเล็ก ๑

บาตรขนาดใหญ่ จุข้าวสุกจากข้าวสารกึ่งอาฬหกะ ของเคี้ยวหนึ่ง ในสี่ส่วนของข้าวสุก และกับข้าวพอสมควรแก่ข้าวสุกนั้นบาตรขนาดกลาง จุข้าวสุกจากข้าวสาร ๑ ทะนาน ของเคี้ยวหนึ่งในสี่ ส่วนของข้าวสุก และกับข้าวพอสมควรแก่ข้าวสุกนั้นบาตรขนาดเล็ก จุข้าวสุกจากข้าวสาร ๑ กอบ ของเคี้ยวหนึ่งในสี่ส่วน ของข้าวสุก และกับข้าวพอสมควรแก่ข้าวสุกนั้นใหญ่กว่านั้น เป็นบาตรที่ใช้ไม่ได้ เล็กกว่านั้น ก็เป็นบาตรที่ใช้ไม่ได้

คำว่า พึงทำการสะสม คือ ไม่ได้อธิษฐาน ไม่ได้วิกัป

คำว่า บาตรเป็นนิสสัคคิยะ คือ เป็นนิสสัคคีย์พร้อมกับเวลาอรุณขึ้น

คือเป็นของจำต้องสละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่ภิกษุณีรูปหนึ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บาตรเป็นนิสสัคคีย์นั้น ภิกษุณีพึงสละอย่างนี้

วิธีสละ

สละแก่สงฆ์

{๙๕}ภิกษุณีนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุ ณีทั้งหลายผู้แก่พรรษากว่า แล้วนั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘แม่เจ้าเจ้าข้า บาตรใบนี้ของข้าพเจ้าล่วงราตรีแล้ว เป็นนิสสัคคีย์ ข้าพเจ้าสละบาตรใบนี้แก่สงฆ์’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติภิกษุณีผู้ฉลาดสามารถพึงรับอาบัติพึง คืนบาตรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘แม่เจ้าเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า บาตรใบนี้ของภิกษุณีชื่อนี้เป็น นิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์ พึงให้บาตรใบนี้แก่ภิกษุณีชื่อนี้’

สละแก่คณะ

{๙๖}ภิกษุณีนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุณีหลายรูปห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุณีทั้งหลายผู้แก่พรรษากว่า แล้วนั่งกระหย่งประนมมือกล่าว อย่างนี้ว่า‘แม่เจ้าเจ้าข้า บาตรใบนี้ของข้าพเจ้าล่วงราตรีแล้วเป็นนิสสัคคีย์ ข้าพเจ้าสละบาตรใบนี้แก่แม่เจ้าทั้งหลาย’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุณีผู้ฉลาดสามารถพึงรับอาบัติ พึง คืนบาตรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘แม่เจ้าทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า บาตรใบนี้ของภิกษุณีชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่แม่เจ้าทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของแม่เจ้าทั้งหลายถึง ที่แล้ว แม่เจ้าทั้งหลายพึงให้บาตรใบนี้แก่ภิกษุณีชื่อนี้’

สละแก่ภิกษุณีรูปหนึ่ง

{๙๗}ภิกษุณีนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุณีรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า แล้ว นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘แม่เจ้าเจ้าข้าบาตรใบนี้ของดิฉันล่วงราตรีแล้วเป็นนิสสัคคีย์ ดิฉันสละบาตรใบนี้แก่แม่เจ้า,

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุณีผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืน บาตรที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ดิฉันให้บาตรใบนี้แก่แม่เจ้า’

บทภาชนีย์

นิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๙๘} [๗๓๖] บาตรล่วงราตรีแล้ว ภิกษุณีสำคัญว่าล่วงแล้ว เป็นนิสสัคคิย ปาจิตตีย์

บาตรล่วงราตรีแล้ว ภิกษุณีสงสัย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

บาตรล่วงราตรีแล้ว ภิกษุณีสำคัญว่ายังไม่ล่วง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

บาตรยังไม่ได้อธิษฐาน ภิกษุณีสำคัญว่าอธิษฐานแล้ว เป็นนิสสัคคิย ปาจิตตีย์

บาตรยังไม่ได้วิกัป ภิกษุณีสำคัญว่าวิกัปแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

บาตรยังไม่ได้สละ ภิกษุณีสำคัญว่าสละแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

บาตรยังไม่หาย ภิกษุณีสำคัญว่าหายแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

บาตรยังไม่เสีย ภิกษุณีสำคัญว่าเสียแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

บาตรยังไม่แตก ภิกษุณีสำคัญว่าแตกแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

บาตรยังไม่ถูกชิงไป ภิกษุณีสำคัญว่าถูกชิงไปแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ติกทุกกฏ

{๙๙}บาตรเป็นนิสสัคคีย์ ภิกษุณียังไม่ได้สละ ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ

บาตรยังไม่ล่วงราตรี ภิกษุณีสำคัญว่าล่วงแล้ว ใช้สอย ต้องอาบัติ ทุกกฏ

บาตรยังไม่ล่วงราตรี ภิกษุณีสงสัย ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

บาตรยังไม่ล่วงราตรี ภิกษุณีสำคัญว่ายังไม่ล่วง ใช้สอย ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๐๐} [๗๓๗] ภิกษุณีอธิษฐานภายในอรุณขึ้น ๑ วิกัปไว้ ๑ สละให้ไป ๑ บาตรหายไป ๑ บาตรเสียหายไป ๑ บาตรแตกไป ๑ โจรชิงเอาไป ๑ เพื่อนถือวิสาสะเอาไป ๑ ภิกษุณีผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุณีผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุ ณีเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

เรื่องไม่ยอมคืนบาตรให้

{๑๐๑}ก็โดยสมัยนั้นแลพวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์ไม่ยอมคืนบาตรที่เขาสละให้ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบาตรที่ภิกษุณีสละแล้วจะไม่คืนให้ไม่ได้ ภิกษุณีใดไม่คืนให้ ต้องอาบัติทุกกฏ”

จบ สิกขาบทที่ ๑

สิกขาบทที่ ๒

ว่าด้วยอธิษฐานผ้าอกาลจีวร ให้เป็นกาลจีวรแล้วแจกกัน

{๑๐๒}[๗๓๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุณีหลายรูปจำพรรษากันอยู่ในอาวาสใกล้หมู่บ้านแห่งหนึ่ง เป็นผู้เพียบ พร้อมด้วยวัตรและอิริยาบถ แต่มีผ้าเก่า มีจีวรเศร้าหมอง ได้พากันไป ยังพระนครสาวัตถีพวกอุบาสกอุบาสิกาเห็นภิกษุณีเหล่านั้นแล้วคิดว่า “ภิกษุณีเหล่านี้เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยวัตรและอิริยาบถ แต่มีผ้าเก่า มีจีวร เศร้าหมอง ท่านเหล่านี้คงจะถูกคนร้ายแย่งชิงเอา” จึงได้ถวายอกาลจีวร แก่ภิกษุณีสงฆ์ ภิกษุณีถุลลนันทากล่าวว่า “พวกเรากรานกฐินแล้ว ผ้านี้ เป็นกาลจีวร” จึงอธิษฐานแล้วให้แจกกันเอง