สังฆราชี เล่ม ๗

อถโข อายสฺมา อุปาลิ, เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ; เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อุปาลิ ภควนฺตํ เอตทโวจ “สํฆราชิ สํฆราชี”ติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต สํฆราชิ โหติ, โน จ สํฆเภโท. กิตฺตาวตา จ ปน สํฆราชิ เจว โหติ สํฆเภโท จา”ติ. เอกโต อุปาลิ เอโก โหติ, เอกโต เทฺว, จตุตฺโถ อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ “อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสนํ อิมํ คณฺหถ อิมํ โรเจถา”ติ. เอวมฺปิ โข อุปาลิ สํฆราชิ โหติ, โน จ สํฆเภโท. เอกโต อุปาลิ เทฺว โหนฺติ, เอกโต เทฺว, ปญฺจโม อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ “อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสนํ

อิมํ คณฺหถ อิมํ โรเจถา”ติ. เอวมฺปิ โข อุปาลิ สํฆราชิ โหติ, โน จ สํฆเภโท. เอกโต อุปาลิ เทฺว โหนฺติ. เอกโต ตโย, ฉฏฺโฐ อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ “อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสนํ อิมํ คณฺหถ อิมํ โรเจถา”ติ. เอวมฺปิ โข อุปาลิ สํฆราชิ โหติ, โน จ สํฆเภโท. เอกโต อุปาลิ ตโย โหนฺติ. เอกโต ตโย; สตฺตโม อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ “อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสนํ อิมํ คณฺหถ อิมํ โรเจถา”ติ. เอวมฺปิ โข อุปาลิ สํฆราชิ โหติ, โน จ สํฆเภโท. เอกโต อุปาลิ ตโย โหนฺติ. เอกโต จตฺตาโร, อฏฺฐโม อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ “อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสนํ อิมํ คณฺหถ อิมํ โรเจถา”ติ.

เอวมฺปิ โข อุปาลิ สํฆราชิ โหติ, โน จ สํฆเภโท. เอกโต อุปาลิ จตฺตาโร โหนฺติ. เอกโต จตฺตาโร, นวโม อนุสฺสาเวติ, สลากํ คาเหติ “อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสนํ อิมํ คณฺหถ อิมํ โรเจถา”ติ. เอวมฺปิ โข อุปาลิ สํฆราชิ เจว โหติ สํฆเภโท จ. นวนฺนํ วา อุปาลิ อติเรกนวนฺนํ วา สํฆราชิ เจว โหติ สํฆเภโท จ. น โข อุปาลิ ภิกฺขุนี สํฆํ ภินฺทติ, อปิจ เภทาย ปรกฺกมติ. น สิกฺขมานา สํฆํ ภินฺทติ, น สามเณโร สํฆํ ภินฺทติ, น สามเณรี สํฆํ ภินฺทติ, น อุปาสโก สํฆํ ภินฺทติ, น อุปาสิกา สํฆํ ภินฺทติ, อปิจ เภทาย ปรกฺกมติ. ภิกฺขุ โข(๑) อุปาลิ ปกตตฺโต สมานสํวาสโก สมานสีมายํ ฐิโต สํฆํ ภินฺทตีติ.

ครั้งนั้น ท่านพระอุบาลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ที่เรียกว่า ‘สังฆราชี สังฆราชี(ความร้าวรานแห่งสงฆ์)’ ด้วยอาการเพียงไรจึงเป็น สังฆราชี แต่ไม่เป็นสังฆเภท(ความแตกแยกแห่งสงฆ์)ก็และด้วยอาการเพียงไร จึงเป็นทั้ง สังฆราชีและสังฆเภท”

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

๑. อุบาลี ฝ่ายหนึ่ง มีภิกษุ ๑ รูป อีกฝ่ายหนึ่ง มีภิกษุ ๒ รูป รูปที่ ๔ ประกาศให้จับสลากว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงจับสลากนี้ จงชอบใจสลากนี้’ อย่างนี้ จัดเป็นสังฆราชี แต่ไม่เป็นสังฆเภท

๒. อุบาลี ฝ่ายหนึ่ง มีภิกษุ ๒ รูป อีกฝ่ายหนึ่ง ก็มี ๒ รูป รูปที่ ๕ ประกาศให้จับสลากว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงจับสลากนี้ จงชอบใจสลากนี้’ อย่างนี้ก็จัดเป็นสังฆราชี แต่ไม่เป็นสังฆเภท๓. อุบาลี ฝ่ายหนึ่ง มีภิกษุ ๒ รูป อีกฝ่ายหนึ่งมี ๓ รูป รูปที่ ๖ ประกาศให้จับสลากว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงจับสลากนี้ จงชอบใจสลากนี้’ อย่างนี้ก็จัดเป็นสังฆราชี แต่ไม่เป็นสังฆเภท๔. อุบาลี ฝ่ายหนึ่ง มีภิกษุ ๓ รูป อีกฝ่ายหนึ่งก็มี ๓ รูป รูปที่ ๗ ประกาศให้จับสลากว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงจับสลากนี้

จงชอบใจสลากนี้’ อย่างนี้ก็จัดเป็นสังฆราชี แต่ไม่เป็นสังฆเภท๕. อุบาลี ฝ่ายหนึ่ง มีภิกษุ ๓ รูป อีกฝ่ายหนึ่งมี ๔ รูป รูปที่ ๘ ประกาศให้จับสลากว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงจับสลากนี้ จงชอบใจสลากนี้’ อย่างนี้ก็จัดเป็นสังฆราชี แต่ไม่เป็นสังฆเภท๖. อุบาลี ฝ่ายหนึ่ง มีภิกษุ ๔ รูป อีกฝ่ายหนึ่งก็มี ๔ รูป รูปที่ ๙ ประกาศให้จับสลากว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงจับสลากนี้ จงชอบใจสลากนี้’ อย่างนี้จัดเป็นทั้งสังฆราชี และสังฆเภท๗. ภิกษุ ๙ รูป หรือมากกว่า ๙ รูป จัดเป็นทั้งสังฆราชีและสังฆเภท อุบาลี ภิกษุณีทำลายสงฆ์ไม่ได้ ได้แต่พยายามทำลาย สิกขมานา ทำลายสงฆ์ไม่ได้ ... สามเณรทำลายสงฆ์ไม่ได้ ... สามเณรีทำลายสงฆ์ไม่ได้ ... อุบาสกทำลายสงฆ์ไม่ได้ ... อุบาสิกาก็ทำลาย สงฆ์ไม่ได้ ได้แต่พยายามทำลาย

อุบาลี ปกตัตตภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน อยู่ในสมานสีมาย่อมทำลายสงฆ์ได้

“สํฆเภโท สํฆเภโท”ติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต สํโฆ ภินฺโน โหตีติ. อิธุปาลิ ภิกฺขู อธมฺมํ “ธมฺโม”ติ ทีเปนฺติ, ธมฺมํ “อธมฺโม”ติ ทีเปนฺติ, อวินยํ “วินโย”ติ ทีเปนฺติ, วินยํ “อวินโย”ติ ทีเปนฺติ, อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน “ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน “อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, อนาจิณฺณํ ตถาคเตน “อาจิณฺณํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, อาจิณฺณํ ตถาคเตน “อนาจิณฺณํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, อปฺปญฺญตฺตํ ตถาคเตน “ปญฺญตฺตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, ปญฺญตฺตํ ตถาคเตน “อปฺปญฺญตฺตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, อนาปตฺตึ “อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, อาปตฺตึ

“อนาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, ลหุกํ อาปตฺตึ “ครุกา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, ครุกํ อาปตฺตึ “ลหุกา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, สาวเสสํ อาปตฺตึ อนวเสสา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ อนวเสสํ อาปตฺตึ “สาวเสสา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ “อทุฏฺฐุลฺลา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, อทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ “ทุฏฺฐุลฺลา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ. เต อิเมหิ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ อปกสฺสนฺติ,(๑) อวปกสฺสนฺติ อาเวนิกํ อุโปสถํ(๒) กโรนฺติ, อาเวนิกํ ปวารณํ กโรนฺติ, อาเวนิกํ สํฆกมฺมํ กโรนฺติ. เอตฺตาวตา โข อุปาลิ สํโฆ ภินฺโน โหตีติ.

สังฆเภท

เรื่องที่ทำให้สงฆ์แตกกัน ๑๘ ประการ

พระอุบาลีทูลถามว่า “ที่พระองค์ตรัสว่า ‘สังฆเภท สังฆเภท’ สงฆ์ จะเป็นผู้แตกกันด้วยเหตุเท่าไรหนอ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อุบาลี ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้

๑. แสดงอธรรมว่า เป็นธรรม

๒. แสดงธรรมว่า เป็นอธรรม

๓. แสดงสิ่งที่มิใช่วินัยว่า เป็นวินัย

๔. แสดงวินัยว่า มิใช่วินัย

๕. แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ภาษิตไว้ไม่ได้ตรัสไว้ว่า ตถาคตได้ภาษิตไว้ ได้ตรัสไว้๖. แสดงสิ่งที่ตถาคตได้ภาษิตไว้ได้ตรัสไว้ว่า ตถาคตไม่ได้ภาษิตไว้ไม่ได้ ตรัสไว้๗. แสดงจริยาวัตรที่ตถาคตไม่ได้ประพฤติมาว่า ตถาคตได้ประพฤติมา๘. แสดงจริยาวัตรที่ตถาคตได้ประพฤติมาว่า ตถาคตไม่ได้ประพฤติมา๙. แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้บัญญัติไว้ว่า ตถาคตได้บัญญัติไว้

๑๐. แสดงสิ่งที่ตถาคตได้บัญญัติไว้ว่า ตถาคตไม่ได้บัญญัติไว้

๑๑. แสดงอนาบัติว่า เป็นอาบัติ

๑๒. แสดงอาบัติว่า เป็นอนาบัติ

๑๓. แสดงอาบัติเบาว่า เป็นอาบัติหนัก

๑๔. แสดงอาบัติหนักว่า เป็นอาบัติเบา

๑๕. แสดงอาบัติที่มีส่วนเหลือว่า เป็นอาบัติที่ไม่มีส่วนเหลือ

๑๖. แสดงอาบัติที่ไม่มีส่วนเหลือว่า เป็นอาบัติที่มีส่วนเหลือ

๑๗. แสดงอาบัติชั่วหยาบว่า เป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ

๑๘. แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่า เป็นอาบัติชั่วหยาบ

ภิกษุเหล่านั้นย่อมแยกพวกออกมา ประกาศตัวด้วยเหตุ ๑๘ อย่างนี้ แยก กันทำอุโบสถ แยกกันทำปวารณา แยกกันทำสังฆกรรมอุบาลี สงฆ์จะเป็นผู้แตกกันด้วยเหตุเท่านี้แล

“สํฆสามคฺคี สํฆสามคฺคี”ติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต สํโฆ สมคฺโค โหตีติ ? อิธุปาลิ ภิกฺขู อธมฺมํ “อธมฺโม”ติ ทีเปนฺติ, ธมฺมํ “ธมฺโม”ติ ทีเปนฺติ, อวินยํ “อวินโย”ติ ทีเปนฺติ, วินยํ “วินโย”ติ ทีเปนฺติ, อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน “อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน “ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, อนาจิณฺณํ ตถาคเตน “อนาจิณฺณํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, อาจิณฺณํ ตถาคเตน “อาจิณฺณํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, อปฺปญฺญตฺตํ ตถาคเตน “อปฺปญฺญตฺตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, ปญฺญตฺตํ ตถาคเตน “ปญฺญตฺตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปนฺติ, อนาปตฺตึ “อนาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ,

อาปตฺตึ “อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, ลหุกํ อาปตฺตึ “ลหุกา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, ครุกํ อาปตฺตึ “ครุกา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, สาวเสสํ อาปตฺตึ “สาวเสสา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, อนวเสสํ อาปตฺตึ “อนวเสสา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ “ทุฏฺฐุลฺลา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ, อทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ “อทุฏฺฐุลฺลา อาปตฺตี”ติ ทีเปนฺติ; เต อิเมหิ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ น อปกสฺสนฺติ, น อวปกสฺสนฺติ, น อาเวนิกํ อุโปสถํ กโรนฺติ, น อาเวนิกํ ปวารณํ กโรนฺติ. น อาเวนิกํ สํฆกมฺมํ กโรนฺติ. เอตฺตาวตา โข อุปาลิ สํโฆ สมคฺโค โหตีติ.

สังฆสามัคคี

พระอุบาลีทูลถามว่า “พระพุทธเจ้าข้า ที่พระองค์ตรัสว่า ‘สังฆสามัคคี สังฆสามัคคี’ สงฆ์จะเป็นผู้สามัคคีกันด้วยเหตุเท่าไรหนอ

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อุบาลี ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้

๑. แสดงอธรรมว่า เป็นอธรรม

๒. แสดงธรรมว่า เป็นธรรม

๓. แสดงสิ่งที่ไม่ใช่วินัยว่า มิใช่วินัย

๔. แสดงวินัยว่า เป็นวินัย

๕. แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ภาษิตไว้ไม่ได้ตรัสไว้ว่า ตถาคตไม่ได้ภาษิตไว้ ไม่ได้กล่าวไว้๖. แสดงสิ่งที่ตถาคตได้ภาษิตไว้ได้ตรัสไว้ว่า ตถาคตได้ภาษิตไว้ได้ตรัสไว้๗. แสดงจริยาวัตรที่ตถาคตไม่ได้ประพฤติมาว่า ตถาคตไม่ได้ประพฤติมา๘. แสดงจริยาวัตรที่ตถาคตได้ประพฤติมาว่า ตถาคตได้ประพฤติมา

๙. แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้บัญญัติไว้ว่า ตถาคตไม่ได้บัญญัติไว้

๑๐. แสดงสิ่งที่ตถาคตบัญญัติไว้ว่า ตถาคตได้บัญญัติไว้

๑๑. แสดงอนาบัติว่า เป็นอนาบัติ

๑๒. แสดงอาบัติว่า เป็นอาบัติ

๑๓. แสดงอาบัติเบาว่า เป็นอาบัติเบา

๑๔. แสดงอาบัติหนักว่า เป็นอาบัติหนัก

๑๕. แสดงอาบัติมีส่วนเหลือว่า เป็นอาบัติมีส่วนเหลือ

๑๖. แสดงอาบัติไม่มีส่วนเหลือว่า เป็นอาบัติไม่มีส่วนเหลือ

๑๗. แสดงอาบัติชั่วหยาบว่า เป็นอาบัติชั่วหยาบ

๑๘. แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่า เป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ

ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่แยกพวกออกมาประกาศตัวด้วยเหตุ ๑๘ อย่างนี้ ไม่ แยกกัน ทำอุโบสถ ไม่แยกกันทำปวารณา ไม่แยกกันทำสังฆกรรมอุบาลี สงฆ์จะเป็นผู้สามัคคีกันด้วยเหตุเท่านี้แล”

สมคฺคํ ปน ภนฺเต สํฆํ ภินฺทิตฺวา กึ โส ปสวตีติ ? สมคฺคํ โข อุปาลิ สํฆํ ภินฺทิตฺวา กปฺปฏฺฐิติกํ กิพฺพิสํ ปสวติ, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตีติ.

อาปายิโก เนรยโก กปฺปฏฺโฐ สํฆเภทโก

วคฺครโต อธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา ปธํสติ.

สํฆํ สมคฺคํ ภินฺทิตฺวา กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตีติ.

ภินฺนํ ปน ภนฺเต สํฆํ สมคฺคํ กตฺวา กึ โส ปสวตีติ ? ภินฺนํ โข อุปาลิ สํฆํ สมคฺคํ กตฺวา พฺรหฺมปุญฺญํ ปสวติ, กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทตีติ.

สุขา สํฆสฺส สามคฺคี สมคฺคานญฺจนุคฺคโห.

สมคฺครโต ธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา น ธํสติ.

สํฆํ สมคฺคํ กตฺวาน กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทตีติ.

พระอุบาลีกราบทูลถามว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ผู้พร้อม เพรียงกัน จะประสบผลอย่างไร”พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อุบาลี ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันนั้น ย่อม ประสบผลชั่วร้าย ชั่วกัป ถูกไฟไหม้ในนรกตลอดกัป”

นิคมคาถา

ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ให้แตกกัน ยินดีการแตกกัน

ไม่ตั้งอยู่ในธรรม เป็นผู้เข้าถึงอบาย อยู่ในนรกตลอดกัป

พลาดจากนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ เสวยผลกรรม

อยู่ในนรกตลอดกัป เพราะทำลายสงฆ์ที่สามัคคีกันให้แตกแยกกัน

พระอุบาลีทูลถามว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุทำสงฆ์ที่แตกกันให้พร้อมเพรียงกัน จะประสบผลอย่างไร”พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อุบาลี ภิกษุทำสงฆ์ที่แตกกันให้พร้อมเพรียงกัน ย่อม ประสบบุญอันประเสริฐ บันเทิงในสวรรค์ตลอดกัป

นิคมคาถา

ความพร้อมเพรียงของสงฆ์ เป็นเหตุให้เกิดสุข

และบุคคลผู้อนุเคราะห์สงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันแล้ว

ผู้ยินดีในความพร้อมเพรียงกัน ตั้งอยู่ในธรรม

ย่อมไม่พลาดจากธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ

ย่อมบันเทิงในสวรรค์ตลอดกัป เพราะสมานสงฆ์ให้สามัคคีกัน”