เรื่องพระทัพพมัลลบุตร เล่ม ๖

๙. สงฆ์ธรรมวาทียังสงฆ์อธรรมวาทีให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย

จบ ธรรมฝ่ายขาว ๙ อย่าง

๒. สติวินัย

ว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์โดยถือความไพบูลย์แห่งสติเป็นหลัก

เรื่องพระทัพพมัลลบุตร

{๕๘๙}[๑๘๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระทัพพมัลลบุตรมีอายุได้ ๗ ขวบ ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลแล้ว คุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งสาวกจะพึงบรรลุท่านก็ได้บรรลุแล้วทั้งหมด อนึ่ง ท่านไม่มีกิจอะไรที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก หรือกิจ ที่ท่านทำเสร็จแล้วก็ไม่ต้องทำเพิ่มเติมอีก{๕๙๐}ครั้งนั้น ท่านพระทัพพมัลลบุตรหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีความคิด คำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เรามีอายุได้ ๗ ขวบก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลแล้วคุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งสาวกจะพึงบรรลุเราก็ได้บรรลุแล้วทั้งหมด อนึ่ง เราไม่มีกิจอะไรที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก หรือกิจที่เราทำเสร็จแล้วก็ไม่ต้องทำเพิ่มเติมอีก เราจะพึงทำการช่วยเหลืออะไรแก่สงฆ์ได้บ้างหนอ”

{๕๙๑}ลำดับนั้น ท่านพระทัพพมัลลบุตรได้ตกลงใจว่า “อย่ากระนั้นเลย เราควรช่วยจัดแจงเสนาสนะและแจกอาหารแก่สงฆ์”

ครั้นท่านออกจากที่เร้นในเวลาเย็นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์หลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ณ ที่นี้ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เรามีอายุได้ ๗ ขวบ ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลแล้ว คุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งสาวกจะพึงบรรลุเราก็ได้บรรลุแล้วทั้งหมด อนึ่ง เราไม่มีกิจอะไรที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก หรือกิจที่เราทำเสร็จแล้วก็ไม่ต้องทำเพิ่มเติมอีก เราจะพึงทำการช่วยเหลืออะไรแก่สงฆ์ได้บ้างหนอ’ ดังนี้ พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์คิดตกลงใจว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรช่วยจัดแจงเสนาสนะและแจกอาหารแก่สงฆ์’ ข้าพระองค์ปรารถนาจะจัดแจงเสนาสนะและแจกอาหารแก่สงฆ์ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีละ ทัพพะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงจัดแจงเสนาสนะและแจกอาหารแก่สงฆ์เถิด”

ท่านพระทัพพมัลลบุตรกราบทูลรับสนองแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

ทรงให้สงฆ์สมมติ ผู้จัดแจงเสนาสนะและแจกอาหาร

{๕๙๒}ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับนั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น สงฆ์จงสมมติทัพพมัลลบุตรให้เป็นผู้จัดแจงเสนาสนะ (เสนาสนปัญญาปกะ) และแจกอาหาร (ภัตตุทเทสกะ)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงสมมติอย่างนี้ เบื้องต้นพึงขอให้ทัพพะรับ ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติ ทุติยกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาสมมติ

[๑๙๐] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติท่านพระทัพพมัลลบุตรให้เป็นพระเสนาสนปัญญาปกะและเป็นพระภัตตุเทสกะ นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติท่านพระทัพพมัลลบุตรให้เป็นพระเสนาสนปัญญาปกะและเป็นพระภัตตุเทสกะ การสมมติท่านพระทัพพมัลลบุตรให้เป็นพระเสนาสนปัญญาปกะและเป็นพระภัตตุเทสกะชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

ท่านพระทัพพมัลลบุตรอันสงฆ์สมมติให้เป็นพระเสนาสนปัญญาปกะและเป็นพระภัตตุเทสกะแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

{๕๙๓}[๑๙๑] ก็แลท่านพระทัพพมัลลบุตรผู้อันสงฆ์สมมติแล้วจึงจัดแจงเสนาสนะสำหรับหมู่ภิกษุผู้เสมอกันไว้ด้วยกัน คือ ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ทรงพระสูตร ก็จัดแจงเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักได้ชักซ้อมพระสูตรกัน ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ทรงพระวินัย ก็จัดแจงเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักได้วินิจฉัยพระวินัยกัน ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ทรงพระอภิธรรม ก็จัดแจงเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักได้สนทนาพระอภิธรรมกัน ภิกษุเหล่าใดชอบเข้าฌาน ก็จัดแจงเสนาสนะ

ของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักได้ไม่รบกวนกัน ภิกษุเหล่าใดชอบกล่าวดิรัจฉานกถา ยังมีการบำรุงร่างกายอยู่มาก ก็จัดแจงเสนาสนะของภิกษุเหล่านั้นไว้แห่งเดียวกัน ด้วยประสงค์ว่าพวกเธอจักอยู่ด้วยความยินดีนี้ ภิกษุเหล่าใดมาในเวลาค่ำคืน ท่านก็เข้าจตุตถฌานมีเตโชกสิณเป็นอารมณ์ แล้วจัดแจงเสนาสนะสำหรับภิกษุแม้เหล่านั้นด้วยแสงสว่างนั้นนั่นแล

อนึ่งเล่า พวกภิกษุที่แกล้งมาเอาในเวลาค์าคืนด้วยประสงค์ว่า “พวกเราจักได้ชมอิทธิปาฏิหาริย์ของท่านพระทัพพมัลลบุตร” ดังนี้ก็มี ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปหาท่านพระทัพพมัลลบุตรแล้วพูดอย่างนี้ว่า “อาวุโสทัพพะขอท่านช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมด้วย”

ท่านพระทัพพมัลลบุตรถามภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า “พวกท่านต้องการจะพักที่ไหน กระผมจะจัดแจงให้ที่ไหน”

ภิกษุเหล่านั้นแกล้งอ้างสถานที่ไกล ๆ เช่นว่า “อาวุโสทัพพะ ขอท่านช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ภูเขาคิชฌกูฏ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่เหวสำหรับทิ้งโจร ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่กาฬสิลาข้างภูเขาอิสิคิลิ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ถํ้าสัตตบรรณคูหาข้างภูเขาเวภาระ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่เงื้อมเขาสัปปโสณฑิกะใกล้สีตวัน ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ซอกเขาโคมฏะ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ซอกเขาตินทุกะ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ซอกเขากโปตะ ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ตโปทาราม ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่ชีวกัมพวัน ช่วยจัดแจงเสนาสนะให้พวกผมที่มัททกุจฉิมฤคทายวัน”

ท่านพระทัพพมัลลบุตรจึงเข้าจตุตถฌานมีเตโชกสิณเป็นอารมณ์ ใช้นิ้วมือที่ส่องแสงสว่างเดินนำหน้าภิกษุเหล่านั้นไป แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เดินตามหลังท่านพระทัพพมัลลบุตรไปด้วยแสงสว่างนั้นแล ท่านพระทัพพมัลลบุตรจัดแจงเสนาสนะสำหรับภิกษุเหล่านั้นโดยชี้แจงอย่างนี้ว่า “นี่เตียง นี่ตั่ง นี่ฟูก นี่หมอน นี่ที่ถ่ายอุจจาระ นี่ที่ถ่ายปัสสาวะ นี่นํ้าฉัน นี่นํ้าใช้ นี่ไม้เท้า นี่ระเบียบกติกาสงฆ์ ควรเข้าเวลานี้ ควรออกเวลานี้” ครั้นจัดแจงเสนาสนะเพื่อภิกษุเหล่านั้นเสร็จแล้ว จึงจะกลับพระวิหารเวฬุวัน

เรื่องพระเมตติยะและพระภุมมชกะ

{๕๙๔}[๑๙๒] ก็โดยสมัยนั้นแล พระเมตติยะและพระภุมมชกะเป็นพระบวชใหม่และมีบุญน้อย เสนาสนะของสงฆ์ชนิดเลวและอาหารอย่างเลวย่อมตกถึงแก่เธอทั้งสอง ครั้งนั้น ชาวบ้านในพระนครราชคฤห์ชอบถวายเนยใสบ้าง นํ้ามันบ้าง แกงอ่อมบ้าง ซึ่งจัดปรุงพิเศษเพื่อพระเถระทั้งหลายส่วนพระเมตติยะและพระภุมมชกะเขาถวายอาหารอย่างธรรมดาตามแต่จะหาได้ เป็นชนิดปลายข้าวซึ่งมีนํ้าผักดองเป็นกับ เวลาหลังอาหาร เธอทั้งสองกลับจากบิณฑบาตแล้วเที่ยวถามพวกภิกษุผู้เถระว่า “อาวุโสทั้งหลายในโรงฉันของพวกท่านมีอาหารอะไรบ้าง ในโรงฉันของพวกท่านมีอาหารอะไรบ้าง” พระเถระบางพวกบอกอย่างนี้ว่า “อาวุโส พวกเรามีเนยใส มีนํ้ามัน มีแกงอ่อม” ฝ่ายพระเมตติยะและพระภุมมชกะพูดอย่างนี้ว่า “พวกผมไม่มีอะไรเลย มีแต่อาหารอย่างธรรมดาตามแต่จะหาได้ เป็นชนิดปลายข้าวซึ่งมีนํ้าผักดองเป็นกับ”{๕๙๕}สมัยต่อมา กัลยาณภัตติกคฤหบดี (คฤหบดีผู้ชอบถวายอาหารที่ดี) ได้ถวายภัตตาหารวันละ ๔ ที่แก่สงฆ์เป็นนิตยภัต เขาพร้อมด้วยบุตรภรรยา