อนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง เล่ม ๖

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิธีจับสลากปกปิดเป็นไฉน

ภิกษุผู้ให้จับสลากนั้นพึงทำสลากให้มีสีและไม่มีสี แล้วเข้าไปหาภิกษุทีละรูป ๆ แนะนำอย่างนี้ว่า ‘นี้สลากของผู้กล่าวอย่างนี้ นี้สลากของผู้กล่าวอย่างนี้ ท่านจงจับสลากที่ท่านชอบใจ’ เมื่อภิกษุนั้นจับแล้ว พึงแนะนำว่า ‘ท่านอย่าให้ใครดู’ ถ้ารู้ว่าอธรรมวาทีมีมากกว่า พึงบอกว่าสลากจับไม่ถูกต้อง แล้วให้จับใหม่ ถ้ารู้ว่าธรรมวาทีมีมากกว่า พึงประกาศว่าสลากจับถูกต้องแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิธีจับสลากปกปิดเป็นอย่างนี้แหละดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิธีจับสลากกระซิบบอกเป็นไฉน

ภิกษุผู้ให้จับสลากนั้นพึงบอกที่ใกล้หูของภิกษุแต่ละรูป ๆ ว่า ‘นี้สลากของผู้กล่าวอย่างนี้ นี้สลากของผู้กล่าวอย่างนี้ ท่านจงจับสลากที่ท่านชอบใจ’ เมื่อภิกษุนั้นจับแล้ว พึงแนะนำว่า ‘ท่านอย่าให้ใครดู’ ถ้ารู้ว่าอธรรมวาทีมีมากกว่า พึงบอกว่าสลากจับไม่ถูกต้อง แล้วให้จับใหม่ ถ้ารู้ว่าธรรมวาทีมีมากกว่า พึงประกาศว่าสลากจับถูกต้องแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิธีจับสลากกระซิบบอกเป็นอย่างนี้แหละดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิธีจับสลากเปิดเผยเป็นไฉน

ถ้ารู้ว่า ธรรมวาทีมีมากกว่า พึงให้จับสลากเปิดเผยอย่างแจ่มแจ้ง วิธีจับสลากเปิดเผยเป็นอย่างนี้แหละ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิธีจับสลาก ๓ อย่างนี้แล”

การระงับอนุวาทาธิกรณ์

สติวินัย

{๖๘๒}[๒๓๖] อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับได้ด้วยสมถะเท่าไร

อนุวาทาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะ ๔ คือ สัมมุขาวินัย ๑ สติวินัย ๑ อมูฬหวินัย ๑ ตัสสปาปิยสิกา ๑

อนุวาทาธิกรณ์ไม่อาศัยสมถะ ๒ อย่าง คือ อมูฬหวินัยกับตัสสปาปิยสิกาพึงระงับได้ด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยกับสติวินัยก็มี พึงตกลงกันได้ก็มี สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้ใส่ความภิกษุด้วยศีลวิบัติอันไม่มีมูล สงฆ์พึงให้สติวินัยแก่ภิกษุนั้นผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้ว

วิธีให้สติวินัย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงให้สติวินัยอย่างนี้ คือ ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุผู้แก่กว่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวคำขอว่าดังนี้

คำขอสติวินัย

‘ท่านเจ้าข้า ภิกษุทั้งหลายย่อมใส่ความข้าพเจ้าด้วยศีลวิบัติอันไม่มีมูล ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้านั้นถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้ว ขอสติวินัยกะสงฆ์’พึงขอแม้ครั้งที่ ๒ ... พึงขอแม้ครั้งที่ ๓ ...

{๖๘๔}ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาให้สติวินัย

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุทั้งหลายใส่ความภิกษุชื่อนี้ด้วยศีลวิบัติอันไม่มีมูล เธอถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้ว ขอสติวินัยกะสงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้สติวินัยแก่ภิกษุชื่อนี้ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้ว นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุทั้งหลายใส่ความภิกษุชื่อนี้ด้วยศีลวิบัติอันไม่มีมูล เธอถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้ว ขอสติวินัยกะสงฆ์

สงฆ์ให้สติวินัยแก่ภิกษุชื่อนี้ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้ว การให้สติวินัยแก่ภิกษุชื่อนี้ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้วชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ... ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ...

สติวินัยอันสงฆ์ให้แล้วแก่ภิกษุชื่อนี้ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิกรณ์ระงับแล้ว ระงับด้วยอะไร ด้วยสัมมุขาวินัยกับสติวินัย

ในสัมมุขาวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคล ...

ก็ความพร้อมหน้าบุคคลในสัมมุขาวินัยนั้นอย่างไร คือ โจทก์และจำเลยทั้งสองผู้เป็นคู่ความกันอยู่พร้อมหน้ากัน นี้ชื่อว่าความพร้อมหน้าบุคคลในสัมมุขาวินัยนั้นในสติวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีกิริยา การกระทำ การเข้าไป การเข้าไปเฉพาะ การรับรอง การไม่คัดค้านกรรมคือสติวินัยอันใด นี้มีในสติวินัยนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ หากผู้ทำรื้อฟื้น เป็นปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น ผู้ให้ฉันทะติเตียน เป็นปาจิตตีย์ที่ติเตียน”

อมูฬหวินัย

{๖๘๕}[๒๓๗] อนุวาทาธิกรณ์ไม่อาศัยสมถะ ๒ อย่าง คือ สติวินัยกับตัสสปาปิยสิกา พึงระงับได้ด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยกับอมูฬหวินัยก็มี พึงตกลงกันได้ก็มี สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เกิดวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจา และพยายามทำด้วยกาย ภิกษุทั้งหลายย่อมโจทเธอด้วยอาบัติที่เธอวิกลจริต มีจิตแปรปรวนประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ผมวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจา และพยายามทำด้วยกาย ผมระลึกอาบัตินั้นไม่ได้ ผมหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้เธอจะกล่าวอยู่อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทเธออยู่นั่นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์พึงให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุนั้นผู้หายหลงแล้ว ก็แลสงฆ์พึงให้อมูฬหวินัยอย่างนี้ คือ ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุผู้แก่กว่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวคำขอว่าดังนี้

คำขออมูฬหวินัย

‘ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าเกิดวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นเกิดวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ภิกษุทั้งหลายโจทข้าพเจ้าด้วยอาบัติที่ข้าพเจ้าผู้วิกลจริตมีจิตแปรปรวนได้ประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ ข้าพเจ้ากล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าเกิดวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ข้าพเจ้าระลึกสิ่งนั้นไม่ได้ ข้าพเจ้าหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้ข้าพเจ้าจะกล่าวอยู่อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทข้าพเจ้าอยู่นั่นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้านั้นหายหลงแล้วขออมูฬหวินัยกะสงฆ์’

พึงขอแม้ครั้งที่ ๒ ... พึงขอแม้ครั้งที่ ๓ ...

{๖๘๖}ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาให้อมูฬหวินัย

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้เกิดวิกลจริตมีจิตแปรปรวน เธอผู้วิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ภิกษุทั้งหลายโจทเธอด้วยอาบัติที่เธอวิกลจริตมีจิตแปรปรวนประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าเกิดวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวนได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ข้าพเจ้าระลึกอาบัตินั้นไม่ได้ ข้าพเจ้าหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้เธอจะกล่าวอยู่อย่างนั้น

ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทเธออยู่นั่นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอหายหลงแล้วขออมูฬหวินัยกะสงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุชื่อนี้ผู้หายหลงแล้ว นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้เกิดวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว เธอผู้วิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ภิกษุทั้งหลายโจทเธอด้วยอาบัติที่เธอวิกลจริตมีจิตแปรปรวนประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าเกิดวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ข้าพเจ้าระลึกอาบัตินั้นไม่ได้ ข้าพเจ้าหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้เธอจะกล่าวอยู่

อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทเธออยู่นั่นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้อง อาบัติเห็นปานนี้’ เธอหายหลงแล้วขออมูฬหวินัยกะสงฆ์ สงฆ์ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุชื่อนี้ผู้หายหลงแล้ว การให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุชื่อนี้ผู้หายหลงแล้วชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒... ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ...

อมูฬหวินัยอันสงฆ์ให้แล้วแก่ภิกษุชื่อนี้ผู้หายหลงแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิกรณ์ระงับแล้ว ระงับด้วยอะไร ด้วยสัมมุขาวินัยกับอมูฬหวินัย

ในสัมมุขาวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคล ...

ในอมูฬหวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีกิริยา การกระทำ การเข้าไป การเข้าไปเฉพาะ การรับรอง การไม่คัดค้านกรรมคืออมูฬหวินัยอันใด นี้มีในอมูฬหวินัยนั้น

ดูก่อนภิกษุนั้งหลาย อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ หากผู้ทำรื้อฟื้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น ผู้ให้ฉันทะติเตียน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่ติเตียน”

ตัสสปาปิยสิกาวินัย

{๖๘๗}[๒๓๘] อนุวาทาธิกรณ์ไม่อาศัยสมถะ ๒ อย่าง คือ สติวินัยกับอมูฬหวินัย พึงระงับได้ด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยกับตัสสปาปิยสิกาก็มี พึงตกลงกันได้ก็มี สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้โจทภิกษุด้วยครุกาบัติในท่ามกลางสงฆ์ว่า ‘ท่านต้องครุกาบัติ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้ปาราชิกแล้ว จงระลึกอาบัติเห็นปานนี้’

ภิกษุจำเลยนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมระลึกไม่ได้เลยว่าต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติใกล้ปาราชิก’

ภิกษุผู้โจทก์นั้นจึงคาดคั้นภิกษุจำเลยนั้นนั่นผู้เปลื้องตนอยู่ว่า ‘เอาเถิด ท่านจงรู้ด้วยดี ถ้าท่านระลึกได้ว่าต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้ปาราชิก’

ภิกษุจำเลยนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมระลึกไม่ได้เลยว่าต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติใกล้ปาราชิก แต่ระลึกได้ว่าต้องอาบัติแม้เล็กน้อยเห็นปานนี้’

ภิกษุผู้โจทก์นั้นคาดคั้นภิกษุจำเลยนั้นนั่นผู้เปลื้องตนอยู่ว่า ‘เอาเถิดท่านจงรู้ด้วยดี ถ้าท่านระลึกได้ว่าต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้ปาราชิก’

ภิกษุจำเลยนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมต้องอาบัติเล็กน้อยชื่อนี้ ถึงไม่ถูกถามก็ยังยอมรับ ผมต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้ปาราชิก ผมถูกถามแล้วไฉนจักไม่ยอมรับเล่า’

ภิกษุผู้โจทก์นั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ก็ท่านต้องอาบัติแม้เล็กน้อยชื่อนี้ ไม่ถูกถาม จึงได้ไม่ยอมรับ ก็ท่านต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้ปาราชิก ไม่ถูกถามแล้วไฉนจักยอมรับเล่า เอาเถิดท่านจงรู้ด้วยดี ถ้าท่านระลึกได้ว่าต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้ปาราชิก’ภิกษุจำเลยนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมระลึกได้ว่าต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้ปาราชิก คำนั้นผมพูดเล่น

คำนั้นผมพูดพล่อยไป ผมระลึกไม่ได้ว่าต้องครุกาบัติเห็นปานนี้ คือ อาบัติปาราชิกหรืออาบัติที่ใกล้ปาราชิก’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์พึงทำตัสสปาปิยสิกากรรมนั่นแก่ภิกษุนั้นแล

วิธีทำตัสสปาปิยสิกากรรม

{๖๘๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงทำตัสสปาปิยสิกากรรมอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาทำตัสสปาปิยสิกา

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้ถูกซักถามถึงครุกาบัติในท่ามกลางสงฆ์ ปฏิเสธแล้วรับ รับแล้วปฏิเสธ ให้การกลับไปกลับมา กล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่ภิกษุชื่อนี้ นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้ถูกซักถามถึงครุกาบัติในท่ามกลางสงฆ์ ปฏิเสธแล้วรับ รับแล้วปฏิเสธ ให้การกลับไปกลับมา กล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ สงฆ์ทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่ภิกษุชื่อนี้ การทำตัสสปาปิยสิกากรรมแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ...

ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ...

ตัสสปาปิยสิกากรรมอันสงฆ์ทำแล้วแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิกรณ์ระงับแล้ว ระงับด้วยอะไร ด้วยสัมมุขาวินัยกับตัสสปาปิยสิกา

ในสัมมุขาวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคล ...

ในตัสสปาปิยสิกานั้นมีอะไรบ้าง มีกิริยา การกระทำ การเข้าไป การเข้าไปเฉพาะ การรับรอง การไม่คัดค้านกรรมคือตัสสปาปิยสิกาอันใด นี้มีในตัสสปาปิยสิกานั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ หากผู้ทำรื้อฟื้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น ผู้ให้ฉันทะติเตียน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่ติเตียน”

การระงับอาปัตตาธิกรณ์

ปฏิญญาตกรณะ

{๖๘๙}[๒๓๙] อาปัตตาธิกรณ์ระงับได้ด้วยสมถะเท่าไร อาปัตตาธิกรณ์ระงับได้ด้วยสมถะ ๓ อย่าง คือ สัมมุขาวินัย ๑ ปฏิญญาตกรณะ ๑ ติณวัตถารกะ ๑{๖๙๐}อาปัตตาธิกรณ์ไม่อาศัยสมถะอย่างหนึ่งคือติณวัตถารกะ พึงระงับได้ด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี พึงตกลงกันได้ก็มี สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องลหุกาบัติแล้ว เธอพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมต้องอาบัติชื่อนี้ ผมขอแสดงคืนอาบัตินั้น’ภิกษุผู้รับนั้นพึงกล่าวว่า ‘คุณเห็นหรือ’

ภิกษุผู้แสดงนั้นพึงกล่าวว่า ‘ขอรับ ผมเห็น’

ภิกษุผู้รับนั้นพึงกล่าวว่า ‘คุณพึงสำรวมต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิกรณ์ระงับแล้ว ระงับด้วยอะไร ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะ

ในสัมมุขาวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคล ...

ก็ความพร้อมหน้าบุคคลในสัมมุขาวินัยนั้นอย่างไร คือ ผู้แสดงกับผู้รับแสดงทั้งสองอยู่พร้อมหน้ากัน นี้ชื่อว่าความพร้อมหน้าบุคคลในสัมมุขาวินัยนั้น

ในปฏิญญาตกรณะนั้นมีอะไรบ้าง มีกิริยา การกระทำ การเข้าไป การเข้าไปเฉพาะ การรับรอง การไม่คัดค้านกรรมคือปฏิญญาตกรณะอันใด นี้มีในปฏิญญาตกรณะนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ หากผู้รับรื้อฟื้นต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น หากได้การแสดงนั้นอย่างนี้ นั้นเป็นการดี หากไม่ได้ ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุมากรูปด้วยกัน ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุผู้แก่กว่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเจ้าข้า กระผมต้องอาบัติชื่อนี้ กระผมขอแสดงคืนอาบัตินั้น’ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้ภิกษุเหล่านั้นทราบด้วยคณญัตติ ว่าดังนี้‘ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้ระลึก เปิดเผย ทำให้ตื้น แสดงอาบัติ ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าขอรับอาบัติของภิกษุชื่อนี้’ แล้วกล่าวว่า ‘เธอเห็นหรือ’

ภิกษุผู้แสดงพึงกล่าวว่า ‘ขอรับ กระผมเห็น’

ภิกษุผู้รับพึงกล่าวว่า ‘คุณพึงสำรวมต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิกรณ์ระงับแล้ว ระงับด้วยอะไร ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะ

ในสัมมุขาวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคล ...

ก็ความพร้อมหน้าบุคคลในสัมมุขาวินัยนั้นอย่างไร คือ ผู้แสดงกับผู้รับแสดงทั้งสองอยู่พร้อมหน้ากัน นี้เรียกว่าความพร้อมหน้าบุคคลในสัมมุขาวินัยนั้น

ในปฏิญญาตกรณะนั้นมีอะไรบ้าง มีกิริยา การกระทำ การเข้าไป การเข้าไปเฉพาะ การรับรอง การไม่คัดค้านกรรมคือปฏิญญาตกรณะอันใด นี้มีในปฏิญญาตกรณะนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ หากผู้รับรื้อฟื้นต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น หากได้การแสดงนั้นอย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากไม่ได้ ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุผู้แก่กว่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเจ้าข้า กระผมต้องอาบัติชื่อนี้ กระผมขอแสดงคืนอาบัตินั้น’ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรม ว่าดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้ระลึก เปิดเผยทำให้ตื้น แสดงอาบัติ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงรับอาบัติของภิกษุชื่อนี้’ แล้วพึงกล่าวว่า ‘เธอเห็นหรือ’

ภิกษุผู้แสดงพึงกล่าวว่า ‘ขอรับ กระผมเห็น’

ภิกษุผู้รับพึงกล่าวว่า ‘คุณพึงสำรวมต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิกรณ์ที่ระงับแล้ว ระงับด้วยอะไร ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะ

ในสัมมุขาวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคล ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ หากผู้รับรื้อฟื้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น ผู้ให้ฉันทะติเตียน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่ติเตียน”

ติณวัตถารกะ

{๖๙๑}[๒๔๐] อาปัตตาธิกรณ์ไม่อาศัยสมถะอย่างเดียวคือปฏิญญาตกรณะพึงระงับได้ด้วยสมถะ ๒ อย่าง คือ สัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี พึงตกลงกันได้ก็มี สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พวกภิกษุในธรรมวินัยนี้เกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกภิกษุในหมู่นั้นคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเราเกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจา และพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกเราจักปรับกันด้วยอาบัติเหล่านี้ บางทีอธิกรณ์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อความรุนแรง เพื่อความร้ายกาจ เพื่อความแตกกันก็ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ระงับอธิกรณ์เห็นปานนี้ ด้วยติณวัตถารกะ”

วิธีระงับ

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงระงับอธิกรณ์อย่างนี้ คือ ภิกษุทุกรูปพึงประชุมร่วมกัน ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ว่าดังนี้

ญัตติกรรมวาจา

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าเกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกข้าพเจ้าจักปรับกันด้วยอาบัติเหล่านี้ไซร้ บางทีอธิกรณ์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อความรุนแรง เพื่อความร้ายกาจ เพื่อความแตกกันก็เป็นได้ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์

ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงระงับอธิกรณ์นี้ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์’

บรรดาภิกษุฝ่ายเดียวกัน ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้ฝ่ายของตนทราบด้วยคณญัตติกรรมวาจา ว่าดังนี้

คณญัตติกรรมวาจา

‘ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า พวกเราเกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกข้าพเจ้าจักปรับกันด้วยอาบัติเหล่านี้ไซร้ บางทีอธิกรณ์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อความรุนแรง เพื่อความร้ายกาจ เพื่อความแตกกันก็เป็นได้ ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านทั้งหลายและอาบัติของตนในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ เพื่อประโยชน์แก่ท่านทั้งหลายและเพื่อประโยชน์แก่ตน’{๖๙๒}[๒๔๑] ลำดับนั้น บรรดาภิกษุฝ่ายเดียวกันอีกพวกหนึ่ง ภิกษุผู้ฉลาด สามารถพึงประกาศให้ฝ่ายของตนทราบด้วยคณญัตติกรรมวาจา ว่าดังนี้

คณญัตติกรรมวาจา

‘ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้า พวกเราเกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกข้าพเจ้าจักปรับกันด้วยอาบัติเหล่านี้ไซร้ บางทีอธิกรณ์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อความรุนแรง เพื่อความร้ายกาจ เพื่อความแตกกันก็เป็นได้ ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านทั้งหลายและอาบัติของตนในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ เพื่อประโยชน์แก่ท่านทั้งหลายและเพื่อประโยชน์แก่ตน’

{๖๙๓}[๒๔๒] บรรดาภิกษุฝ่ายเดียวกัน ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ว่าดังนี้

ญัตติทุติยกรรมวาจา

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าเกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกข้าพเจ้าจักปรับกันด้วยอาบัติเหล่านี้ไซร้ บางทีอธิกรณ์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อความรุนแรง เพื่อความร้ายกาจ เพื่อความแตกกันก็เป็นได้ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านเหล่านี้และอาบัติของตนในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ เพื่อประโยชน์แก่ท่านเหล่านี้และเพื่อประโยชน์แก่ตน นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า

พวกข้าพเจ้าเกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกข้าพเจ้าจักปรับกันด้วยอาบัติเหล่านี้ไซร้ บางทีอธิกรณ์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อความรุนแรง เพื่อความร้ายกาจ เพื่อความแตกกันก็เป็นได้ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านเหล่านี้และอาบัติของตนในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ เพื่อประโยชน์แก่ท่านเหล่านี้และเพื่อประโยชน์แก่ตน การแสดงอาบัติเหล่านี้ของพวกเราในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

อาบัติเหล่านี้ของพวกข้าพเจ้า เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ ข้าพเจ้าแสดงแล้วในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

ลำดับนั้น บรรดาภิกษุฝ่ายเดียวกัน ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ว่าดังนี้

ญัตติทุติยกรรมวาจา

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าเกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกข้าพเจ้าจักปรับกันด้วยอาบัติเหล่านี้ไซร้ บางทีอธิกรณ์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อความรุนแรง เพื่อความร้ายกาจ เพื่อความแตกกันก็เป็นได้ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านเหล่านี้และอาบัติของตนในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ เพื่อประโยชน์แก่ท่านเหล่านี้และเพื่อประโยชน์แก่ตน นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าเกิดบาดหมาง เกิดทะเลาะ ถึงวิวาทกันอยู่ ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ถ้าพวกข้าพเจ้าจักปรับกันด้วยอาบัติเหล่านี้ไซร้ บางทีอธิกรณ์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อความรุนแรง เพื่อความร้ายกาจ เพื่อความแตกกันก็เป็นได้ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงแสดงอาบัติของท่านเหล่านี้และอาบัติของตนในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่อง

ด้วยคฤหัสถ์ เพื่อประโยชน์แก่ท่านเหล่านี้และเพื่อประโยชน์แก่ตน การแสดงอาบัติเหล่านี้ของข้าพเจ้าในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

อาบัติเหล่านี้ของพวกข้าพเจ้า เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก เว้นอาบัติที่เนื่องด้วยคฤหัสถ์ ข้าพเจ้าแสดงแล้วในท่ามกลางสงฆ์ด้วยติณวัตถารกะ ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิกรณ์ระงับแล้ว ระงับด้วยอะไร ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะ

ในสัมมุขาวินัยนั้นมีอะไรบ้าง มีความพร้อมหน้าสงฆ์ ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัย ความพร้อมหน้าบุคคล

ก็ความพร้อมหน้าสงฆ์ในสัมมุขาวินัยนั้นอย่างไร คือ ภิกษุผู้เข้ากรรมมีจำนวนเท่าไร พวกเธอมาประชุมกัน นำฉันทะของผู้ควรฉันทะมา ผู้อยู่พร้อมหน้ากันไม่คัดค้าน นี้ชื่อว่าความพร้อมาหน้าสงฆ์ในสัมมุขาวินัยนั้นก็ความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัยในสัมมุขาวินัยนั้นอย่างไร คือ อธิกรณ์นั้นระงับโดยธรรม โดยวินัย และโดยสัตถุศาสน์อันใด นี้ชื่อว่าความพร้อมหน้าธรรม ความพร้อมหน้าวินัยในสัมมุขาวินัยนั้นก็ความพร้อมหน้าบุคคลในสัมมุขาวินัยนั้นอย่างไร คือ ผู้แสดงและผู้รับแสดงทั้งสองอยู่พร้อมหน้ากัน นี้ชื่อว่าความพร้อมหน้าบุคคล

ในติณวัตถารกะนั้นมีอะไรบ้าง มีกิริยา การกระทำ การเข้าไป การเข้าไปเฉพาะ การรับรอง การไม่คัดค้านกรรมคือติณวัตถารกะอันใด นี้มีในติณวัตถารกะนั้น

-----

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ที่ระงับแล้วอย่างนี้ หากผู้ทำรื้อฟื้น ต้องอาบัตปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น ผู้ให้ฉันทะติเตียน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่ติเตียน”

กิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะอย่างเดียว

{๖๙๔}กิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร กิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือ สัมมุขาวินัย

จบ สมถขันธกะที่ ๔

(จบ พระบาลีวินัยปิฎก จุลลวรรค ปฐมภาค)