เรื่องมานัตตารหภิกษุ เล่ม ๖

เมื่อภิกษุผู้อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้นนั่งบนอาสนะต่ำ ไม่พึงนั่งบนอาสนะสูง

เมื่อภิกษุผู้อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้นนั่งที่พื้นดิน ไม่พึงนั่งบนอาสนะ

ไม่พึงจงกรมในที่จงกรมเดียวกัน

เมื่อภิกษุผู้อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้นจงกรมอยู่ในที่จงกรมต่ำ ไม่พึงจงกรมในที่จงกรมสูง

เมื่อภิกษุผู้อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้นจงกรมอยู่ที่พื้นดิน ไม่พึงจงกรมในที่จงกรม

{๓๔๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสงฆ์มีภิกษุผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิมเป็นรูปที่ ๔ ให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต สงฆ์ ๒๐ รูปรวมทั้งภิกษุผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิมนั้นด้วยอัพภานไซร้ การกระทำดังนั้นใช้ไม่ได้และไม่ควรทำ”

จบ มูลายปฏิกัสสนารหวัตร

๓. มานัตตารหวัตร

ว่าด้วยวัตรสำหรับภิกษุผู้ควรประพฤติมานัต

{๓๔๔}[๘๘] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายผู้ควรประพฤติมานัตยินดี การกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำนํ้าล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้ง

กระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบนํ้าของปกตัตตภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายผู้ควรมานัตจึงได้ยินดีการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำนํ้าล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบนํ้าของปกตัตตภิกษุทั้งหลายเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถาม

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายผู้ควรประพฤติมานัตยินดีการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำนํ้าล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบน้ำของปกตัตตภิกษุทั้งหลาย จริงหรือ”ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนภิกษุทั้งหลายผู้ควรประพฤติมานัตจึงได้ยินดีการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำน้ำล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบน้ำของปกตัตตภิกษุทั้งหลายเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของพวกภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ...

พระพุทธบัญญัติวัตรสำหรับภิกษุผู้ควรประพฤติมานัต

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิแล้ว ทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตไม่พึงยินดีการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำน้ำล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบนํ้าของปกตัตตภิกษุทั้งหลาย รูปใดยินดี ต้องอาบัติทุกกฏดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำนํ้าล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบนํ้าของภิกษุทั้งหลายผู้ควรประพฤติมานัตด้วยกัน ตามลำดับผู้แก่พรรษาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตกิจ ๕ อย่าง คือ อุโบสถ ปวารณา ผ้าอาบนํ้าฝน การสละภัต และการรับภัต แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ควรประพฤติมานัตด้วยกัน ตามลำดับผู้แก่พรรษา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติวัตรสำหรับภิกษุผู้ควรประพฤติมานัต โดยประการที่ภิกษุทั้งหลายผู้ควรประพฤติมานัตต้องประพฤติ

วัตรสำหรับภิกษุผู้ควรประพฤติมานัต

หมวดที่ ๑

{๓๔๕}[๘๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตพึงประพฤติโดยชอบ วิธีประพฤติโดยชอบในวัตรนั้น ดังต่อไปนี้

ไม่พึงให้อุปสมบท

ไม่พึงให้นิสสัย

ไม่พึงให้สามเณรอุปัฏฐาก

ไม่พึงรับสมมติเป็นผู้สั่งสอนภิกษุณี

แม้ได้รับสมมติแล้ว ก็ไม่พึงสั่งสอนภิกษุณี

เป็นผู้ควรประพฤติมานัตเพราะอาบัติใด ไม่พึงต้องอาบัตินั้นอีก

ไม่พึงต้องอาบัติอื่นที่คล้ายคลึงกัน

ไม่พึงต้องอาบัติที่หนักกว่านั้น

ไม่พึงตำหนิกรรมของสงฆ์

ไม่พึงตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม

ไม่พึงห้ามอุโบสถแก่ปกตัตตภิกษุ

ไม่พึงห้ามปวารณาแก่ปกตัตตภิกษุ

ไม่พึงทำการไต่สวน

ไม่พึงเริ่มอนุวาทาธิกรณ์

ไม่พึงให้ภิกษุอื่นขอโอกาส

ไม่พึงโจทภิกษุอื่น

ไม่พึงให้ภิกษุอื่นให้การ

ไม่พึงช่วยพวกภิกษุให้สู้อธิกรณ์กัน

หมวดที่ ๒

{๓๔๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตไม่พึงเดินไปข้างหน้าปกตัตตภิกษุ ไม่พึงนั่งข้างหน้าปกตัตตภิกษุ พึงพอใจด้วยอาสนะสุดท้าย ที่นอนสุดท้าย วิหารสุดท้ายของสงฆ์ที่สงฆ์จะพึงให้แก่เธอ ไม่พึงมีปกตัตตภิกษุเป็นสมณะนำหน้าหรือตามหลังเข้าไปยังตระกูล ไม่พึงสมาทานอารัญญิกธุดงค์ ไม่พึงสมาทานปิณฑปาติกธุดงค์ และไม่พึงให้เขานำบิณฑบาตมาส่งเพราะเหตุที่ประพฤติมานัตนั้นด้วยคิดว่า ‘ผู้คนทั้งหลาย อย่าได้รู้เรื่องเรา’

หมวดที่ ๓

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตเป็นอาคันตุกะไป ก็พึงบอก มีอาคันตุกะมา ก็พึงบอก พึงบอกในวันอุโบสถ พึงบอกในวันปวารณา พึงบอกทุกวัน ถ้าอาพาธ พึงสั่งผู้แทนให้บอก

หมวดที่ ๔

{๓๔๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตไม่พึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตราย

ไม่พึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตราย

ไม่พึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตราย

ไม่พึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่ มิใช่อาวาสที่ไม่มีภิกษุ เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตราย

หมวดที่ ๕

{๓๔๙}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตไม่พึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีอาวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุ ซึ่งมีสังวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุ

ซึ่งมีสังวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่ มีภิกษุซึ่งมีสังวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่มีภิกษุ ซึ่งมีสังวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่ มีภิกษุซึ่งมีสังวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตรายไม่พึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่ มิใช่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสต่างกัน เว้นแต่ไปกับปกตัตตภิกษุ เว้นแต่มีอันตราย

หมวดที่ ๖

{๓๕๐}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตพึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียวพึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียวพึงออกจากอาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียวพึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียวพึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน

ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียวพึงออกจากถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียวพึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียวพึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่ถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียวพึงออกจากอาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุไปสู่อาวาสหรือถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีภิกษุซึ่งมีสังวาสเสมอกัน ที่รู้ว่าอาจจะไปถึงได้ในวันนี้ทีเดียว

หมวดที่ ๗

{๓๕๑}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตไม่พึงอยู่ในอาวาสที่มีเครื่องมุงบังเดียวกันกับปกตัตตภิกษุ

ไม่พึงอยู่ในถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีเครื่องมุงบังเดียวกันกับปกตัตตภิกษุ

ไม่พึงอยู่ในอาวาสหรือในถิ่นที่มิใช่อาวาสที่มีเครื่องบังมุงเดียวกันกับปกตัตตภิกษุเห็นปกตัตตภิกษุแล้วพึงลุกจากอาสนะ

พึงนิมนต์ปกตัตตภิกษุให้นั่ง

ไม่พึงนั่งบนอาสนะเดียวกันกับปกตัตตภิกษุ

เมื่อปกตัตตภิกษุนั่งบนอาสนะต่ำ ไม่พึงนั่งบนอาสนะสูง

เมื่อปกตัตตภิกษุนั่งที่พื้นดิน ไม่พึงนั่งบนอาสนะ

ไม่พึงจงกรมในที่จงกรมอันเดียวกันกับปกตัตตภิกษุ

เมื่อปกตัตตภิกษุจงกรมอยู่ในที่จงกรมต่ำ ไม่พึงจงกรมในที่จงกรมสูง

เมื่อปกตัตตภิกษุจงกรมบนพื้นดิน ไม่พึงจงกรมในที่จงกรม

หมวดที่ ๘

{๓๕๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตไม่พึงอยู่ในอาวาสไม่พึงอยู่ในถิ่นที่มิใช่อาวาส ไม่พึงอยู่ในสถานที่ที่เป็นอาวาสหรือมิใช่อาวาสที่มีเครื่องมุงบังเดียวกัน ไม่พึงนั่งบนอาสนะเดียวกันกับภิกษุผู้อยู่ปริวาส... กับภิกษุผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิมซึ่งแก่พรรษากว่า

... กับภิกษุผู้ควรประพฤติมานัต

... กับภิกษุผู้ประพฤติมานัต

... กับภิกษุผู้ควรอัพภาน

เมื่อภิกษุผู้อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้นนั่งบนอาสนะต่ำ ไม่พึงนั่งบนอาสนะสูง

เมื่อภิกษุผู้อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้นนั่งที่พื้นดิน ไม่พึงนั่งบนอาสนะ

ไม่พึงจงกรมในที่จงกรมเดียวกัน

เมื่อภิกษุผู้อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้นจงกรมอยู่ในที่จงกรมต่ำ ไม่พึงจงกรมในที่จงกรมสูง

เมื่อภิกษุผู้อยู่ปริวาสเป็นต้นนั้นจงกรมอยู่ที่พื้นดิน ไม่พึงจงกรมในที่จงกรม

{๓๕๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสงฆ์มีภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตเป็นรูปที่ ๔ ให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติ ให้มานัต สงฆ์ ๒๐ รูปรวมทั้งภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตนั้นด้วยอัพภานไซร้ การกระทำดังนั้นใช้ไม่ได้และไม่ควรทำ”

จบ มานัตตารหวัตร

๔. มานัตตจาริกวัตร

ว่าด้วยวัตรสำหรับภิกษุผู้ประพฤติมานัต

{๓๕๔}[๙๐] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายผู้ประพฤติมานัตยินดีการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำนํ้าล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบนํ้าของปกตัตตภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุผู้ประพฤติมานัตทั้งหลายจึงได้ยินดีการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำนํ้าล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบนํ้าของปกตัตตภิกษุทั้งหลายเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า