หัวข้อประจำขันธกะ เล่ม ๗

อุโปสเถ ยาวติกํ ปาปภิกฺขุ น นิกฺขมิ

โมคฺคลฺลาเนน นิวุตฺโถ(๑) อจฺฉรํ ชินสาเน.

นินฺโนนุปุพฺพสิกฺขา จ ฐิตธมฺโม นาติกฺกม

กุณปุกฺขิปติ สํโฆ สวนฺติโย ชหนฺติ จ.

สวนฺติ ปรินิพฺพนฺติ เอกรส วิมุตฺติ จ

พหุ ธมฺมวินโยปิ ภูตฏฺฐาริยปุคฺคลา.

สมุทฺทํ อุปมํ กตฺวา ฐาเปสิ(๒) สาสเน คุณํ

อุโปสเถ ปาติโมกฺขํ น อเมฺห โกจิ ชานาติ.

ปฏิกจฺเจว อุชฺฌนฺติ เอโก เทฺว ตีณิ จตุโร(๓)

ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐานิ นวา จ ทสมานิ จ.

สีล อาจาร ทิฏฺฐิ จ อาชีวญฺจตุภาคิเก

ปาราชิกญฺจ สํฆาทิ ปาจิตฺติ ปาฏิเทสนิ.

ทุกฺกฏํ ปญฺจภาเคสุ สีลาจารวิปตฺติ จ

อกตาย กตาย จ ฉพฺภาเคสุ ยถาวิธิ.

ปาราชิกํ จ สํฆาทิ ถุลฺลปาจิตฺติเยน จ

ปาฏิเทสนิยญฺเจว ทุกฺกฏญฺจ ทุพฺภาสิตํ.

สีลาจารวิปตฺติ จ อาชีวญฺจ วิปตฺติยา

อฏฺฐากตาย กเตน สีลาจารา จ ทิฏฺฐิยา.(๔)

อกตาย กตายาปิ กตากตายเมว จ

เอวํ นววิธา วุตฺตา ยถาภูเตน ญายโต.

ปาราชิโก วิปฺปกตา ปจฺจกฺขาโต ตเถว จ

อุเปติ ปจฺจาทิยติ ปจฺจาทานกถา จ.

สีลาจารวิปตฺติ จ ตถา ทิฏฺฐิวิปตฺติยา.

ทิฏฺฐสุตปริสงฺกิตํ ทสธา ตํ วิชานาถ.

ภิกฺขุ วิปสฺสติ ภิกฺขุํ อญฺโญ จาโรจยาติ ตํ

สุทฺเธ ว ตสฺส อกฺขาติ(๕) ปาติโมกฺขํ ฐเปสิ โส.

วุฏฺฐาติ อนฺตราเยน ราชา โจรอคฺคูทกํ(๖)

มนุสฺสามนุสฺสา วาฬ สรึสปา จ ชีวิตํ.(๗)

พฺรหฺมจารี จ ทสฺสนํ(๘) ตสฺมึ อญฺญตเรสุ วา

ธมฺมิกาธมฺมิกา เจว ยถามคฺเคน ชานถ.

กาลภูตตฺถสญฺหิตํ ลภิสฺสามิ ภวิสฺสต

กายวาจสิกา เมตฺตา พาหุสจฺจูภยานิ ตุ.

กาลภูเตน สเณฺหน อตฺถเมตฺเตน โจทเย

วิปฺปฏิสารี อธมฺเมน ตเถวาปิ วิโนทเย.

ธมฺมโจทจุทิตสฺส วิโนเท วิปฺปฏิสฺสเร

กรุณา หิตานุกมฺปา วุฏฺฐานมฺปิ ปุรกฺขิตา.

โจทกสฺส ปฏิปตฺติ สมฺพุทฺเธน ปกาสิตา

สจฺเจ เจว อกุปฺเป จ จุทิตสฺเสว ธมฺมตาติ.

ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธกํ นิฏฺฐิโต.

เรื่องในวันอุโบสถ ภิกษุผู้มีบาปถูกไล่ ๓ ครั้ง

ไม่ยอมออกไป ถูกพระโมคคัลลานะฉุดออกไป

เรื่องความอัศจรรย์ในพระธรรมวินัย

คือ มีการศึกษาไปตามลำดับ

เปรียบด้วยมหาสมุทรที่ต่ำลาดลึกลงตามลำดับ

พระสาวกไม่ละเมิดสิกขาบท

เปรียบด้วยมหาสมุทรมีปกติไม่ล้นฝั่ง

สงฆ์ย่อมขับไล่ผู้ทุศีลออก

เปรียบด้วยมหาสมุทรซัดซากศพขึ้นฝั่ง

วรรณะ ๔ มาบวชเป็นบรรพชิตแล้ว

ย่อมละชื่อและโคตรเดิม เปรียบด้วยแม่น้ำใหญ่

ไหลลงสู่มหาสมุทรแล้วย่อมละชื่อเดิม

ภิกษุจำนวนมากปรินิพพาน

เปรียบด้วยน้ำไหลลงมหาสมุทร

พระธรรมวินัยมีวิมุตติรสอย่างเดียว

เปรียบด้วยมหาสมุทรมีรสเค็มอย่างเดียว

พระธรรมวินัยมีรัตนะมาก

เป็นที่อยู่ของพระอริยบุคคล ๘ จำพวก

เปรียบด้วยมหาสมุทรเป็นที่อยู่ของสัตว์ขนาดใหญ่

แล้วยังคุณในพระศาสนาให้ดำรงอยู่

พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตให้งดปาติโมกข์

แก่ผู้มีอาบัติติดตัวในวันอุโบสถ

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ปรึกษากันว่าใคร ๆ ไม่รู้จักเรา

ทั้งที่มีอาบัติติดตัวก็ยังทำอุโบสถแล้วกลัวว่า

ภิกษุผู้มีศีลดีงามจะงดปาติโมกข์แก่ตน

จึงรีบกล่าวโทษผู้อื่นก่อน

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๑ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๑ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๒ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๒ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๓ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๓ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๔ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๔ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๕ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๕ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๖ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๖ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๗ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๗ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๘ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๘ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๙ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๙ อย่าง

การงดปาติโมกข์ไม่ชอบธรรม ๑๐ อย่าง

การงดปาติโมกข์ชอบธรรม ๑๐ อย่าง

ภิกษุงดปาติโมกข์เพราะวิบัติ ๔ อย่าง คือ สีลวิบัติ

อาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ และอาชีววิบัติ

(ที่ชอบธรรมและไม่ชอบธรรม)

ภิกษุงดปาติโมกข์เพราะอาบัติ ๕ กอง คือ ปาราชิก

สังฆาทิเสส ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ และทุกกฏ

(ที่ชอบธรรมและไม่ชอบธรรม)

ภิกษุงดปาติโมกข์เพราะวิบัติ ๖ คือ สีลวิบัติ

อาจารวิบัติและทิฏฐิวิบัติที่ภิกษุทำและไม่ได้ทำ

(ที่ชอบธรรมและไม่ชอบธรรม)

ภิกษุงดปาติโมกข์เพราะอาบัติ ๗ กอง คือ ปาราชิก

สังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏและ

ทุพภาสิต(ที่ชอบธรรมและไม่ชอบธรรม)

ภิกษุงดปาติโมกข์ เพราะวิบัติ ๘ คือ สีลวิบัติ

อาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติและอาชีววิบัติ ที่ภิกษุทำและไม่ได้ทำ

(ที่ชอบธรรมและไม่ชอบธรรม)

ภิกษุงดปาติโมกข์เพราะวิบัติ ๙ วิธี คือ เพราะสีลวิบัติ

อาจารวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ ที่ภิกษุทำ ไม่ได้ทำ ทั้งที่ทำและไม่ได้ทำ

(ที่ชอบธรรมและไม่ชอบธรรม)

พระผู้มีพระภาคตรัสแก่ผู้รู้ตามความเป็นจริงอย่างนี้

ภิกษุงดปาติโมกข์มีลักษณะ ๑๐ คือ

(๑) ภิกษุเป็นปาราชิก

(๒) ถ้อยคำปรารภผู้เป็นปาราชิกได้ค้างอยู่

(๓) ภิกษุบอกคืนสิกขา

(๔) ถ้อยคำปรารภผู้บอกคืนสิกขาได้ค้างอยู่

(๕) ภิกษุไม่ร่วมสามัคคี

(๖) พูดค้านสามัคคี

(๗) คำค้านสามัคคีค้างอยู่

(๘-๑๐) มีผู้ได้เห็นได้ยินและนึกสงสัยเพราะสีลวิบัติ

อาจารวิบัติและทิฏฐิวิบัติ

ภิกษุงดปาติโมกข์เพราะเห็นเอง ผู้อื่นบอกเธอหรือ

ผู้เป็นปาราชิกนั้นบอกความจริงแก่เธอ

บริษัทเลิกประชุม เพราะอันตราย ๑๐ อย่าง คือ

พระราชา โจร ไฟ น้ำ มนุษย์ อมนุษย์ สัตว์ร้าย

สัตว์เลื้อยคลาน ชีวิต และพรหมจรรย์ อธิบายความเรื่องงด

ปาติโมกข์ที่ชอบธรรมและไม่ชอบธรรมตามที่กำหนดไว้

ภิกษุผู้โจทก์พึงตั้งคุณสมบัติภายในตน คือ

กล่าวโดยกาลที่ควร กล่าวคำจริง คำที่มีประโยชน์

จะเป็นพรรคพวกมีทะเลาะกันเป็นต้น ผู้เป็นโจทก์มีกาย

วาจาบริสุทธิ์ มีเมตตาจิต เป็นพหูสูต

รู้ปาติโมกข์ทั้งสองฝ่าย

ภิกษุพึงโจทโดยกาลอันควร กล่าวด้วยเรื่องจริง

ด้วยคำสุภาพ ด้วยคำที่มีประโยชน์

ด้วยเมตตาจิตเพราะถูกโจทโดยไม่

ชอบธรรมภิกษุเดือดร้อน

ก็พึงบรรเทาความเดือดร้อน

ภิกษุผู้โจทก์และผู้ถูกโจทชอบธรรม

พึงบรรเทาความเดือดร้อน

พระผู้มีพระภาคทรงประกาศข้อปฎิบัติของภิกษุผู้จะโจทไว้

๕ อย่าง คือ ความการุณ มุ่งประโยชน์ มีความเอ็นดู

การออกจากอาบัติและยึดพระวินัยไว้เป็นแนวทาง

ผู้ถูกโจทพึงตั้งอยู่ในความจริงและไม่ขุ่นเคือง

ปาติโมกขัฎฐปนขันธกะ จบ