หัวข้อประจำขันธกะ เล่ม ๖

ไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุชื่อนี้ การระงับอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

อุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าอันสงฆ์ระงับแล้วแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

จบ อุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าที่ ๗

จบ กัมมขันธกะที่ ๑

รวมเรื่องในขันธกะนี้ ๗ เรื่อง

หัวข้อประจำขันธกะ

{๓๑๙}๑. เรื่องพวกภิกษุปัณฑุกะและภิกษุโลหิตกะ ก่อความบาดหมางเอง เข้าไปหาภิกษุผู้เช่นกันแล้วให้ขมักเขม้นในการก่อความบาดหมางขึ้น ความบาดหมางที่ยังไม่เกิดขึ้นย่อมเกิดขึ้น แม้ที่เกิดขึ้นแล้วก็ขยายตัวออกไป ภิกษุทั้งหลายผู้มักน้อย มีศีลเป็นที่รักจึงเพ่งโทษในบริษัทพระพุทธชินเจ้าผู้สยัมภูอัครบุคคล ผู้ทรงพระสัทธรรม รับสั่งให้ลงตัชชนียกรรมที่พระนครสาวัตถี

ตัชชนียกรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย คือ ทำลับหลัง ไม่สอบถามก่อนทำ ไม่ทำตามปฏิญญา ๑ ทำเพราะไม่ต้องอาบัติ ทำเพราะอาบัติที่ไม่ใช่เทสนาคามินี ทำเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว ๑

ไม่โจทก่อนทำ ไม่ไห้จำเลยให้การก่อนทำ ไม่ปรับอาบัติก่อนทำ ๑ ทำลับหลัง ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑

ไม่สอบถามก่อนทำ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑ ไม่ทำตามปฏิญญา ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑

ทำเพราะไม่ต้องอาบัติ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑ ทำเพราะอาบัติไม่ไช่เทสนาคามินี ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑

ทำเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑ ไม่โจทก่อนทำ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑

ไม่ให้จำเลยให้การก่อนทำ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑ ไม่ปรับอาบัติก่อนทำ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์แยกกันทำ ๑

นักปราชญ์พึงทราบฝ่ายถูกตามนัยตรงกันข้ามกับฝ่ายผิดนั่นแหละ เมื่อสงฆ์จำนงควรลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุใด สงฆ์ควรลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุนั้น คือ

ผู้ก่อความบาดหมาง ผู้โง่เขลา ผู้คลุกคลีกับคฤหัสถ์ ๑ ผู้วิบัติในอธิศีลในอัชฌาจาร ในอติทิฏฐิ ๑ ผู้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ ๑

สงฆ์ควรลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุ ๓ รูป คือ พวกที่ ๑ รูปหนึ่งก่อความบาดหมาง รูปหนึ่งโง่เขลา รูปหนึ่งอยู่คลุกคลีกับคฤหัสถ์ พวกที่ ๒ รูปหนึ่งวิบัติในศีล รูปหนึ่งวิบัติในอัชฌาจาร รูปหนึ่งวิบัติในอติทิฏฐิ

พวกที่ ๓ รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระธรรม รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระสงฆ์

ภิกษุผู้ถูกสงฆ์ลงตัชชนียกรรมแล้วต้องประพฤติโดยชอบอย่างนี้ คือ ไม่ให้อุปสมบท ไม่ให้นิสสัย ไม่ให้สามเณรอุปัฏฐาก ไม่สั่งสอนภิกษุณี และได้รับสมมติไว้แล้วก็ไม่สั่งสอนไม่ต้องอาบัตินั้น ไม่ต้องอาบัติอื่นที่คล้ายคลึงกัน และอาบัติที่หนักกว่านั้น ไม่ตำหนิกรรมของสงฆ์ ไม่ตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม

ไม่ห้ามอุโบสถ ไม่ห้ามปวารณาแก่ปกตัตตภิกษุ ไม่เสนอแนะแก่ภิกษุผู้ต้องอธิกรณ์ ไม่เริ่มอนุวาทาธิกรณ์ ไม่ให้ภิกษุอื่นขอโอกาส ไม่โจทภิกษุอื่น ไม่ให้ภิกษุอื่นให้การ และไม่ช่วยภิกษุทั้งหลายให้สู้อธิกรณ์กันภิกษุใดประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ให้อุปสมบท ให้นิสสัย ให้สามเณรอุปัฏฐาก สั่งสอนภิกษุณี แม้ได้รับสมมติไว้แล้วก็ยังสั่งสอนภิกษุณีอยู่

และประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ต้องอาบัตินั้น ต้องอาบัติอื่นที่คล้ายคลึงกัน ต้องอาบัติที่หนักกว่านั้น ตำหนิกรรมของสงฆ์ และตำหนิภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม สงฆ์ไม่ระงับตัชชนียกรรมแก่ภิกษุนั้นภิกษุใดประกอบด้วยองค์ ๘ นี้ คือ ห้ามอุโบสถ ห้ามปวารณา ทำการไต่สวน เริ่มอนุวาทาธิกรณ์ ให้ภิกษุอื่นขอโอกาส โจทภิกษุอื่น ให้ภิกษุอื่นให้การ และให้สู้อธิกรณ์กัน ย่อมไม่ระงับจากตัชชนียกรรม

นักปราชญ์พึงทราบฝ่ายถูกตามนัยตรงกันข้ามกับฝ่ายผิดนั้นแหละ

๒. เรื่องพระเสยยสกะผู้เขลา มีอาบัติมาก และคลุกคลีกับคฤหัสถ์ พระสัมมาส้มพุทธเจ้าผู้มหามุนีรับสั่งให้ลงนิยสกรรม

๓. เรื่องพวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะทั้งสองในกิฏาคิรีชนบทไม่สำรวม ประพฤติแม้ซึ่งอนาจารมีอย่างต่าง ๆ พระสัมพุทธชินเจ้ารับสั่งให้ลงปัพพาชนียกรรมที่พระนครสาวัตถี๔. เรื่องพระสุธรรมเป็นเจ้าอาวาสวัดของจิตตคฤหบดีในเมืองมัจฉิกาสณฑ์ ด่าจิตตอุบาสกด้วยถ้อยคำกระทบชาติ พระตถาคตรับสั่งให้ลงปฏิสารณียกรรม๕. เรื่องพระชินเจ้าผู้สูงสุดทรงบัญชาให้ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่เห็นอาบัติแก่พระฉันนะผู้ไม่ปรารถนาที่จะเห็นอาบัติ ที่พระนครโกสัมพี๖. เรื่องพระฉันนะไม่ปรารถนาที่จะทำคืนอาบัตินั้นแลพระพุทธเจ้าผู้ทรงนำหมู่สัตว์ให้พ้นทุกข์ทรงรับสั่งให้ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่ทำคืนอาบัติต่อไป๗. เรื่องทิฏฐิอันชั่วช้าเกิดแก่พระอริฏฐะเพราะความไม่รู้พระชินเจ้าทรงรับสั่งให้ลงอุกเขปนียกรรมฐานไม่สละทิฏฐินิยสกรรม ปัพพาชนียกรรม และปฏิสารณียกรรม ก็เหมือนกัน

บทเกินเหลานี้มีในปัพพาชนียกรรม คือ เล่นคะนองประพฤติอนาจาร ลบล้างพระบัญญัติ และมิจฉาชีพฐานไม่เห็นและไม่ทำคืนอาบัติ และฐานไม่สละทิฏฐิบทเกินเหล่านี้มีในปฏิสารณียกรรม คือ มุ่งความไม่มีลาภ กล่าวติเตียน มีชื่อว่าปัญจกะ ๒ ประเภท ๆ ละ ๕

แม้กรรมทั้ง ๒ คือ ตัชชนียกรรมและนิยสกรรมก็เช่นกัน ปัพพาชนียกรรมและปฏิสารณียกรรมหย่อนและยิ่งกว่ากัน ๘ ข้อ ๒ หมวดโดยการจำแนกอุกเขปนียกรรม ๓ อย่างนั้นเช่นเดียวกัน ปราชญ์พึงทราบกรรมที่เหลือแม้ตามนัยแห่งตัชชนียกรรม เทอญ

จบ กัมมขันธกะ

๒. ปาริวาสิกขันธกะ

๑. ปาริวาสิกวัตร

ว่าด้วยวัตรสำหรับภิกษุผู้อยู่ปริวาส

{๓๒๐}[๗๕] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ปริวาสยินดีการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำน้ำล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบน้ำของปกตัตตภิกษุ ทั้งหลาย บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ปริวาสจึงได้ยินดีการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรม การนำอาสนะมาให้ การนำที่นอนมาให้ การนำน้ำล้างเท้ามาให้ การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังให้เมื่ออาบนํ้าของปกตัตตภิกษุทั้งหลายเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า