หัวข้อประจำขันธกะ เล่ม ๖

ปณฺฑุโลหิตกา ภิกฺขู สยํ ภณฺฑนการกา

ตาทิเส อุปสงฺกมฺม อุสฺสหึสุ จ ภณฺฑเน.

อนุปฺปนฺนานิ (๑) ชายนฺติ อุปฺปนฺนานิปิ วฑฺฒเร (๒)

อปฺปิจฺฉา เปสลา ภิกฺขู อุชฺฌายนฺติ ปรีสโต (๓) .

สทฺธมฺมฏฺฐิติโก พุทฺโธ สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล

อาณาเปสิ ตชฺชนีย- กมฺมํ สาวตฺถิยํ ชิโน.

อสมฺมุขาปฺปฏิปุจฺฉา อปฺปฏิญฺญาย กตญฺจ ยํ

อนาปตฺติ อเทสเน เทสิตาย กตญฺจ ยํ.

อโจเทตฺวา อสาเรตฺวา อนาโรเปตฺวา จ ยํ กตํ

อสมฺมุขา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ จ ยํ กตํ. (๔)

อปฺปฏิปุจฺฉา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ จ ยํ กตํ (๕)

อปฺปฏิญฺญาย อธมฺเมน วคฺเคนาปิ จ ยํ กตํ. (๔)

อนาปตฺติยา (๖) อธมฺเมน วคฺเคนาปิ จ ยํ กตํ. (๔)

อเทสนาคามินิยา อธมฺมวคฺคเมว จ.

เทสิตาย อธมฺเมน วคฺเคนาปิ ตเถว จ

อโจเทตฺวา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ ตเถว จ.

อสาเรตฺวา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ ตเถว จ

อนาโรเปตฺวา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ ตเถว จ.

กณฺหวารนเยเนว สุกฺกวารํ วิชานิยา (๗)

สํโฆ อากงฺขมาโน จ ยสฺส ตชฺชนียํ กเร.

ภณฺฑนํ พาโล สํสฏฺโฐ อธิสีเล อชฺฌาจาเร.

อติทิฏฺฐิ วิปนฺนสฺส สํโฆ ตชฺชนิยํ กเร.

พุทฺธธมฺมสฺส สํฆสฺส อวณฺณํ โย จ ภาสติ.

ติณฺณนฺนมฺปิ จ ภิกฺขูนํ สํโฆ ตชฺชนิยํ กเร.

ภณฺฑนํ การโก เอโก พาโล สํสคฺคนิสฺสิโต

อธิสีเล อชฺฌาจาเร ตเถว อติทิฏฺฐิยา.

พุทฺธธมฺมสฺส สํฆสฺส อวณฺณํ โย จ ภาสติ.

ตชฺชนียกมฺมกโต เอวํ สมฺมานุวตฺตนา.

อุปสมฺปทา นิสฺสโย สามเณรํ อุปฏฺฐนา

โอวาทสมฺมเตนาปิ น กเร ตชฺชนีกโต.

นาปชฺเช ตญฺจ อาปตฺตึ ตาทิสญฺจ ตโต ปรํ

กมฺมญฺจ กมฺมิเก เจว (๘) น ครเห ตถาวิโธ.

อุโปสถํ ปวารณํ ปกตตฺตสฺส นฏฺฐเป

น (๙) สวจนียํ อนุวาโท โอกาโส โจทเนน จ.

สารณํ สมฺปโยคญฺจ น กเรยฺย ตถาวิโธ

อุปสมฺปทา นิสฺสโย สามเณรํ อุปฏฺฐนา.

โอวาทสมฺมเตนาปิ ปญฺจหงฺเคหิ สมฺมติ

ตญฺจาปชฺชติ อาปตฺตึ ตาทิสญฺจ ตโต ปรํ.

กมฺมญฺจ กมฺมิเก จาปิ ครหนฺโต น สมฺมติ

อุโปสถํ ปวารณํ สวจนียา จ โนวาโท (๑๐) .

โอกาโส โจทนญฺเจว สารณา สมฺปโยชนา.

อิเมหฏฺฐงฺเคหิ โย ยุตฺโต ตชฺชนานุปสมฺมติ.

กณฺหวารนเยเนว สุกฺกวารํ วิชานิยา

พาโล อาปตฺติพหุโล สํสฏฺโฐปิ จ เสยฺยโส.

นิยสฺสกมฺมํ สมฺพุทฺโธ อาณาเปสิ มหามุนิ

กีฏาคิริสฺมึ เทฺว ภิกฺขู อสฺสชิปุนพฺพสุกา.

อนาจารมฺปิ (๑๑) วิวิธํ อาจรึสุ อสญฺญตา

ปพฺพาชนียํ สมฺพุทฺโธ กมฺมํ สาวตฺถิยํ ชิโน.

มจฺฉิกาสณฺเฑ สุธมฺโม จิตฺตสฺสาวาสิโก อหุ.

ชาติวาเทน ขุํเสติ สุธมฺโม จิตฺตุปาสกํ

ปฏิสารณียํ กมฺมํ อาณาเปสิ ตถาคโต.

โกสมฺพิยํ ฉนฺนํ ภิกฺขุํ นิจฺฉนฺตาปตฺตึ ปสฺสิตุํ

อทสฺสเน อุกฺขิปิตุํ อาณาเปสิ ชินุตฺตโม.

ฉนฺโน ตํเยว อาปตฺตึ ปฏิกาตุํ น อิจฺฉติ

อุกฺเขปนาปฺปฏิกมฺเม อาณาเปสิ วินายโก.

ปาปทิฏฺฐิ อริฏฺฐสฺส อาสิ อญฺญาณนิสฺสิตา

ทิฏฺฐิอปฺปฏินิสฺสคฺเค อุกฺเขปํ ชินภาสิตํ.

นิยสฺสกมฺมํ ปพฺพชฺชํ (๑๒) ตเถว ปฏิสารณี

อทสฺสนาปฺปฏิกมฺเม อนิสฺสคฺเค จ ทิฏฺฐิยา.

ทวานาจารุปฆาตี มิจฺฉาอาชีวเมว จ

ปพฺพาชนียกมฺมมฺหิ อติเรกปทา อิเม.

อลาภาวณฺณา เทฺว ปญฺจ เทฺว ปญฺจกาติ นามกา

ปฏิสารณียกมฺมมฺหิ อติเรกปทา อิเม.

ตชฺชนียํ นิยสฺสญฺจ ทุเว กมฺมาปิ สาทิสา (๑๓)

ปพฺพชฺชา ปฏิสารี จ ทฺวฏฺฐอูนาริตฺตกา. (๑๔)

ตโย อุกฺเขปนียกมฺมา (๑๕) สทิสา เต วิภตฺโต.

ตชฺชนียนเยนาปิ เสสกมฺมํ วิชานิยาติฯ

กมฺมกฺขนฺธโก นิฏฺฐิตํ.

เรื่องภิกษุชื่อปัณฑุกะและชื่อโลหิตกะก่อความบาดหมางเอง ได้เข้าไปหาภิกษุผู้ประพฤติเหมือนกัน แล้วก่อความบาดหมางยิ่งขึ้น ความบาดหมางที่ยังไม่เกิดก็เกิด ที่เกิดแล้วก็ขยายตัวออกไป

ภิกษุผู้มักน้อยมีศีลเป็นที่รักพากันตำหนิท่ามกลางบริษัท

พระพุทธชินเจ้าผู้ทรงเป็นพระสยัมภูอัครบุคคล

ทรงพระสัทธรรม รับสั่งให้ลงตัชชนียกรรมที่กรุงสาวัตถี

ตัชชนียกรรมที่เป็นกรรมไม่ชอบด้วยธรรม เป็นกรรมไม่ ชอบด้วยวินัย คือ

หมวดที่ ๑

ลงลับหลัง ลงโดยไม่สอบถาม ไม่ลงตามปฏิญญา

หมวดที่ ๒

ลงเพราะไม่ต้องอาบัติ ลงเพราะอาบัติที่เป็นอเทสนาคามินี

ลงเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว

หมวดที่ ๓

ไม่โจทก่อนแล้วจึงลง ไม่ให้จำเลยให้การก่อนแล้วจึงลง

ไม่ปรับอาบัติก่อนแล้วจึงลง

หมวดที่ ๔

ลงลับหลัง ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

หมวดที่ ๕

ลงโดยไม่สอบถาม ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

หมวดที่ ๖

ไม่ลงตามปฏิญญา ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

หมวดที่ ๗

ลงเพราะไม่ต้องอาบัติ ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

หมวดที่ ๘

ลงเพราะอาบัติที่เป็นอเทสนาคามินี ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

หมวดที่ ๙

ลงเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

หมวดที่ ๑๐

ไม่โจทก่อนแล้วจึงลง ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

หมวดที่ ๑๑

ไม่ให้จำเลยให้การก่อนแล้วจึงลง ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

หมวดที่ ๑๒

ไม่ปรับอาบัติก่อนแล้วจึงลง ลงโดยไม่ชอบธรรม สงฆ์แบ่งพวกกันลง

นักวินัยพึงทราบฝ่ายถูกตามนัยตรงข้ามกับฝ่ายที่ผิด

สงฆ์เมื่อมุ่งหวัง พึงลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุ ๓ จำพวก คือ

๑. ผู้ก่อความบาดหมาง โง่เขลา และคลุกคลีกับคฤหัสถ์

๒. ผู้วิบัติในอธิสีล ในอัชฌาจาร และในอติทิฏฐิ

๓. ผู้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์

สงฆ์พึงลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุ ๓ รูป คือ

๑. รูปหนึ่งก่อความบาดหมาง เป็นพาล และคลุกคลีกับคฤหัสถ์

๒. รูปหนึ่งวิบัติในศีล ในอัชฌาจาร และในอติทิฏฐิ

๓. รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์

ภิกษุถูกสงฆ์ลงตัชชนียกรรมแล้วต้องประพฤติโดยชอบอย่างนี้ คือ ไม่ให้อุปสมบท ไม่ให้นิสัย ไม่ใช้สามเณรอุปัฏฐาก ไม่สั่งสอนภิกษุณี ถึงได้รับแต่งตั้งแล้วก็ไม่สั่งสอน ไม่ต้องอาบัติ นั้นอีก ไม่ต้องอาบัติอื่นทำนองเดียวกันนั้นและที่เลวทรามกว่านั้น ไม่ตำหนิกรรม ไม่ตำหนิภิกษุผู้ทำกรรม ไม่งดอุโบสถและปวารณา แก่ปกตัตตภิกษุ ไม่ทำการสอบถาม ไม่เริ่มอนุวาทาธิกรณ์ไม่ขอโอกาสภิกษุอื่น ไม่โจทภิกษุอื่น ไม่ให้ภิกษุอื่นให้การ

และไม่ชักชวนกันก่อความทะเลาะ

สงฆ์ไม่พึงระงับตัชชนียกรรมแก่ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ให้อุปสมบท ให้นิสัย ใช้สามเณรอุปัฏฐาก สั่งสอนภิกษุณี แม้ได้รับแต่งตั้งแล้วก็ยังสั่งสอน และองค์ ๕ อีกอย่างหนึ่ง คือ ต้องอาบัตินั้น ต้องอาบัติอื่นทำนองเดียวกันนั้น ต้องอาบัติ ที่เลวทรามกว่านั้น ตำหนิกรรม ตำหนิภิกษุผู้ทำกรรมภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คือ งดอุโบสถ ปวารณา ทำการไต่สวน เริ่มอนุวาทาธิกรณ์ ให้ทำโอกาส โจทภิกษุอื่น ให้ภิกษุอื่นให้การและให้ต่อสู้อธิกรณ์กัน ย่อมไม่พ้นความผิด จากตัชชนียกรรมนักวินัยพึงทราบฝ่ายถูกตามนัยตรงข้ามกับฝ่ายที่ผิดนั้น

ภิกษุเสยยสกะโง่เขลา มีอาบัติมากและคลุกคลีกับ คฤหัสถ์ พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระมหามุนี รับสั่งให้ลง นิยสกรรมภิกษุชื่ออัสสชิและชื่อปุนัพพสุกะอยู่ในกีฏาคีรีชนบท ไม่สำรวม ประพฤติไม่สมควรต่าง ๆ พระสัมพุทธชินเจ้า รับสั่งให้ลงปัพพาชนียกรรมในกรุงสาวัตถีภิกษุสุธรรมอยู่ประจำในอาวาสของจิตตคหบดี ในเมือง มัจฉิกาสณฑ์ ด่าจิตตอุบาสกด้วยคำหยาบ กระทบชาติกำเนิด พระตถาคตรับสั่งให้ลงปฏิสารณียกรรมภิกษุฉันนะไม่ปรารถนาจะรู้เห็นอาบัติ พระชินเจ้าผู้อุดม รับสั่งให้ลงอุกเขปนียกรรม เพราะไม่เห็นว่าเป็นอาบัติในกรุงโกสัมพีภิกษุฉันนะไม่ปรารถนาจะทำคืนอาบัตินั้น พระพุทธเจ้า ผู้ทรงเป็นนายกพิเศษรับสั่งให้ลงอุกเขปนียกรรมเพราะไม่ทำคืนอาบัติภิกษุอริฏฐะเกิดทิฏฐิบาปไปเพราะความเขลา พระชินเจ้า รับสั่งให้ลงอุกเขปนียกรรมเพราะไม่สละทิฏฐิ

นิยสกรรม ปัพพาชนียกรรมและปฏิสารนียกรรมก็เหมือนกัน

บทเหล่านี้มีเกินในปัพพาชนียกรรม คือ เล่นคะนอง ประพฤติไม่สมควร(อนาจาร) ลบล้างพระบัญญัติและมิจฉาชีพ เพราะไม่เห็นไม่ทำคืนอาบัติ และไม่สละทิฏฐิบาปบทเหล่านี้มีเกินในปฏิสารณียกรรม คือ มุ่งความไม่มีลาภ กล่าวตำหนิ มีชื่อว่าปัญจกะ ๒ หมวด ๆ ละ ๕

แม้ตัชชนียกรรมและนิยสกรรมก็เหมือนกัน ปัพพาชนียกรรม และปฏิสารณียกรรม หย่อนและยิ่งกว่ากัน ๘ ข้อ ๒ หมวด การจำแนกอุกเขปนียกรรม ๓ อย่างก็เช่นเดียวกัน นักวินัยพึงทราบกรรมที่เหลือตามนัยแห่งตัชชนียกรรม

กัมมขันธกะ จบ