กุสลัตติกนกุสลัตติกะ เล่ม ๔๕

กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ฯ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ ฯ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ฯ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล จ นอพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: กุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา ฯ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ฯ ปญฺจ ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยคือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย

ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยคือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล

ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยคือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล

ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศล

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย มี ๕ นัย

อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อกุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ฯ อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อกุสลํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ ฯ อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: ฯ ปญฺจ ฯ

ธรรมไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยคือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยอกุศลขันธ์ทั้งหลาย

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยคือ ขันธ์ ๓ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศล

ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๕ นัย

อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ ปฏิสนฺธิ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตา เทฺว มหาภูเต ปฏิจฺจ เทฺว มหาภูตา มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: วิปากาพฺยากตํ ปฏิสนฺธิ มหาภูตํ ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ ตีณิ ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยคือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากอัพยากฤต และกิริยาอัพยากฤต

ในปฏิสนธิขณะ มหาภูตรูป ๓ อาศัยมหาภูตรูป ๑ มหาภูตรูป ๒ อาศัยมหาภูตรูป ๒จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย

ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยคือ วิบากอัพยากฤต ปฏิสนธิ มหาภูตรูป

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

คือ วิบากอัพยากฤต กิริยาอัพยากฤต ฯลฯ มี ๓ นัย

กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: กุสเล ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ฯ กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยกุศลขันธ์ และมหาภูตรูป

ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ เหตุปจฺจยา: จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว เอตฺถ วตฺตติ ฯ

เอกูนวีสติ ปญฺหา กาตพฺพา ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

จิตตสมุฏฐานรูปอย่างเดียวที่ควรจำแนกในที่นี้

พึงให้จัดวาระเป็น ๑๙

กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล จ นอพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อารมฺมณปจฺจยา: ตีณิ ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย มี ๓ นัย

อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อารมฺมณปจฺจยา: ตีณิ ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย มี ๓ นัย

อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา: อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อารมฺมณปจฺจยา: ตีณิ ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัย มี ๓ นัย

เหตุยา เอกูนวีส อารมฺมเณ นว อธิปติยา เอกูนวีส อนนฺตเร นว สมนนฺตเร นว สหชาเต เอกูนวีส อวิคเต เอกูนวีส ฯ

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๙

ในอารัมมณปัจจัย มี " ๙

ในอธิปติปัจจัย มี " ๑๙

ในอนันตรปัจจัย มี " ๙

ในสมนันตรปัจจัย มี " ๙

ในสหชาตปัจจัย มี " ๑๙

ในอวิคตปัจจัย มี " ๑๙

อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา: อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา: อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอพฺยากโต จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ นเหตุปจฺจยา: ตีณิ ฯ อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา: อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา: อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ นเหตุปจฺจยา: ตีณิ ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา: กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา: กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ นอารมฺมณปจฺจยา: ฯ อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นอกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา: อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอารมฺมณปจฺจยา:+ อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล จ นอกุสโล จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ นอารมฺมณปจฺจยา: ฯ

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอารัมมณปัจจัย

ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอารัมมณปัจจัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นอกุศล เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะอารัมมณปัจจัย

นเหตุยา ฉ นอารมฺมเณ ปนฺนรส นอธิปติยา เอกูนวีส โนวิคเต ปนฺนรส ฯ

ปจฺจนียํ วิตฺถาเรตพฺพํ สหชาตวารมฺปิ วิตฺถาเรตพฺพํ

ปจฺจยวารมฺปิ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๖

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มี " ๑๕

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย มี " ๑๙

ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย มี " ๑๕

ปัจจนียปัฏฐาน พึงให้พิสดาร แม้สหชาตวาร ก็พึงให้พิสดาร แม้ปัจจยวารก็พึงให้พิสดาร

ปจฺจยวาเรปิ เหตุยา ฉพฺพีส อารมฺมเณ อฏฺฐารส อวิคเต ฉพฺพีส ฯ

นิสฺสยวารมฺปิ สํสฏฺฐวารมฺปิ สมฺปยุตฺตวารมฺปิ ปฏิจฺจวารสทิสํ ฯ

แม้ในปัจจยวาร ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒๖

ในอารัมมณปัจจัย มี " ๑๘

ในอวิคตปัจจัย มี " ๒๖

นิสสยวารก็ดี สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี เหมือนกันปฏิจจวาร

กุสโล ธมฺโม นกุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: กุสโล ธมฺโม นอกุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: กุสโล ธมฺโม นอพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: กุสโล ธมฺโม นกุสลสฺส จ นอพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: กุสโล ธมฺโม นกุสลสฺส จ นอกุสลสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: ปญฺจ ฯ

ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล โดยเหตุปัจจัยธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยเหตุปัจจัยธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต โดยเหตุปัจจัยธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต โดยเหตุปัจจัย

ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยเหตุปัจจัย มี ๕ นัย

อกุสโล ธมฺโม นอกุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: อกุสโล ธมฺโม นกุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: อกุสโล ธมฺโม นอพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: อกุสโล ธมฺโม นอกุสลสฺส จ นอพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: อกุสโล ธมฺโม นกุสลสฺส จ นอกุสลสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: ปญฺจ ฯ

ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยเหตุปัจจัยธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล โดยเหตุปัจจัยธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต โดยเหตุปัจจัยธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต โดยเหตุปัจจัย

ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยเหตุปัจจัย มี ๕ นัย

อพฺยากโต ธมฺโม นกุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: อพฺยากโต ธมฺโม นอกุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: อพฺยากโต ธมฺโม นกุสลสฺส จ นอกุสลสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย: ตีณิ ฯ

ธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล โดยเหตุปัจจัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยเหตุปัจจัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยเหตุปัจจัย มี ๓ นัย

กุสโล ธมฺโม นกุสลสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย: ฉ ฯ อกุสโล ธมฺโม นอกุสลสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย: ฉ ฯ อพฺยากโต ธมฺโม นอพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย: ฉ ฯ

ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่กุศล โดยอารัมมณปัจจัย มี ๖ นัยธรรมที่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล โดยอารัมมณปัจจัย มี ๖ นัยธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต โดยอารัมมณปัจจัยมี ๖ นัย

เหตุยา เตรส อารมฺมเณ อฏฺฐารส อธิปติยา สตฺตรส อนนฺตเร โสฬส สมนนฺตเร โสฬส สหชาเต เอกูนวีส อญฺญมญฺเญ นว นิสฺสเย ฉพฺพีส อุปนิสฺสเย อฏฺฐารส ปุเรชาเต ฉ ปจฺฉาชาเต นว อาเสวเน นว กมฺเม เตรส วิปาเก ตีณิ อาหาเร เตรส ฯเปฯ มคฺเค เตรส สมฺปยุตฺเต นว วิปฺปยุตฺเต ทฺวาทส ฯเปฯ อวิคเต ฉพฺพีส ฯ

ปญฺหาวารํ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๑๓

ในอารัมมณปัจจัย มี " ๑๘

ในอธิปติปัจจัย มี " ๑๗

ในอนันตรปัจจัย มี " ๑๖

ในสมนันตรปัจจัย มี " ๑๖

ในสหชาตปัจจัย มี " ๑๙

ในอัญญมัญญปัจจัย มี " ๙

ในนิสสยปัจจัย มี " ๒๖

ในอุปนิสสยปัจจัย มี " ๑๘

ในปุเรชาตปัจจัย มี " ๖

ในปัจฉาชาตปัจจัย มี " ๙

ในอาเสวนปัจจัย มีวาระ ๙

ในกัมมปัจจัย มี " ๑๓

ในวิปากปัจจัย มี " ๓

ในอาหารปัจจัย มี " ๑๓ ฯลฯ

ในมัคคปัจจัย มี " ๑๓

ในสัมปยุตตปัจจัย มี " ๙

ในวิปปยุตตปัจจัย มี " ๑๒ ฯลฯ

ในอวิคตปัจจัย มี " ๒๖

ปัญหาวารก็พึงให้พิสดาร