๓. สักกายสูตร เล่ม ๑๗

{๒๘๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธเป็นไฉน คือ ความคลายกำหนัดและความดับโดยไม่เหลือ ความสละ ความสลัดทิ้ง ความปล่อยวาง ความไม่อาลัยตัณหานั้นนั่นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขนิโรธ

{๒๘๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา การเจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ การงานชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ ๑ สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ การระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ การตั้งใจชอบ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา”

๓. สักกายสูตร

ว่าด้วยสักกายะตามแนวอริยสัจธรรม

{๒๘๔} [๑๐๕] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสักกายะ สักกายสมุทัย สักกายนิโรธ และสักกายนิโรธคามินีปฏิปทาแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง

{๒๘๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายะเป็นไฉน คำว่า ‘สักกายะ’ นั้นควรจะกล่าวได้ว่า ‘อุปาทานขันธ์ ๕’ อุปาทานขันธ์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ ... อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายะ

{๒๘๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายสมุทัยเป็นไฉน คือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสักกายสมุทัย

{๒๘๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธเป็นไฉน คือ ความคลายกำหนัด และความดับโดยไม่เหลือ ความสละ ความสลัดทิ้ง ความปล่อยวาง ความไม่อาลัยตัณหานั้นนั่นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสักกายนิโรธ{๒๘๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ๑ ... สัมมาสมาธิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสักกายนิโรธคามินีปฏิปทา”

๔. ปริญเญยยสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ควรกำหนดรู้

{๒๘๙} [๑๐๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ความกำหนดรู้ และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้วแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง

{๒๙๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าธรรมที่ควรกำหนดรู้{๒๙๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความกำหนดรู้เป็นไฉน คือ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าความกำหนดรู้{๒๙๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นไฉน คือ บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วควรจะกล่าวได้ว่า ‘พระอรหันต์’ ได้แก่ท่านผู้มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว”