พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · จูฬวรรค
๘. มหากัจจานสูตร เล่ม ๒๕
Text layerBuddha’s wordsItems ๑๕๔ (Royal Thai)8/10 in จูฬวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน จูฬวรรค มหากัจจานสูตร (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 44 · Chaloem Phrakiat Volume 25)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 25, pp. 298–300
๗. จูฬวรรค ๗. ปปัญจขยสูตร
๗. ปปัญจขยสูตร
ว่าด้วยผู้ไม่มีกิเลสเครื่องถ่วงความเจริญ
{๑๕๔} [๖๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งพิจารณาการที่พระองค์ทรงละส่วนแห่งปปัญจสัญญา ได้อยู่ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบการที่พระองค์ทรงละส่วนแห่งปปัญจสัญญาได้อยู่ จึงทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
ผู้ที่ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เนิ่นช้ามีราคะเป็นต้น ไม่มี
การดำรงอยู่ในสังสารวัฏ ก้าวพ้นที่ต่อคือตัณหาและทิฏฐิ
และลิ่มสลักคืออวิชชาได้แล้ว เป็นผู้ปราศจากตัณหา
เป็นมุนีท่องเที่ยวไปอยู่ ชาวโลกตลอดทั้งเทวโลก
ก็ดูหมิ่นไม่ได้
- ๑ส่วนแห่งปปัญจสัญญา หมายถึงส่วนแห่งความกำหนดหมายหรือแง่มุมมองแห่งประสบการณ์อัน ประกอบด้วยปปัณจธรรม คือกิเลสอันเป็นเหตุให้เนิ่นช้า ซึ่งในที่นี้ได้แก่ ราคะ โทสะ โมหะ ตัณหา มานะ และทิฏฐิ (ขุ.อุ.อ. ๓๙๘-๓๙๙)
- ๒ตัณหาและทิฏฐิเปรียบเหมือนที่ต่อ เพราะเป็นเครื่องผูกมัดเหล่าสัตว์ อวิชชา เปรียบเหมือนลิ่ม เพราะเป็นเครื่องสลักกั้นเหล่าสัตว์มิให้เข้าสู่พระนิพพาน ( ขุ.อุ.อ. ๔๐๐)
- ๓เป็นมุนีท่องเที่ยวไปอยู่ หมายถึงชื่อว่าเป็นมุนี เพราะเป็นผู้รู้จักโลกทั้งสอง (โลกนี้และโลกหน้า) และเพราะรู้จักประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ท่องเที่ยวไปคือมุ่งประพฤติประโยชน์เกื้อกูลต่อสรรพสัตว์โดยส่วนเดียวด้วยอิริยาบถ ๔ เป็นต้น (ขุ.อุ.อ. ๔๐๐) โดยปริยายหมายถึงสำเร็จเป็นพระอรหันตมุนีแล้วเที่ยวบำเพ็ญประโยชน์ต่อชาวโลกอยู่ทุกขณะ
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
๘. กัจจานสูตร
ว่าด้วยพระมหากัจจานะเจริญกายคตาสติ
{๑๕๔} [๖๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล ท่านพระมหากัจจานะนั่งขัดสมาธิตั้งกายตรง เข้าฌานที่ได้ด้วยการเจริญกายคตาสติ อยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระมหากัจจานะนั่งขัดสมาธิอยู่อย่างนั้น
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
ผู้บำเพ็ญวิปัสสนาใดตั้งกายคตาสติไว้มั่นคงติดต่อ
- ๑ฌานที่ได้ด้วยการเจริญกายคตาสติ หมายถึงฌานที่เน้นกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน คือใช้สติกำหนดพิจารณากายเป็นสำคัญ (ขุ.อุ.อ. ๔๐๑)
- ๒อรรถกถาอธิบายการพิจารณากายคุตาสติตามพระอุทานนี้ไว้ ๒ ขั้นตอน คือ ขั้นก่อนจะพิจารณา และขั้นขณะกำลังพิจารณา โดยขั้นก่อนจะพิจารณา กำหนดเงื่อนไขว่า ‘ถ้าในอดีต กิเลสและกรรมของเราไม่พึงมี ในปัจจุบัน อัตภาพนี้ของเราก็จะไม่พึงมี แต่เพราะกิเลสและกรรมของเราได้มี ฉะนั้นอัตภาพนี้ของเราจึงเป็นไปอยู่ ถ้ากิเลสและกรรมจักไม่มีในอัตภาพนี้ วิปากวัฏก็จักไม่มีแก่เราต่อไป’ ดังนี้เป็นอันแสดงถึงการเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัยว่า ‘เบญจขันธ์คืออัตภาพของเรานี้มีกรรมและกิเลสเป็นเหตุทั้งสามกาล มิใช่มีพระอิศวรเป็นต้นเป็นเหตุ อัตภาพของเราเป็นฉันใด ของสรรพสัตว์ก็เป็นฉันนั้น’ ขั้นขณะกำลังพิจารณา กำหนดเงื่อนไขว่า ‘ถ้าอัตตาที่นอกเหนือไปจากเบญจขันธ์ไม่พึงมี อะไร ๆ ที่ชื่อว่าเป็นของเราก็จะไม่พึงมี ถ้าอัตตาที่นอกเหนือไปจากเบญจขันธ์จักไม่มี อะไร ๆ ที่ชื่อว่าเกี่ยวเนื่องด้วยอัตตาของเราก็จักไม่มี’ ดังนี้เป็นการแสดงถึงความไม่มีสิ่งที่ต้องยืดถือว่าเป็น‘เรา’ ว่า‘ของเรา หรือประกาศสุญญตา ๔ เงื่อน (ขุ.อุ.อ. ๔๐๒-๔๐๓)
๗. จูฬวรรค ๙. อุทปานสูตร
พึงมี อะไร ๆ ที่ชื่อว่าเป็นของเราก็ไม่พึงมี อัตตาที่
นอกเหนือไปจากเบญจขันธ์จักไม่มี อะไร ๆ ที่ชื่อว่า
เกี่ยวเนื่องด้วย อัตตาของเราก็จักไม่มี’ ผู้บำเพ็ญ
วิปัสสนานั้นชื่อว่ามีธรรมเป็นเครื่องอยู่โดยลำดับในกาล
ทั้ง ๓ นั้น พึงข้ามพ้นตัณหาได้ ตามกาลเวลาที่
อริยมรรคเกิดขึ้น
๙. อุทปานสูตร
ว่าด้วยบ่อนํ้าอัศจรรย์
{๑๕๕} [๖๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงถูณคามซึ่งเป็นหมู่บ้านพราหมณ์ พราหมณ์และ คฤหบดีชาวถูณคามได้ทราบข่าวว่า “พระสมณโคดมศากยบุตร ผู้เสด็จออกผนวชจากศากยตระกูลเสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นมัลละพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จมาโดยลำดับจนถึงถูณคามแล้ว จึงใช้หญ้าและแกลบถมบ่อนํ้าจนเต็มถึงปากบ่อด้วยตั้งใจว่า“สมณะโล้นเหล่านั้นอย่าได้ดื่มนํ้ากันเลย”
- ๑มีธรรมเป็นเครื่องอยู่โดยลำดับ ในที่นี้หมายถึงมีวิปัสสนาญาณ (ญาณในวิปัสสนา หรือความรู้ที่ ทำให้เกิดความเห็นแจ้งเข้าใจสภาวะของสิ่งทั้งหลายตามเป็นจริง) โดยลำดับเริ่มตั้งแต่ขั้นต้นคือ อุทยัพพยญาณไปจนถึงอนุโลมญาณ (นัย ขุ.อุ.อ. ๔๐๓)
- ๒เหตุที่พราหมณ์และคฤหบดีชาวถูณคามทำเช่นนี้ เพราะยังไม่เลื่อมใสในพระรัตนตรัยและถูกความตระหนี่ครอบงำ พอได้รับข่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะเสด็จมา ก็หวั่นว่าชาวถูณคามฟังธรรมแล้วจะเลื่อมใส และธรรมของพราหมณ์จะไม่ได้รับความนิยม จึงปรึกษากันหาวิธีที่จะไม่ให้พระองค์เสด็จเข้ามายังถูณคามโดยตกลงถมบ่อน้ำสำหรับใช้ดื่มกินของพวกเขาซึ่งมีอยู่บ่อเดียวตั้งอยู่ข้างทางที่พระผู้มีพระมีพระภาคเจ้าเสด็จผ่านไปยังหมู่บ้านนั้น (ขุ.อุ.อ. ๔๐๕)
End of ๘. มหากัจจานสูตร