๒. ลขุมาวิมาน เล่ม ๒๖

๒. ลขุมาวิมาน

ว่าด้วยลขุมาวิมาน

[๑๙] พระมหาโมคคัลลานเถระ ได้ถามเทพธิดาว่า

ดูก่อนนางเทพธิดา ท่านผู้มีรัศมีงามยิ่ง ส่อง

สว่างไสวไปทุกทิศ ประดุจดาวประกายพรึก ฉะนั้นเพราะบุญอะไรท่านจึงมีวรรณะเช่นนี้ ฯ ล ฯ และรัศมีของท่านจึงสว่างไสวไปทุกทิศ.

เทพธิดานั้น ถูกพระโมคคัลลานเถระถามแล้ว

ดีใจ ก็ได้พยากรณ์ปัญหาแห่งกรรมที่มีผลอย่างนี้ว่า

ครั้งเกิดเป็นมนุษย์ บ้านของดีฉันตั้งอยู่ใกล้

ทางออกประตูบ้านชาวประมง ดีฉันมีใจเลื่อมใสใน

พระอริยะผู้ตรงได้ถวายข้าวสุก ขนมสด ผักดอง และน้ำเครื่องดื่ม เจือด้วยรสต่าง ๆ แก่พระสาวกทั้งหลาย

ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ยิ่ง ซึ่งกำลังท่องเที่ยวไปในบ้านนั้น ประการหนึ่ง ดีฉันได้เข้ารักษาอุโบสถอันประกอบ

ด้วยองค์ ๘ ประการ ตลอดวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ ๘ ค่ำและตลอดปาฏิหาริยปักษ์ เป็นผู้สังวรด้วยดีในศีลทุก

เมื่อ เป็นผู้สำรวมและจำแนกทาน จึงได้ครอบครอง

วิมานนี้ เป็นผู้เว้นจากปาณาติบาต เว้นขาดจากการ

เอาสิ่งของของผู้อื่น ด้วยไถยจิต จากการประพฤติ

ล่วงละเมิดในกาม สำรวมจากมุสาวาท และจาก

การดื่มน้ำเมา เป็นผู้ยินดีในเบญจศีล ฉลาดใน

อริยสัจ เป็นอุบาสิกาของพระโคดมผู้มีพระจักษุ และ

พระเกียรติยศ เพราะบุญนั้น ดีฉันจึงมีวรรณะเช่นนี้

ฯ ล ฯ และรัศมีของดีฉันจึงสว่างไสวไปทุกทิศ อีก

ประการหนึ่ง ท่านเจ้าขา ขอพระคุณเจ้าถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า

แล้วทูลตามคำของดีฉันว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

อุบาสิกาชื่อลขุมา ถวายบังคมพระบาททั้งคู่ของพระผู้

มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ข้าแต่ท่านผู้เจริญู ก็ข้อ

ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพึงทรงพยากรณ์ดีฉันในสามัญ

ผลอย่างใดอย่างหนึ่ง นั้นไม่น่าอัศจรรย์ดอกเจ้าค่ะ

เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ดีฉันไว้ใน

สกทาคามิผลแล้วเจ้าค่ะ.

จบลขุมาวิมาน

อรรถกถาขุมาวิมาน

ลขุมาวิมานมีคาถาว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ดังนี้เป็นต้น. ลขุมาวิมานนั้นเกิดขึ้นอย่างไร.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับอยู่ ณ กรุงพาราณสี. พาราณสี-นครมีประตูอยู่แห่งหนึ่งชื่อว่าประตูบ้านชาวประมง แม้หมู่บ้านที่ตั้งอยู่ไม่

ห่างไกลประตูนั้น ก็รู้จักกันว่าประตูบ้านชาวประมง ที่ประตูบ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งชื่อลขุมา สมบูรณ์ด้วยศรัทธาและความรู้ เห็นภิกษุทั้งหลายเข้าไปทางประตูนั้น ไหว้แล้วนิมนต์ไปเรือนของตน ถวายภิกขาทัพพีหนึ่ง เพราะความคุ้นเคยนั้นแล เมื่อศรัทธาเพิ่มพูนขึ้นจึงให้สร้างโรงฉันหลังหนึ่ง นำอาสนะเข้าไปถวายภิกษุทั้งหลาย ที่เข้าไปในโรงฉันนั้นตั้งน้ำฉัน น้ำใช้ไว้ ได้ถวายข้าวสุก ขนมกุมมาส ผักดองซึ่งมีอยู่ในเรือนแก่ภิกษุทั้งหลาย. นางฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ตั้งอยู่ในสรณะและศีล เป็นผู้มั่นคง เรียนวิปัสสนากัมมัฏฐาน เมื่อขวนขวายวิปัสสนาอยู่ ไม่นานนักก็ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล เพราะตนถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย. เวลาย่อมานางทำกาละตายไปบังเกิดในมหติวิมานภพดาวดึงส์มีนางเทพอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร เสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิมานนั้นบันเทิงอยู่. ท่านพระมหาโมคคัลลานะ เที่ยวเทวจาริกไปได้ถามว่า

ดูก่อนเทพธิดา ท่านผู้มีรัศมีงามสว่างไสวไป

ทุกทิศ ประดุจดาวประกายพรึก เพราะบุญอะไรท่าน

จึงมีวรรณะเช่นนี้ และรัศมีจึงสว่างไสวไปทุกทิศ.

เทพธิดานั้น ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว

ดีใจ ก็พยากรณ์ปัญหาของกรรมที่มีผลอย่างนี้ว่า

บ้านของดีฉันตั้งอยู่ใกล้ทางออกประตูบ้านชาว

ประมง ดีฉันมีใจเลื่อมใสในท่านผู้ตรง ถวายข้าวสุก

ขนมกุมมาส ผักดองและน้ำส้ม เจือรสเค็มแก่พระ-

สาวกทั้งหลาย ผู้แสดงหาคุณอันใหญ่ยิ่ง ซึ่งท่องเที่ยว

อยู่ที่ประตูบ้านชาวประมง ประการหนึ่ง ดีฉันได้เข้า

รักษาอุโบสถศีล อันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ

ตลอดวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ ๘ ค่ำ แห่งปักษ์ และ

ตลอดปาฏิหาริยปักข์ [ วันรับ- ส่ง] เป็นผู้สังวร

ด้วยดีในศีลทุกเมื่อ เป็นผู้สำรวมและจำแนกทาน

จึงได้ครอบครองวิมานนี้ ดีฉันเว้นจากปาณาติบาต

เว้นจากถือเอาสิ่งของของผู้อื่นด้วยไถยจิต จากการ

ประพฤติล่วงละเมิดในกาม สำรวมจากมุสาวาทและ

ห่างไกลจากการดื่มน้ำเมา เป็นผู้ยินดีในเบญจศีล

ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของพระโคดมผู้มีพระ-

จักษุ และมีพระเกียรติยศ เพราะบุญนั้นดีฉันจึงมี

วรรณะเช่นนี้ เพราะบุญกรรมนั้น ฯ ล ฯ รัศมีของ

ดีฉันจึงสว่างไสวไปทุกทิศ.

ประการหนึ่ง ขอท่านผู้เจริญ พึงถวายบังคมพระยุคลบาทของพระ-ผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า แล้วทูลตามคำของดีฉันว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุบาสิกาชื่อลขุมา ถวายบังคมพระบาททั้งคู่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพึงทรงพยากรณ์ดีฉันในสามัญผลอย่างใดอย่างหนึ่ง นั่นไม่น่าอัศจรรย์ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงพยากรณ์ดีฉันในสกทาคามิผลแล้ว.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺม ความว่าใกล้ที่ออกไปจากประตูบ้านชาวประมง.

บทว่า ฑากํ ได้แก่ ผักดองและกับมีกะเพราเป็นต้น. บทว่าโลณโสวีรกํ ความว่า น้ำปานะอย่างหนึ่ง ที่เขาปรุงพร้อมด้วยเครื่องปรุงมากอย่างนั้นมีข้าวเปลือกเป็นต้น. บางพวกเรียกน้ำข้าวตังว่า น้ำเกลือก็มี.

เวลาจบการถามและการตอบ นางบรรลุสกทาคามิผล ด้วยธรรมเทศนาของพระเถระ. คำที่เหลือ เหมือนนัยที่กล่าวมาในอุตตราวิมานนั้นแล.

จบอรรถถถาขุมาวิมาน.

๓. อาจามทายิกาวิมาน

ว่าด้วยอาจามทายิกาวิมาน

[๒๐] ท้าวสักกเทวราชเมื่อจะตรัสถามถึงที่เกิดแห่งหญิงนั้น กะพระมหากัสสปเถระ จึงตรัสคาถาสองคาถา ความว่า

หญิงขัดสน ยากไร้ อาศัยชายคาเรือนของ

คนอื่นอยู่ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายข้าวตังแก่พระคุณ

เจ้าผู้เที่ยวไปบิณฑบาต ซึ่งมาหยุดยืนนั่งอยู่เฉพาะ

หน้า ด้วยมือของตนเอง ครั้นละจากอัตภาพมนุษย์

แล้ว ได้ไปสวรรค์ชั้นไหนหนอเจ้าข้า.

พระมหากัสสปเถระถวายพระพรว่า