พระวินัยปิฎก มหาวรรค · มหาขันธกะ
การประณามและการให้ขมา เล่ม ๔
Text layerBuddha’s wordsItems ๘๓–๘๔ (Royal Thai)21/52 in มหาขันธกะ4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระวินัยปิฎก มหาวรรค มหาขันธกะ การประณามและการให้ขมา (Royal Thai Volume 4 · Mahachula Volume 4 · Mahamakut Volume 6 · Chaloem Phrakiat Volume 4)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 4, pp. 111–116
๑๗. ปณามิตกถา
ว่าด้วยการประณามเป็นต้น
{๘๓} [๖๘] ก็โดยสมัยนั้นแล สัทธิวิหาริกทั้งหลายไม่ประพฤติชอบในพระอุปัชฌาย์ทั้งหลาย บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนสัทธิวิหาริกทั้งหลายจึงได้ไม่ประพฤติชอบในพระอุปัชฌาย์ทั้งหลายเล่า” แล้วได้กราบทูลเรื่องนั้นแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าสัทธิวิหาริกทั้งหลายไม่ประพฤติชอบในอุปัชฌาย์ทั้งหลาย จริงหรือ”
ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนสัทธิวิหาริกทั้งหลายจึงได้ไม่ประพฤติชอบในอุปัชฌาย์ทั้งหลายเล่า” ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกจะไม่ประพฤติชอบในอุปัชฌาย์ไม่ได้ รูปใดไม่ประพฤติชอบ ต้องอาบัติทุกกฏ”
สัทธิวิหาริกทั้งหลายก็ยังไม่ประพฤติชอบอย่างเดิม ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ประณามสัทธิวิหาริกผู้ไม่ประพฤติชอบ”
- ๑คำว่า ประณาม ในที่นี้หมายถึงการขับไล่ (วิ.อ. ๓/๓๙)
วิธีประณามสัทธิวิหาริก
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลอุปัชฌาย์พึงประณามสัทธิวิหาริกอย่างนี้ว่า ‘ฉันประณามเธอ’ ‘เธออย่าเข้ามา ณ ที่นี้’ ‘เธอจงขนบาตรจีวรของเธอออกไปเสีย’ หรือว่า ‘เธอไม่ต้องอุปัฏฐากฉัน’ ดังนี้ก็ได้อุปัชฌาย์ให้สัทธิวิหาริกรับรู้ด้วยกายก็ดี ให้รับรู้ด้วยวาจาก็ดี ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจาก็ดี สัทธิวิหาริกชื่อว่าเป็นอันถูกประณามแล้ว ถ้ายังมิได้ให้รับรู้ด้วยกาย ยังมิได้ให้รับรู้ด้วยวาจา ยังมิได้ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจา สัทธิวิหาริกยังไม่ชื่อว่าถูกประณามแล้ว
การขอขมาและการยกโทษให้
สมัยต่อมา สัทธิวิหาริกทั้งหลายถูกประณามแล้วไม่ขอขมาพระอุปัชฌาย์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สัทธิวิหาริกขอขมาอุปัชฌาย์”
สัทธิวิหาริกทั้งหลายก็ยังไม่ยอมขอขมาพระอุปัชฌาย์อย่างเดิม ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ถูกประณามแล้วจะไม่ขอขมาอุปัชฌาย์ไม่ได้ รูปใดไม่ขอขมาอุปัชฌาย์ให้ยกโทษให้ ต้องอาบัติทุกกฏ”
สมัยต่อมา พระอุปัชฌาย์ทั้งหลายอันพวกสัทธิวิหาริกขอขมาอยู่ ก็ไม่ยอมยกโทษให้ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อุปัชฌาย์ยกโทษให้”
พระอุปัชฌาย์ทั้งหลายก็ยังไม่ยอมยกโทษให้อย่างเดิม พวกสัทธิวิหาริกหลีกไปเสียบ้าง สึกไปเสียบ้าง ไปเข้ารีตเดียรถีย์เสียบ้าง ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปัชฌาย์อันพวกสัทธิวิหาริกขอขมาอยู่ จะไม่ยอมยกโทษให้ไม่ได้ รูปใดไม่ยอมยกโทษให้ ต้องอาบัติทุกกฏ”
{84) ก็โดยสมัยนั้นแล พระอุปัชฌาย์ทั้งหลายประณามสัทธิวิหาริกผู้ประพฤติชอบ แต่ไม่ประณามสัทธิวิหาริกผู้ประพฤติมิชอบ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประพฤติชอบ อุปัชฌาย์ไม่พึงประณาม รูปใดประณาม ต้องอาบัติทุกกฏ
อนึ่ง สัทธิวิหาริกผู้ประพฤติมิชอบ อุปัชฌาย์จะไม่ประณามไม่ได้ รูปใดไม่ประณาม ต้องอาบัติทุกกฏ”
องค์แห่งการประณาม
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปัชฌาย์พึงประณามสัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ
๑. หาความรักอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๒. หาความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๓. หาความละอายอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๔. หาความเคารพอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๕. หาความหวังดีอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปัชฌาย์พึงประณามสัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปัชฌาย์ไม่พึงประณามสัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ
๑. มีความรักอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๒. มีความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๓. มีความละอายอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๔. มีความเคารพอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๕. มีความหวังดีอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปัชฌาย์ไม่พึงประณามสัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรที่จะประณาม คือ
๑. หาความรักอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๒. หาความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๓. หาความละอายอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๔. หาความเคารพอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๕. หาความหวังดีอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรที่จะประณามดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ไม่ควรที่จะประณาม คือ
๑. มีความรักอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๒. มีความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๓. มีความละอายอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๔. มีความเคารพอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๕. มีความหวังดีอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรที่จะประณาม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ อุปัชฌาย์เมื่อไม่ประณาม ย่อมมีโทษ เมื่อประณาม ย่อมไม่มีโทษ คือ
๑. หาความรักอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๒. หาความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๓. หาความละอายอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๔. หาความเคารพอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
๕. หาความหวังดีอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์มิได้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล อุปัชฌาย์เมื่อไม่ประณาม ย่อมมีโทษ เมื่อประณาม ย่อมไม่มีโทษดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ อุปัชฌาย์ เมื่อประณาม ย่อมมีโทษ เมื่อไม่ประณาม ย่อมไม่มีโทษ คือ
๑. มีความรักอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๒. มีความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๓. มีความละอายอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๔. มีความเคารพอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
๕. มีความหวังดีอย่างยิ่งในอุปัชฌาย์
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล อุปัชฌาย์เมื่อประณาม ย่อมมีโทษ เมื่อไม่ประณาม ย่อมไม่มีโทษ
จบ เรื่องการประณาม
มูลเหตุอุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรม
เรื่องราธพราหมณ์
{๘๕} [๖๙] ก็โดยสมัยนั้นแล พราหมณ์คนหนึ่งเข้าไปหาภิกษุทั้งหลายแล้ว ขอบรรพชา ภิกษุทั้งหลายไม่ปรารถนาจะให้เธอบรรพชา เมื่อเธอไม่ได้บรรพชาในสำนักภิกษุ จึงได้ซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นั้นซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น ครั้นแล้วรับสั่งถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุไฉนพราหมณ์นั้นจึงได้ซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็นเล่า”ภิกษุทั้งหลายทูลว่า “เพราะพราหมณ์นั่นเข้าไปหาภิกษุทั้งหลายแล้ว ขอบรรพชา ภิกษุทั้งหลายไม่ปรารถนาจะให้เธอบรรพชา เมื่อเธอไม่ได้บรรพชาในสำนักภิกษุ จึงได้ซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น พระพุทธเจ้าข้า”
ทีนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใครระลึกถึงบุญคุณของพราหมณ์นั้นได้บ้าง”
เมื่อตรัสถามอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าพระองค์ระลึกถึงบุญคุณของพราหมณ์นั้นได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนสารีบุตร ก็เธอระลึกถึงบุญคุณอะไรของพราหมณ์นั้นได้หรือ”
“พระพุทธเจ้าข้า เมื่อข้าพระองค์เที่ยวบิณฑบาตอยู่ในพระนครราชคฤห์นี้ พราหมณ์ผู้นั้นได้สั่งให้ถวายภิกษาหนึ่งทัพพี ข้าพระองค์ระลึกถึงบุญคุณนี้ของพราหมณ์นั้นได้ พระพุทธเจ้าข้า”
End of การประณามและการให้ขมา