ติกนิทเทส เล่ม ๓๖

๓. ติกปุคคลบัญญัติ

{๘๔} [๙๑] บุคคลผู้หมดความหวัง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ผู้ประกอบด้วย กายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด และมีสมาจารอันผู้อื่นหรือตนพึงระลึกได้ด้วยความระแวง ผู้มีการงานอันปกปิด ผู้มิใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ มิใช่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์แต่ปฏิญานว่าประพฤติพรหมจรรย์ ผู้เน่าใน ผู้อันราคะชุ่มแล้ว ผู้มีหยากเยื่อคือราคะเป็นต้นเกิดแล้ว เธอได้ยินว่า ‘นัยว่า ภิกษุมีชื่ออย่างนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอย่ในปัจจุบัน’ ดังนี้ เธอย่อมไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า แม้เราก็จักทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่ง ด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันบ้าง’ ดังนี้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้หมดความหวัง[๙๒] บุคคลผู้มีความหวัง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันงาม เธอได้ยินว่า ‘นัยว่า ภิกษุมีชื่ออย่างนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’ ดังนี้ เธอย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘แม้เราก็จักทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่ง ด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันบ้าง’ ดังนี้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีความหวัง

[๙๓] บุคคลผู้ปราศจากความหวัง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน เธอได้ยินว่า ‘นัยว่า ภิกษุชื่ออย่างนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ

ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่ง ด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’ ดังนี้ เธอย่อมไม่เกิดความคิดอย่างนี้ว่า ‘แม้เราก็จักทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันบ้าง’ ดังนี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าความหวังในความหลุดพ้นของบุคคลผู้ยังไม่หลุด พ้นในกาลก่อนนั้นสงบระงับแล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ปราศจากความหวัง{๘๕} [๙๔] บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้เปรียบด้วยคนไข้ ๓ จำพวก เป็น ไฉน

คนไข้ ๓ จำพวก คือ

๑. คนไข้บางคนในโลกนี้ได้โภชนะที่สบายหรือไม่ได้ก็ตาม ได้เภสัชที่สบายหรือไม่ได้ก็ตาม ได้อุปัฏฐากที่สมควรหรือไม่ได้ก็ตาม ย่อมไม่หายจากความป่วยไข้นั้นได้

๒. คนไข้บางคนในโลกนี้ได้โภชนะที่สบายหรือไม่ได้ก็ตาม ได้เภสัชที่สบายหรือไม่ได้ก็ตาม ได้อุปัฏฐากที่สมควรหรือไม่ได้ก็ตาม ย่อมหายจากความป่วยไข้นั้นได้

๓. คนไข้บางคนในโลกนี้ได้โภชนะที่สบายจึงหายจากความป่วย ไข้นั้น เมื่อไม่ได้ย่อมไม่หาย ได้เภสัชที่สบายจึงหายจากความป่วยไข้นั้น เมื่อไม่ได้ย่อมไม่หาย ได้อุปัฏฐากที่สมควรจึงหายจากความป่วยไข้นั้น เมื่อไม่ได้ย่อมไม่หาย

ในคนไข้ ๓ จำพวกนั้น คนไข้ผู้ได้โภชนะที่สบายย่อมหายจากความป่วยไข้นั้น ไม่ได้ก็ไม่หายจากความป่วยไข้นั้น ได้เภสัชที่สบายย่อมหายจาก ความป่วยไข้นั้น ไม่ได้ก็ไม่หายจากความป่วยไข้นั้น ได้อุปัฏฐากที่สมควร

ย่อมหายจากความป่วยไข้นั้น ไม่ได้ก็ไม่หายจากความป่วยไข้นั้น เพราะอาศัยคนไข้จำพวกนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตคิลานภัตทรงอนุญาตคิลานเภสัช ทรงอนุญาตคิลานุปัฏฐากไว้ และเพราะอาศัยคนไข้จำพวกนี้ คนไข้แม้อื่น ๆ ก็ควรได้รับการพยาบาลด้วย{๘๖} บุคคลผู้เปรียบด้วยคนไข้ ๓ จำพวกมีปรากฏอยู่ในโลก ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

บุคคลผู้เปรียบด้วยคนไข้ ๓ จำพวก เป็นไฉน

๑. บุคคลบางคนในโลกนี้ได้เห็นพระตถาคตหรือไม่ได้เห็นก็ตาม ได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้วหรือไม่ได้ฟังก็ตาม ย่อมไม่หยั่งลงสู่นิยามอันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลาย

๒. บุคคลบางคนในโลกนี้ได้เห็นพระตถาคตหรือไม่ได้เห็นก็ตาม ได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้วหรือไม่ได้ฟังก็ตาม ย่อมหยั่งลงสู่นิยามอันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลาย

๓. บุคคลบางคนในโลกนี้ได้เห็นพระตถาคต ก็หยั่งลงสู่นิยามอันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลายได้ เมื่อไม่ได้เห็น ก็หยั่งลงสู่นิยามอันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลายไม่ได้ ได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว ก็หยั่งลงสู่นิยามอันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลายได้ เมื่อไม่ได้ ก็หยั่งลงสู่นิยามอันต้องถูกในกุศลธรรมทั้งหลายไม่ได้บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น บุคคลผู้ได้เห็นพระตถาคต ก็หยั่งลงสู่ นิยามอันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลายได้ เมื่อไม่ได้เห็น ก็หยั่งลงสู่นิยาม อันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลายไม่ได้ ได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว ก็หยั่งลงสู่นิยามอันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลายได้ เมื่อไม่ได้ ก็หยั่ง

ลงสู่นิยามอันต้องถูกในกุศลธรรมทั้งหลายไม่ได้ เพราะอาศัยบุคคลจำพวกนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงอนุญาตพระธรรมเทศนาไว้ และเพราะอาศัยบุคคลนี้ ภิกษุทั้งหลายจึงควรแสดงธรรมแก่บุคคลแม้เหล่าอื่น

บุคคลเปรียบด้วยคนไข้ ๓ จำพวกเหล่านี้มีปรากฏอยู่ในโลก

{๘๗} [๙๕] บุคคลผู้เรียกว่ากายสักขี เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องซึ่งวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วสำเร็จอิริยาบถอยู่ และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่ากายสักขี

[๙๖] บุคคลผู้เรียกว่าทิฏฐิปปัตตะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เหตุให้เกิดทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ความ ดับทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์’ อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตประกาศแล้วก็เป็นอันผู้นั้นเห็นชัดแล้ว ดำเนินไปดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าทิฏฐิปปัตตะ[๙๗] บุคคลผู้ชื่อว่าสัทธาวิมุต เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ... อนึ่ง ธรรม ทั้งหลายที่พระตถาคตประกาศแล้วก็เป็นอันผู้นั้นเห็นชัดแล้ว ดำเนินไปดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา แต่มิใช่เหมือนของบุคคลผู้เป็นทิฏฐิปปัตตะ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธาวิมุต

{๘๘} [๙๘] บุคคลผู้พูดถ้อยคำเหม็นเหมือนคูถ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ชอบพูดเท็จ อยู่ในที่ประชุม อยู่ในหมู่ชน อยู่ ในท่ามกลางญาติ อยู่ในท่ามกลางขุนนาง อยู่ในท่ามกลางราชสกุล ถูกนำ ไปเป็นพยาน ถูกถามว่า ‘แน่ะพ่อมหาจำเริญ เชิญเถิด ท่านรู้เรื่องใด ก็จงบอกเรื่องนั้น’ เขาไม่รู้อยู่ กลับบอกว่ารู้บ้าง รู้อยู่ กลับบอกว่าไม่รู้บ้าง ไม่เห็นอยู่ กลับบอกว่าเห็นบ้าง เห็นอยู่ กลับบอกว่าไม่เห็นบ้าง เป็นผู้ กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ตัวอยู่เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเห็นแก่สิ่งของเลีกน้อยเป็นเหตุบ้างด้วยประการฉะนี้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้พูดถ้อยคำเหม็นเหมือนคูถ[๙๙] บุคคลผู้พูดถ้อยคำหอมเหมือนดอกไม้ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ละมุสาวาทแล้ว เป็นผู้เว้นขาดจากมุสาวาท อยู่ในที่ประชุม อยู่ในหมู่ชน อยู่ในท่ามกลางญาติ อยู่ในท่ามกลางขุนนาง อยู่ในท่ามกลางราชสกุล ถูกนำไปเป็นพยานถูกถามว่า ‘แน่ะพ่อมหาจำเริญ เชิญเถิด ท่านรู้เรื่องใด ก็จงบอกเรื่องนั้น’ เขาไม่รู้อยู่ ก็บอกว่าไม่รู้ รู้อยู่ ก็บอกว่ารู้ ไม่เห็นอยู่ ก็บอกว่าไม่เห็น หรือเห็นอยู่ ก็บอกว่าเห็น ไม่กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ตัวอยู่เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเห็นแก่สิ่งของเล็กน้อยเป็นเหตุบ้างด้วยประการฉะนี้ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้พูดถ้อยคำหอมเหมือนดอกไม้[๑๐๐] บุคคลผู้พูดถ้อยคำหวานเหมือนนํ้าผึ้ง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้พูดแต่วาจาที่ไม่มีโทษ เสนาะโสต เป็นที่รักจับใจ เป็นวาจาของชาวเมือง เป็นถ้อยคำที่ชนเป็นอันมากพอใจชอบใจ บุคคลนี้เรียกว่าผู้พูดถ้อยคำหวานเหมือนน้ำผึ้ง

{๘๙} [๑๐๑] บุคคลผู้มีจิตเหมือนแผลเก่า เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มักโกรธ มากไปด้วยความแค้นเคือง ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดใจ โกรธเคือง พยาบาท แข็งกร้าว แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมา เปรียบเหมือนแผลเก่าถูกไม้หรือ กระเบื้องกระทบเข้า ย่อมหลั่งหนองเลือดที่คั่งออกมามากกว่าประมาณ แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้มักโกรธ มากไปด้วยความแค้นเคือง ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดใจ โกรธเคือง พยาบาท แข็งกร้าว แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมา บุคคลนี้เรียก ว่าผู้มีจิตเหมือนแผลเก่า[๑๐๒] บุคคลผู้มีจิตเหมือนฟ้าแลบ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมรู้ประจักษ์ตามความ เป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ เปรียบเหมือนคนที่มีตาดีพึงห็น<*>รูปในขณะฟ้าแลบในเวลากลางคืนซึ่งมืดมิดได้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีจิตเหมือนฟ้าแลบ

[๑๐๓] บุคคลผู้มีจิตเหมือนเพชร เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ เปรียบเหมือนไม่มีแก้วมณีหรือว่าหินชนิดใดที่เพชรจะทำลายไม่ได้ แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ บุคคลนี้เรียกว่าบุคคลผู้มีจิตเหมือนเพชร

{๙๐} [๑๐๔] บุคคลผู้มีตาบอด เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีนัยน์ตาอันเป็นเหตุให้ได้โภคทรัพย์ที่ยังไม่ได้ หรือทำโภคทรัพย์ที่ได้แล้วให้ทวีมากขึ้น ไม่มีนัยน์ตาอันเป็นเครื่องให้รู้ธรรม ที่เป็นกุศลและอกุศล ให้รู้ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ให้รู้ธรรมที่เลวและ ประณีตให้รู้ธรรมที่มีส่วนเปรียบด้วยธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีตาบอด[๑๐๕] บุคคลผู้มีตาข้างเดียว เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้มีนัยน์ตาอันเป็นเหตุให้ได้โภคทรัพย์ที่ยังไม่ได้หรือ ทำโภคทรัพย์ที่ได้แล้วให้ทวีมากขึ้น แต่ไม่มีนัยน์ตาอันป็นเครื่องให้รู้ธรรมที่ เป็นกุศลและอกุศล ให้รู้ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ให้รู้ธรรมที่เลวและประณีต ให้รู้ธรรมที่มีส่วนเปรียบด้วยธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว บุคคลนี้ เรียกว่าผู้มีตาข้างเดียว[๑๐๖] บุคคลผู้มีตาสองข้าง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้มีนัยน์ตาอันเป็นเหตุให้ได้โภคทรัพย์ที่ยังไม่ได้หรือ ทำโภคทรัพย์ที่ได้แล้วให้ทวีมากขึ้น ทั้งมีนัยน์ตาอันป็นเครื่องให้รู้ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ให้รู้ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ให้รู้ธรรมที่เลวและประณีต ให้รู้ธรรมที่มีส่วนเปรียบด้วยธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีตาสองข้าง{๙๑} [๑๐๗] บุคคลผู้มีปัญญาเหมือนหม้อควํ่า เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้หมั่นไปวัดเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุเสมอ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามใน

ที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนแก่เขา เขานั่งบนที่นั่งนั้นจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำ นั้นไม่ได้ ถึงลุกจากที่นั่งแล้วก็จำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นไม่ได้ เปรียบเหมือนหม้อควํ่า นํ้าที่เทลงไปที่หม้อนั้นก็ไหลออกไป ไม่ขังอยู่ แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน หมั่นไปวัดเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุเสมอ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนแก่เขา เขานั่งบนที่นั่งนั้นจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นไม่ได้ ถึงลุกจากที่นั่งแล้วก็ยังจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีปัญญาเหมือนหม้อคว่ำ[๑๐๘] บุคคลผู้มีปัญญาเหมือนหน้าตัก เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้หมั่นไปวัดเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุเสมอ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนแก่เขา เขานั่งบนที่นั่งนั้นจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นได้ แต่พอลุกจากที่นั่งแล้วกลับจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นไม่ได้ เปรียบเหมือนที่หน้าตักของบุรุษมีของเคี้ยวนานาชนิดปนเปกันอยู่ คือ งา ข้าวสาร ขนมต้ม พุทรา เขาลุกจากที่นั่งนั้นพึงทำเรี่ยราดเพราะเผลอสติไป แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน หมั่นไปวัดเพื่อฟังธรรม ในสำนักของภิกษุเสมอ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถ ทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนแก่เขา เขานั่งบนที่นั่งนั้นจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นได้ แต่พอลุกจากที่นั่งแล้วกลับจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีปัญญาเหมือนหน้าตัก

[๑๐๙] บุคคลผู้มีปัญญากว้างขวาง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้หมั่นไปวัดเพื่อฟังธรรมในสำนักของภิกษุเสมอ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนแก่เขา เขานั่งบนที่นั่งนั้นจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นได้ แม้จะลุกจากที่นั่งแล้วก็ยังจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นได้ เปรียบเหมือนหม้อหงาย นํ้าที่เทใส่ไปในหม้อนั้นย่อมขังอยู่ ไม่ไหลไป แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน หมั่นไปวัดเพื่อฟังธรรม ในสำนักของภิกษุเสมอ ภิกษุทั้งหลายย่อมแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนแก่เขา เขานั่งบนที่นั่งนั้นจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นได้ แม้จะลุกจากที่นั่งแล้วก็ยังจำเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดของถ้อยคำนั้นได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีปัญญากว้างขวาง{๙๒} [๑๑๐] บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะทั้งในกามและในภพ เป็นไฉน

พระโสดาบันและพระสกทาคามี บุคคลเหล่านี้เรียกว่าผู้ยังไม่ปราศจากราคะทั้งในกามและในภพ

[๑๑๑] บุคคลผู้ปราศจากราคะในกาม แต่ยังไม่ปราศจากราคะในภพ เป็นไฉน

พระอนาคามี บุคคลนี้เรียกว่าบุคคลผู้ปราศจากราคะในกาม แต่ยังไม่ปราศจากราคะในภพ

[๑๑๒] บุคคลผู้ปราศจากราคะทั้งในกามและในภพ เป็นไฉน

พระอรหันต์ บุคคลนี้เรียกว่าผู้ปราศจากราคะทั้งในกามและในภพ

{๙๓} [๑๑๓] บุคคลผู้เปรียบด้วยรอยขีดที่แผ่นหิน เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้โกรธอยู่เนือง ๆ ทั้งความโกรธของเขานั้นก็นอนเนื่องอยู่ในสันดานนานนัก เปรียบเหมือนรอยขีดที่แผ่นหิน ไม่ลบเลือนเร็วเพราะลมหรือน้ำ ย่อมคงอยู่ยั่งยืน แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน โกรธอยู่เนือง ๆ ทั้งความโกรธของเขานั้นก็นอนเนื่องอยู่ ในสันดานนานนัก บุคคลนี้เรียกว่าผู้เปรียบด้วยรอยขีดที่แผ่นหิน[๑๑๔] บุคคลผู้เปรียบด้วยรอยขีดที่แผ่นดิน เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้โกรธอยู่เนื่อง ๆ แต่ความโกรธของเขานั้นไม่ นอนเนื่องอยู่ในสันดานนานนัก เปรียบเหมือนรอยขีดที่แผ่นดิน ลบเลือน ไปโดยเร็วเพราะลมและนํ้า ไม่คงอยู่ยั่งยืน แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน โกรธอยู่เนือง ๆ แต่ความโกรธของเขานั้นไม่นอนเนื่อง อยู่ในสันดานนัก บุคคลนี้เรียกว่าผู้เปรียบด้วยรอยขีดที่แผ่นดิน[๑๑๕] บุคคลผู้เปรียบด้วยรอยขีดที่นํ้า เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้แม้จะถูกว่าด้วยคำหนัก แม้จะถูกว่าด้วยคำหยาบ แม้จะถูกว่าด้วยคำที่ไม่น่าพอใจ ก็คงสมานไมตรี กลมเกลียว ปรองดอง กันอยู่ เปรียบเหมือนรอยขีดที่นํ้า จะขาดจากกันก็ประเดี๋ยวเดียวเท่านั้น ไม่คงอยู่นาน แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะถูกว่าด้วยคำหนัก แม้จะถูกว่าด้วยคำหยาบ แม้จะถูกว่าด้วยคำที่ไม่พอใจ ก็คงสมานไมตรี กลมเกลียว ปรองดองกันอยู่ บุคคลนี้เรียกว่าผู้เปรียบ ด้วยรอยขีดที่นํ้า{๙๔} [๑๑๖] บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้เปรียบด้วยผ้าเปลือกไม้ ๓ จำพวก เป็นไฉน

ผ้าเปลือกไม้ ๓ ชนิด คือ

๑. ผ้าเปลือกไม้แม้ยังใหม่ ก็มีสีไม่สวย มีสัมผัสไม่สบาย ทั้งมีราคาน้อย

๒. ผ้าเปลือกไม้แม้กลางเก่ากลางใหม่ ก็มีสีไม่สวย มีสัมผัสไม่สบาย ทั้งมีราคาน้อย

๓. ผ้าเปลือกไม้แม้เป็นของเก่า ก็มีสีไม่สวย มีสัมผัสไม่สบาย ทั้งมีราคาน้อย

มนุษย์ทั้งหลายย่อมทำผ้าเปลือกไม้ที่เก่าแล้วให้เป็นผ้าสำหรับเช็ดหม้อข้าวหรือทิ้งมันเสียที่กองขยะ

{๙๕} บุคคลผู้เปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ ๓ จำพวกเหล่านี้ก็มีปรากฏอยู่ในหมู่ภิกษุอย่างนั้นเหมือนกัน

ภิกษุบุคคล ๓ จำพวก เป็นไฉน คือ

๑. ภิกษุแม้เป็นผู้ใหม่ แต่หากว่าเป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทราม ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุนั้นเป็นผู้มีวรรณะไม่ดี ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ที่มีสีไม่สวย ชนเหล่าใดคบหา เข้าไปนั่งใกล้ ถือเอาภิกษุบุคคลนั้นเป็นแบบอย่าง การคบหาเป็นต้นนั้นย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้มีการติดต่อก่อให้เกิดทุกข์ ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบ เหมือนผ้าเปลือกไม้ที่มีสัมผัสไม่สบาย อนึ่ง ภิกษุบุคคลนั้นรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ของชนเหล่าใดมา การรับนั้นย่อมไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์ มากแก่ชนเหล่านั้น ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้

มีค่าน้อย ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ที่มีราคาน้อย

๒. ภิกษุแม้ปูนกลาง ... ภิกษุแม้ปูนเถระ แต่หากว่าเป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทราม ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุนั้นเป็นผู้มีวรรณะไม่ดี ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ที่มีสีไม่สวย ชนเหล่าใดคบหา เข้าไปนั่งใกล้ ถือเอาภิกษุบุคคลนั้นเป็นแบบอย่าง การคบหาเป็นต้นนั้นย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้มีการติดต่อก่อให้เกิดทุกข์ ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ที่มีสัมผัสไม่สบาย และภิกษุนั้นรีบจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัช บริขารของชนเหล่าใด การรับนั้นย่อมไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มากแก่ชนเหล่านั้น ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุบุคคลนั้น เป็นผู้มีค่าน้อย ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ที่ มีราคาน้อย๓. ภิกษุผู้ปูนเถระเห็นปานนี้กล่าวอยู่ในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกะภิกษุผู้ปูนเถระนั้นอย่างนี้ว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรด้วยถ้อยคำที่ท่านผู้เป็นพาลไม่ฉลาดกล่าวไว้แล้ว ท่านควรจะสำคัญถ้อยคำที่ท่านควรจะกล่าวเอง’ ภิกษุผู้ปูนเถระนั้นโกรธ ไม่พอใจเปล่งวาจาที่เป็นเหตุให้สงฆ์ ยกวัตรตนเสีย จึงเปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ที่เขาทิ้งเสียที่กองขยะ

บุคคลผู้เปรียบเหมือนผ้าเปลือกไม้ ๓ จำพวกนี้มีปรากฏอยู่ในหมู่ภิกษุ

{๙๖} [๑๑๗] บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้เปรียบด้วยผ้าแคว้นกาสี๓จำพวก เป็นไฉน

ผ้าแคว้นกาสี ๓ ชนิด คือ

๑. ผ้าแคว้นกาสีแม้จะใหม่ ก็มีสีสวย มีสัมผัสสบาย ทั้งมีราคาแพง

๒. ผ้าแคว้นกาสีแม้จะกลางเก่ากลางใหม่ ก็มีสีสวย มีสัมผัสสบาย ทั้งมีราคาแพง

๓. ผ้าแคว้นกาสีแม้เก่าแล้ว ก็มีสีสวย มีสัมผัสสบาย ทั้งมีราคาแพง

มนุษย์ทั้งหลายย่อมทำผ้าแคว้นกาสีแม้ที่เก่าแล้วเป็นผ้าห่อรัตนะหรือเอา ใส่ไว้ในหีบของหอม

{๙๗} บุคคลผู้เปรียบเหมือนผ้ากาสี ๓ จำพวกนี้ก็มีปรากฏอยู่ในหมู่ภิกษุ

ภิกษุบุคคล ๓ จำพวก เป็นไฉน

๑. ภิกษุแม้ยังใหม่ ก็เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ข้อนี้เป็นเหตุ ให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้มีวรรณะดี ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าแคว้นกาสีที่มีสีสวย ชนเหล่าใดคบหา เข้าไปนั่งใกล้ ถือเอาเขาเป็นแบบอย่าง การคบหาเป็นต้นนั้นย่อม เป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้มีการติดต่อก่อให้เกิดสุข ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าแคว้นกาสีที่มีสัมผัสสบาย และภิกษุนั้นรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใดมา การรับนั้น ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่ชนเหล่านั้น ข้อนี้เป็นเหตุ

ให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้มีค่ามาก ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าแคว้นกาสีที่มีราคาแพง

๒. ภิกษุแม้ปูนกลาง ... ภิกษุแม้ปูนเถระเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้มีวรรณะดี ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าแคว้นกาสีที่มีสีสวย ชนเหล่าใดคบหา เข้าไปนั่งใกล้ ถือเอาเขาเป็นแบบอย่าง การคบหาเป็นต้น นั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้น สิ้นกาลนาน ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้มีการติดต่อก่อให้เกิดสุข ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าแคว้นกาสีที่มีสัมผัสสบาย และภิกษุนั้นรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะและคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใดมา การรับนั้นย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่ชนเหล่านั้น ข้อนี้เป็นเหตุให้ภิกษุบุคคลนั้นเป็นผู้มีค่ามาก ภิกษุบุคคลนี้จึงเปรียบเหมือนผ้าแคว้นกาสีที่มีราคาแพง๓. ภิกษุผู้ปูนเถระเห็นปานนี้จะพูดในท่ามกลางสงฆ์ ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกะภิกษุผู้ปูนเถระอย่างนี้ว่า ‘เงียบเสียงหน่อย ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้เถระจะกล่าวธรรมกล่าววินัย’ ถ้อยคำนั้นของภิกษุผู้ปูนเถระนั้นย่อมถึงความเป็นถ้อยคำ ควรทรงจำไว้มั่น จึงเปรียบเหมือนผ้าแคว้นกาสีที่เขาเอาใส่ไว้ในหีบของหอมฉะนั้น

บุคคลผู้เปรียบเหมือนผ้าแคว้นกาสี ๓ จำพวกนี้มีปรากฏอยู่ในหมู่ภิกษุ

[๑๑๘] บุคคลผู้พึงประมาณได้ง่าย เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฟุ้งซ่าน เย่อหยิ่ง กลับกลอก ปากกล้า แก่คุย ลืมสติ ขาดสัมปชัญญะ จิตใจไม่ตั้งมั่น ไม่มั่นคง ไม่สำรวมอินทรีย์ บุคคลนี้เรียกว่าผู้พึงประมาณได้โดยง่าย{๙๘} [๑๑๙] บุคคลผู้พึงประมาณได้ยาก เป็นไฉน

ุคคล<*>บางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่เย่อหยิ่ง ไม่กลับกลอก ไม่ปากกล้า ไม่แก่คุย มีสติมั่นคง มีสัมปชัญญะ จิตใจตั้งมั่น มั่นคง สำรวมอินทรีย์ บุคคลนี้เรียกว่าผู้พึงประมาณได้โดยยาก[๑๒๐] บุคคลผู้พึงประมาณไม่ได้ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ บุคคลนี้เรียกว่าผู้พึงประมาณไม่ได้{๙๙} [๑๒๑] บุคคลผู้ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบหา ไม่ควรเขาไปนั่งใกล้ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนเลวกว่าตนโดยศีล สมาธิ ปัญญา บุคคลเห็นปานนี้ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบหา ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ นอกจากจะเอ็นดูอนุเคราะห์กัน[๑๒๒] บุคคลผู้ควรซ่องเสพ ควรคบหา ควรเข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนเช่นเดียวกับตนโดยศีล สมาธิ ปัญญา บุคคลเห็นปานนี้ควรซ่องเสพ ควรคบหา ควรเข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าการสนทนาปรารภศีลจักมีแก่พวกเราซึ่งเสมอกันโดยศีล

และการสนทนาของพวกเรานั้นจักเป็นไปทั้งวัน ทั้งจักเป็นความสำราญของพวกเราด้วย การสนทนาปรารภสมาธิจักมีแก่พวกเราซึ่งเสมอกันโดยสมาธิ และการสนทนาของพวกเรานั้นจักเป็นไปทั้งวัน ทั้งจักเป็นความสำราญของพวกเราด้วย การสนทนาปรารภปัญญาจักมีแก่พวกเราซึ่งเสมอกันโดยปัญญา และการสนทนาของพวกเรานั้นจักเป็นไปทั้งวัน ทั้งจักเป็นความสำราญของพวกเราด้วย ฉะนั้น บุคคลเห็นปานนี้จึงควรซ่องเสพ ควรคบหา ควรเข้าไปนั่งใกล้[๑๒๓] บุคคลผู้ควรจะสักการะ เคารพแล้วจึงซ่องเสพ คบหา เข้าไป นั่งใกล้ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ยิ่งกว่าตนโดยศีล สมาธิ ปัญญา บุคคลเห็นปานนี้ควรจะสักการะ เคารพ แล้วจึงซ่องเสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจักทำศีลขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์หรือจักอนุเคราะห์ศีลขันธ์ที่บริบูรณ์ด้วยปัญญาในที่นั้นๆ จักทำสมาธิขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์หรือจักอนุเคราะห์สมาธิขันธ์ที่บริบูรณ์ด้วยปัญญาในที่นั้นๆ จักทำปัญญาขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์หรือจักอนุเคราะห์ปัญญาขันธ์ที่ บริบูรณ์ด้วยปัญญาในที่นั้น ๆ ฉะนั้น บุคคลเห็นปานนี้จึงควรจะสักการะ เคารพ แล้วจึงซ่องเสพ คบหา เข้าไปนั่งใกล้{๑๐๐} [๑๒๔] บุคคลผู้น่ารังเกียจ ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบหา ไม่ควร เข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทุศีล มีธรรมเลวทราม ไม่สะอาด มีความประพฤติน่ารังเกียจ มีการงานลึกลับ มิใช่สมณะแต่ปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะ มิใช่พรหมจารีแต่ปฏิญาณตนว่าเป็นพรหมจารี เป็นผู้เน่าใน

ชุ่มด้วยกิเลส เป็นดังมูลฝอย บุคคลเห็นปานนี้น่ารังเกียจ ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบหา ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าแม้ บุคคลจะไม่ถึงการเอาอย่างบุคคลเห็นปานนี้ก็จริง ถึงกระนั้น ชื่อเสียงอันไม่ดีของเขาก็ย่อมฟุ้งไปว่า ‘เป็นผู้มีคนชั่วเป็นมิตร มีคนชั่วเป็นสหาย มีคนชั่วเป็นพวก’เปรียบเหมือนงูที่จมอยู่ในคูถ ถึงแม้จะไม่กัด แต่ก็ทำให้เปื้อนได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน แม้บุคคลจะไม่ถึงการเอาอย่างบุคคลเห็นปานนี้ก็จริง ถึงกระนั้น ชื่อเสียงอันไม่ดีของเขาย่อมฟุ้งไปว่า ‘เป็นผู้มีคนชั่วเป็นมิตร มีคนชั่วเป็นสหาย มีคนชั่วเป็นพวก’ฉะนั้น บุคคลเห็นปานนี้จึงน่ารังเกียจ ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบหา ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้

[๑๒๕] บุคคลผู้ควรวางเฉย ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบหา ไม่ควร เข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มักโกรธ มากไปด้วยความแค้นเคือง ถูก ว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดใจ โกรธเคือง พยาบาท แข็งกร้าว แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมา

เปรียบเหมือนแผลเก่าถูกไม้หรือกระเบื้องกระทบเข้า ย่อมหลั่งหนอง เลือดที่หมักหมมออกมากกว่าประมาณ แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้มักโกรธ มากไปด้วยความแค้นเคือง ถูกว่าแม้เล็ก น้อยก็ขัดใจ โกรธเคือง พยาบาท แข็งกร้าว แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมาเปรียบเหมือนถ่านไม้มะพลับถูกไม้หรือกระเบื้องกระทบเข้า ย่อมแตกเสียงดังเปรียะ ๆ แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็น

ผู้มักโกรธ มากไปด้วยความแค้นเคือง ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดใจ โกรธเคือง พยาบาท แข็งกร้าว แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจ ออกมา

เปรียบเหมือนหลุมคูถถูกไม้หรือกระเบื้องกระทบเข้า ย่อมมีกลิ่นเหม็นฟุ้งขึ้น แม้ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นผู้มักโกรธ มากไปด้วยความแค้นเคือง ถูกว่าแม้เล็กน้อยก็ขัดใจ โกรธเคือง พยาบาท แข็งกร้าว แสดงความโกรธ ความร้ายกาจ และความไม่พอใจออกมาบุคคลเห็นปานนี้ควรวางเฉย ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบหา ไม่ควร เข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าเขาจะด่าเราบ้าง บริภาษเราบ้าง ทำความพินาศให้เราบ้าง

ฉะนั้น บุคคลเห็นปานนี้จึงควรวางเฉย ไม่ควรซ่องเสพ ไม่ควรคบหา ไม่ควรเข้าไปนั่งใกล้

[๑๒๖] บุคคลผู้ควรซ่องเสพ ควรคบหา ควรเข้าไปนั่งใกล้ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม บุคคลเห็นปานนี้ควร ซ่องเสพ ควรคบหา ควรเข้าไปนั่งใกล้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่า แม้บุคคลจะไม่ถึงการเอาอย่างบุคคลเห็นปานนี้ได้ก็จริง ถึงกระนั้น ชื่อเสียงที่ดีงามของเขาก็ย่อมขจรไปว่า ‘เป็นผู้มีคนดีเป็นมิตร มีคนดีเป็นสหาย มีคนดีเป็นพวก’ฉะนั้น บุคคลเห็นปานนี้จึงควรซ่องเสพ ควรคบหา ควรเข้าไปนั่งใกล้

[๑๒๗] บุคคลผู้มีปกติทำให้บริบูรณ์ในศีล แต่มีปกติทำพอประมาณในสมาธิ มีปกติทำพอประมาณในปัญญา เป็นไฉน

พระโสดาบันและพระสกทาคามี บุคคลเหล่านี้เรียกว่าผู้มีปกติทำให้บริบูรณ์ในศีล แต่มีปกติทำพอประมาณในสมาธิ มีปกติทำพอประมาณในปัญญา

{๑๐๑} [๑๒๘] บุคคลผู้มีปกติทำให้บริบูรณ์ในศีล และมีปกติทำให้บริบูรณ์ในสมาธิด้วย แต่มีปกติทำพอประมาณในปัญญา เป็นไฉน

พระอนาคามี บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีปกติทำให้บริบูรณ์ในศีล และมีปกติทำให้บริบูรณ์ในสมาธิด้วย แต่มีปกติทำพอประมาณในปัญญา

[๑๒๙] บุคคลผู้มีปกติทำให้บริบูรณ์ในศีล มีปกติทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ และมีปกติทำให้บริบูรณ์ในปัญญา เป็นไฉน

พระอรหันต์ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีปกติทำให้บริบูรณ์ในศีล มีปกติทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ และมีปกติทำให้บริบูรณ์ในปัญญา

{๑๐๒} [๑๓๐] ในติกอุทเทสนั้น บุคคลผู้เป็นศาสดา ๓ จำพวก เป็นไฉน

ศาสดาบางคนในโลกนี้บัญญัติการละกามทั้งหลาย แต่ไม่บัญญัติการละรูปทั้งหลาย ไม่บัญญัติการละเวทนาทั้งหลาย

ศาสดาบางคนในโลกนี้บัญญัติการละกามทั้งหลาย บัญญัติการละรูปทั้งหลาย แต่ไม่บัญญัติการละเวทนาทั้งหลาย

ศาสดาบางคนในโลกนี้บัญญัติการละกามทั้งหลาย บัญญัติการละรูปทั้งหลาย และบัญญัติการละเวทนาทั้งหลาย

บรรดาศาสดา ๓ จำพวกนั้น ศาสดาผู้บัญญัติการละกามทั้งหลาย แต่ไม่บัญญัติการละรูปทั้งหลาย ไม่บัญญัติการละเวทนาทั้งหลาย พึงเห็นศาสดานั้นเป็นผู้ได้รูปาวจรสมาบัติโดยการบัญญัตินั้น

ศาสดาผู้บัญญัติการละกามทั้งหลาย บัญญัติการละรูปทั้งหลาย แต่ไม่ บัญญัติการละเวทนาทั้งหลาย พึงเห็นศาสดานั้นเป็นผู้ได้อรูปาวจรสมาบัติ โดยการบัญญัตินั้น

ศาสดาผู้บัญญัติการละกามทั้งหลาย บัญญัติการละรูปทั้งหลาย และ บัญญัติการละเวทนาทั้งหลาย พึงเห็นศาสดานั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยการบัญญัตินั้น

บุคคลเหล่านี้ชื่อว่าศาสดา ๓ จำพวก

{๑๐๓} [๑๓๑] ในติกอุทเทสนั้น บุคคลผู้เป็นศาสดา ๓ จำพวกแม้อื่นอีก เป็นไฉน

ศาสดาบางคนในโลกนี้บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน และบัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน

ศาสดาบางคนในโลกนี้บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน แต่ไม่บัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน

ศาสดาบางคนในโลกนี้ไม่บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน และไม่บัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน

บรรดาศาสดาเหล่านั้น ศาสดาผู้บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน และบัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความ เป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน พึงเห็นศาสดานั้นเป็นผู้มีวาทะว่าเที่ยงโดยการบัญญัตินั้น

ศาสดาผู้บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน แต่ไม่บัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน พึงเห็นศาสดานั้นเป็นผู้มีวาทะว่าขาดสูญโดยการบัญญัตินั้น

ศาสดาผู้ไม่บัญญัติอัตตาในปัจจุบันโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน และไม่บัญญัติอัตตาในภพหน้าโดยความเป็นของมีจริง โดยความเป็นของยั่งยืน พึงเห็นศาสดานั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยการบัญญัตินั้น

บุคคลเหล่านี้ชื่อว่าบุคคลผู้เป็นศาสดา ๓ จำพวกแม้อื่นอีก

จบ ติกนิทเทส

๔. จตุกกปุคคลบัญญัติ

{๑๐๔} [๑๓๒] บุคคลผู้เป็นอสัตบุรุษ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ชอบฆ่าสัตว์ ชอบลักทรัพย์ ชอบประพฤติผิดในกาม ชอบพูดเท็จ ชอบดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท บุคคลนี้เรียกว่าผู้เป็นอสัตบุรุษ

[๑๓๓] บุคคลผู้เป็นอสัตบุรุษยิ่งกว่าอสัตบุรุษ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ตนเองเป็นผู้ชอบฆ่าสัตว์และยังชักชวนผู้อื่นใน การฆ่าสัตว์ด้วย ตนเองเป็นผู้ชอบลักทรัพย์และยังชักชวนผู้อื่นในการลักทรัพย์ด้วย ตนเองเป็นผู้ชอบประพฤติผิดในกามและยังชักชวนผู้อื่นในการประพฤติผิดในกามด้วย ตนเองเป็นผู้ชอบพูดเท็จและยังชักชวนผู้อื่นในการพูดเท็จด้วย ตนเองเป็นผู้ชอบดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่ง