ข้อ ๕๕๖–๕๕๘ เล่ม ๔๐

ที่เป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่อกุศลขันธ์ทั้งหลายโดยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยกายิกสุขจึงฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ งัดแงะ ปล้น ไม่ให้เหลือ ปล้นบ้านหลังเดียว ดักจี้ที่ทางเปลี่ยว ล่วงเกินภรรยาผู้อื่น ฆ่าชาวบ้าน ฆ่าชาวนิคม ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ มีจิต ประทุษร้าย ทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อ ทำลายสงฆ์ อาศัยกายิกทุกข์ ... อุตุ ...โภชนะ ...เสนาสนะ ... จึงฆ่าสัตว์ (ย่อ) ทำลายสงฆ์ กายิกสุข ... กายิกทุกข์ ... อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ราคะ ... โทสะ ...โมหะ ... มานะ ... ทิฏฐิ ... ความปรารถนาโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

ปุเรชาตปัจจัย

{๕๕๖} [๔๒๔] สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ พระอรหันต์เห็นแจ้งจักขุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา พระอรหันต์เห็นแจ้งโสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... รูป ... เสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาพระอรหันต์เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย สัททายตนะเป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณ ... คันธายตนะเป็นปัจจัยแก่ฆานวิญญาณ ... รสายตนะ เป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ โดยปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ โดยปุเรชาตปัจจัย โสตายตนะเป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณ ... ฆานายตนะ เป็นปัจจัยแก่ฆานวิญญาณ ... ชิวหายตนะเป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นอัพยากตวิบากและอัพยากตกิริยาโดยปุเรชาตปัจจัย (๑){๕๕๗} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลโดย ปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ พระเสกขะหรือปุถุซนเห็นแจ้งจักขุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เห็นแจ้ง โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... รูป ... เลียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เห็นรูป ด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)

{๕๕๘} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลโดย ปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่บุคคลยินดีเพลิดเพลินจักขุ เพราะปรารภจักขุนั้น ราคะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ โทมนัสจึงเกิดขึ้น ยินดีเพลิดเพลินโสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... รูป... เลียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... หทัยวัตถุ เพราะปรารภโสตะเป็นต้นนั้น ราคะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ โทมนัสจึงเกิดขึ้นที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศลขันธ์ ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย (๓)

ปัจฉาชาตปัจจัย

{๕๕๙} [๔๒๕] สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤต โดยปัจฉาชาตปัจจัย คือ อกุศลขันธ์ซึ่งเกิดขึ้นภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ ซึ่งเกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑)

{๕๖๐} สภาวธรรมที่เป็นอกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดย ปัจฉาชาตปัจจัย คือ อกุศลขันธ์ซึ่งเกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ซึ่งเกิด ก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑)

{๕๖๑} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดยปัจฉาชาตปัจจัย คือ ขันธ์ที่เป็นอัพยากตวิบากและอัพยากตกิริยาซึ่งเกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ซึ่งเกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๑)

อาเสวนปัจจัย

{๕๖๒} [๔๒๖] สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลโดยอาเสวนปัจจัย คือ กุศลขันธ์ซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอาเสวนปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน ... โคตรภูเป็นปัจจัยแก่มรรค ... โวทานเป็นปัจจัยแก่มรรค โดยอาเสวนปัจจัย (๑){๕๖๓} สภาวธรรมที่เป็นอกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลโดยอาเสวนปัจจัย คือ อกุศลขันธ์ซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ซึ่งเกิด หลัง ๆ โดยอาเสวนปัจจัย (๑)

{๕๖๔} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดยอาเสวนปัจจัย คือ ขันธ์ที่เป็นอัพยากตกิริยา ซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นอัพยากตกิริยาซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอาเสวนปัจจัย (๑)