ข้อ ๕๔๔–๕๕๕ เล่ม ๔๐

{๕๔๑} สภาวธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมทีเป็น อัพยากฤตโดยนิสสยปัจจัย คือ กุศลขันธ์และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัย แก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยนิสสยปัจจัย (๒)

{๕๔๒} สกาวธรรมที่เป็นอกุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สกาวธรรมที่เป็น อกุศลโดยนิสสยปัจจัย คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ ขันธ์ ๓ โดยนิสสยปัจจัย ขันธ์ ๓ และหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๑โดยนิสสยปัจจัย ขันธ์ ๒ และหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒โดยนิสสยปัจจัย (๑)

{๕๔๓} สภาวธรรมที่เป็นอกุศลและอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อัพยากฤตโดยนิสสยปัจจัย คือ อกุศลขันธ์และมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยนิสสยปัจจัย (๒)

อุปนิสสยปัจจัย

{๕๔๔} [๔๒๓] สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ พิจารณากุศลนั้นเป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น บุคคลพิจารณากุศล ที่ได้สั่งสมไว้แล้วในก่อนให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น บุคคลออกจากฌาน พิจารณาให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พระเสกขะพิจารณาโคตรภูให้เป็น อารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณาโวทานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พระเสกขะออกจากมรรค พิจารณามรรคให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นที่เป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ กุศลขันธ์ซี่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัย แก่กุศลขันธ์ซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภูอนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทาน โคตรภูเป็นปัจจัยแก่มรรค โวทานเป็นปัจจัย แก่มรรคโดยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้ว ให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา (และ)สมาบัติให้เกิดขึ้น บุคคลอาศัยศีล ... สุตะ ... จาคะ ... ปัญญา จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา (และ)สมาบัติให้เกิดขึ้น ศรัทธา ... ศีล ... สุตะ ... จาคะ ... ปัญญา ... เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ (และ)ปัญญาโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งปฐมฌานเป็นปัจจัยแก่ปฐมฌานโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรม แห่งทุติยฌานเป็นปัจจัยแก่ทุติยฌานโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งตติยฌานเป็นปัจจัยแก่ตติยฌานโดยอุปนิสสยปัจจั ย บริกรรมแห่งจตุตถฌานเป็นปัจจัยแก่จตุตถฌานโดยอุปนิสสยปัจจัย

บริกรรมแห่ง อากาสานัญจายตนะเป็นปัจจัยแก่อากาสานัญจายตนะโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งวิญญาณัญจายตนะเป็นปัจจัยแก่วิญญาณญจายตนะโดย อุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งอาภิญจัญญายตนะเป็นปัจจัยแก่อาภิญจัญญา ยตนะโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนะเป็น ปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะโดยอุปนิสสยปัจจัย ปฐมฌานเป็นปัจจัยแก่ทุติยฌานโดยอุปนิสสยปัจจัย ทุติยฌานเป็นปัจจัยแก่ตติยฌานโดยอุปนิสสยปัจจัย ตติยฌานเป็นปัจจัยแก่จตุตถฌานโดยอุปนิสสยปัจจัย จตุตถฌานเป็นปัจจัยแก่อากาสานัญจายตนะโดยอุปนิสสยปัจจัย อากาสานัญจายตนะเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนะโดยอุปนิสสยปัจจัย วิญญาณญจายตนะเป็นปัจจัยแก่อาภิญจัญญายตนะโดยอุปนิสสยปัจจัย อาภิญจัญญายจายตนะเป็นปัจจัยแก่ เนวสัญญานาสัญญายตนะโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งทิพพจักขุเป็นปัจจัยแก่ทิพพจักขุโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งทิพพโสตธาตุเป็นปัจจัยแก่ทิพพโสตธาตุโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งอิทธิวิธญาณเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งเจโตปริยญาณเป็นปัจจัยแก่เจโตปริยญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย

บริกรรมแห่งปุพเพนิวาสานุสสติฌานเป็นปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติณาณโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งยถากัมมูปคญาณเป็นปัจจัยแก่ยถากัมมูปคญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งอนาคตังสญาณเป็นปัจจัยแก่อนาคตังสญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย ทิพพจักขุเป็นปัจจัยแก่ทิพพโสตธาตุโดยอุปนิสสยปัจจัย ทิพพโสตธาตุเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย อิทธิวิธญาณเป็นปัจจัยแก่เจโตปริยญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย เจโตปริยญาณเป็นปัจจัยแก่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย ปุพเพวาสานุสสติฌานเป็นปัจจัยแก่ยถากัมมูปคญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย ยถากัมมูปคญาณเป็นปัจจัยแก่อนาคตังสญาณโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรม แห่งปฐมมรรคเป็นปัจจัยแก่ปฐมมรรคโดยอุปนิสสยปัจจัย

บริกรรมแห่งทุติยมรรคเป็นปัจจัยแก่ทุติยมรรคโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งตติยมรรคเป็นปัจจัยแก่ตติยมรรคโดยอุปนิสสยปัจจัย บริกรรมแห่งจตุตถมรรค เป็นปัจจัยแก่จตุตถมรรคโดยอุปนิสสยปัจจัย ปฐมมรรคเป็นปัจจัยแก่ทุติยมรรคโดยอุปนิสสยปัจจั ย ทุติยมรรคเป็นปัจจัยแก่ตติยมรรคโดยอุปนิสสยปัจจัย ตติยมรรคเป็นปัจจัยแก่จตุตถมรรคโดยอุปนิสสยปัจจัย พระเสกขะอาศัยมรรคแล้วทำสมาบัติที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เข้าสมาบัติที่เกิดขึ้นแล้ว เห็นแจ้งสังขารทั้งหลายโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา มรรคของพระเสกขะทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทา (และ)ความเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑){๕๔๕} สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษา อุโบสถทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะ

ทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น บุคคล ทำกุศลที่ได้สั่งสมไว้แล้วในก่อนให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดี เพลิดเพลิน เพราะทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิ จึงเกิดขึ้น บุคคลออกจากฌานแล้วทำฌานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำฌานนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้นที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธา จึงก่อมานะถือทิฏฐิ บุคคลอาศัยศีล ... สุตะ ... จาคะ ... ปัญญา จึงก่อมานะถือทิฏฐิ ศรัทธา ... ศีล ... สุตะ ... จาคะ ... ปัญญาเป็นปัจจัยแก่ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ (และ)ความปรารถนาโดยอุปนิสสยปัจจัย (๒)

{๕๔๖} สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดย อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ พระอรหันต์ออกจากมรรค ทำ มรรคให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วพิจารณา

ที่เป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ กุศลเป็นปัจจัยแก่วุฏฐานะมรรคเป็นปัจจัยแก่ผ ล อนุโลมของพระเสกขะเป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนกุศลของพระอนาคามีผู้ออกจากนิโรธเป็นปัจจัยต่อผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้ว ทำตนให้เดือดร้อนให้เร่าร้อน เสวยทุกข์ที่มีการแสวงหาเป็นมูล บุคคลอาศัยศีล ... สุตะ ... จาคะ ... ปัญญา จึงทำตนให้เดือดร้อนให้เร่าร้อน เสวยทุกข์ที่มีการแสวงหาเป็นมูล ศรัทธา ... ศีล ... สุตะ ... จาคะ ... ปัญญา เป็นปัจจัยแก่กายิกสุข กายิกทุกข์ (และ) ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย กุศลกรรมเป็นปัจจัยแก่วิบากโดยอุปนิสสยปัจจัย พระอรหันต์อาศัยมรรค

แล้วทำกิริยาสมาบัติที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เข้ากิริยาสมาบัติที่เกิดขึ้นแล้ว เห็นแจ้งสังขารทั้งหลายโดยความเป็นสภาวะที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา มรรคของพระอรหันต์เป็นปัจจัยแก่อัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทา ความเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะโดยอุปนิสสยปัจจั ยมรรคเป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

{๕๔๗} สภาวธรรมที่เป็นอกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลโดย อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลทำราคะให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำราคะนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น บุคคลทำทิฏฐิให้เป็นอารมณ์อย่างหนัก แน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำทิฏฐินั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น

ที่เป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ อกุศลขันธ์ซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัย แก่อกุศลขันธ์ซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย

{๕๔๘} ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาลัยราคะจึงฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ งัดแงะ ปล้นไม่ให้เหลือ ปล้นบ้านหลังเดียว ดักจี้ที่ทางเปลี่ยว ล่วงเกินภรรยาผู้อื่น ฆ่าชาวบ้าน ฆ่าชาวนิคม ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ มีจิตประทุษร้าย ทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อ ทำลายสงฆ์ อาลัยโทสะ ... โมหะ ... มานะ ... ทิฏฐิ ... ความปรารถนาจึงฆ่าสัตว์ ... ทำลายสงฆ์ ราคะ ... โทสะ ... โมหะ ... มานะ ... ทิฏฐิ ... ความปรารถนาเป็นปัจจัยแก่ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนาโดยอุปนิสสยปัจจัย ปาณาติบาตเป็นปัจจัย แก่ปาณาติบาตโดยอุปนิสสยปัจจัย ปาณาติบาตเป็นปัจจัยแก่อทินนาทาน

... กาเมสุมิจฉาจาร ... มุสาวาท ... ปิสุณวาจา ... ผรุสวาจา ... สัมผัปปลาปะ ... อภิชฌา ... พยาบาท ... มิจฉาทิฏฐิโดยอุปนิสสยปัจจัย อทินนาทาน เป็นปัจจัยแก่อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร ... มุสาวาท ... (ย่อ) มิจฉาทิฏฐิ ปาณาติบาตโดยอุปนิสสยปัจจัย (พึงผูกให้เป็นจักรเปยยาล)

{๕๔๙} กาเมสุมิจฉาจารเป็นปัจจัยแก่กาเมสุมิจฉาจารโดยอุปนิสสยปัจจัย ... มุสาวาท ... ปิสุณวาจา ... ผรุสวาจา ... สัมผัปปลาปะ ... อภิชฌา ... พยาบาท ...มิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยแก่มิจฉาทิฏฐิโดยอุปนิสสยปัจจัยมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยแก่ปาณาติบาต ... อทินนาทาน ... กาเมสุมิจฉาจาร ... มุสาวาท ... ปิสุณวาจา ... ผรุสวาจา ... สัมผัปปลาปะ ... อภิชฌา ... พยาบาทโดยอุปนิสสยปัจจัย

{๕๕๐} มาตุฆาตกรรมเป็นปัจจัยแก่มาตุฆาตกรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย มาตุฆาตกรรมเป็นปัจจัยแก่ปิตุฆาตกรรม ... อรหันตฆาตกรรม ... โรหิรุปาทกรรม ... สังฆเภทกรรม นิยตมิจฉาทิฏฐิ ... โดยอุปนิสสยปัจจัย ปิตุฆาตกรรม เป็นปัจจัยแก่ปิตุฆาตกรรม ...อรหันตฆาตกรรม ... โรทิรุปาทกรรม ... สังฆเภทกรรม ... นิยตมิจฉาทิฏฐิ ... มาตุฆาตกรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย อรหันตฆาตกรรมเป็นปัจจัยแก่อรหันตฆาตกรรม ... โรหิรุปาทกรรม ... โรหิรุปาทกรรมเป็นปัจจัยแก่โรหิรุปาทกรรม ... สังฆเภทกรรมเป็นปัจจัยแก่สังฆเภทกรรม ... นิยตมิจฉาทิฏิเป็นปัจจัยแก่นิยตมิจฉาทิฏฐิโดยอุปนิสสยปัจจัย นิยตมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยแก่มาตุฆาตกรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย

เป็นปัจจัยแก่ปิตุฆาตกรรม ... อรหันตฆาตกรรม ... โรหิรุปาทกรรม ... (และ) สังฆเภทกรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย (พึงทำให้เป็นจักรเปยยาล) (๑){๕๕๑} สภาวธรรมที่เป็นอกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลโดยอุปนิสสยปัจจัย มีอย่างเดียว คือ ปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยราคะ จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา สมาบัติให้เกิดขึ้น อาศัยโทสะ ... โมหะ ... มานะ ... ทิฏฐิ ... ความ

ปรารถนา จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา สมาบัติให้เกิดขึ้นโดยอุปนิสสยปัจจัย ราคะ ... โทสะ ... โมหะ ...มานะ ... ทิฏฐิ ... ความปรารถนาเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา... ศีล ... สุตะ ...จาคะ ... ปัญญาโดยอุปนิสสยปัจจัย บุคคลฆ่าสัตว์เพื่อต้องการจะกำจัด ปาณาติบาตนั้น จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา สมาบัติให้เกิดขึ้น บุคคลลักทรัพย์ ... พูดเท็จ ... พูดส่อเลียด ... พูดคำหยาบ ... พูดเพ้อเจ้อ ... งัดแงะ ... ปล้นไม่ให้เหลือ ... ปล้นบ้านหลังเดียว ... ดักจี้ที่ทางเปลี่ยว ... ล่วงเกินภรรยาผู้อื่น ... ฆ่าชาวบ้าน ... ฆ่าชาวนิคมแล้ว

เพื่อต้องการจะกำจัดกรรมนั้น จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา สมาบัติให้เกิดขึ้น บุคคลฆ่ามารดาแล้วเพื่อต้องการจะกำจัดมาตุฆาตกรรมนั้น จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ บุคคลฆ่าบิดาแล้ว ... ฆ่าพระอรหันต์แล้ว ... มีจิตประทุษร้าย ทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อ ... ทำลายสงฆ์เพื่อต้องการ จะกำจัดสังฆเภทกรรมนั้น จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ (๒){๕๕๒} สภาวธรรมที่เป็นอกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดย อุปนิสสยปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ อกุศลเป็นปัจจัยแก่วุฏฐานะโดยยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัยได้แก่ บุคคลอาศัยราคะจึงทำตนให้เดือดร้อนให้เร่าร้อน เสวยทุกข์ที่มีการแสวงหาเป็นมูล อาศัยโทสะ ... โมหะ ... มานะ ... ทิฏฐิ ... ความปรารถนาแล้วทำตนให้เดือดร้อนให้เร่าร้อน เสวยทุกข์ที่มีการแสวงหาเป็นมูล ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ ความปรารถนาเป็นปัจจัยแก่กายิกสุข กายิกทุกข์ ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย อกุศลกรรมเป็นปัจจัยแก่วิบากโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

{๕๕๓} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤต โดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ พระอรหันต์พิจารณาผลให้เป็น อารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณานิพพานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นนิพพานเป็นปัจจัยแก่ผลโดยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่เป็นอัพยากตวิบากและ อัพยากตกิริยาซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นอัพยากตวิบากและ อัพยากตกิริยาซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอุปนิสสยปัจจัย ภวังค์เป็นปัจจัยแก่ อาวัชชนะ กิริยาเป็นปัจจัยแก่วุฏฐานะ อนุโลมของพระอรหันต์เป็นปัจจัย แก่ผลสมาบัติ เนวสัญญนาสัญญายตนกิริยาของพระอรหันต์ผู้ออกจาก นิโรธสมาบัติเป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ กายิกสุขเป็นปัจจัยแก่กายิกสุข กายิกทุกข์ (และ) ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย กายิกทุกข์เป็นปัจจัยแก่ กายิกสุข กายิกทุกข์ (และ) ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย อุตุเป็นปัจจัยแก่ กายิกสุข กายิกทุกข์ (และ) ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย โภชนะเป็นปัจจัยแก่กายิกสุขกายิกทุกข์(และ) ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่กายิกสุข กายิกทุกข์ (และ) ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย กายิกสุข... กายิกทุกข์... อุตุ... โภชนะ (และ)เสนาสนะเป็นปัจจัย แก่กายิกสุข กายิกทุกข์ (และ)ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย ผลสมาบัติ เป็นปัจจัยแก่กายิกสุขโดยอุปนิสสยปัจจัย อาศัยกายิกสุข พระอรหันต์ทำกิริยาสมาบัติที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เข้ากิริยาสมาบัติที่เกิดขึ้นแล้ว เห็นแจ้ง สังขารทั้งหลายโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา อาศัยกายิกทุกข์ ... อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะ พระอรหันต์ทำกิริยาสมาบัติที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เข้ากิริยาสมาบัติที่เกิดขึ้นแล้ว เห็นแจ้งสังขารทั้งหลายโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

{๕๕๔} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลโดย อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ พระเสกขะทั้งหลายพิจารณา ผลให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณานิพพานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรคโดยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ ทั้งหลายโดยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยกายิกสุข จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา สมาบัติ ให้เกิดขึ้น อาศัยกายิกทุกข์ ... อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะ จึงให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำฌาน วิปัสสนา มรรค อภิญญา สมาบัติ ให้เกิดขึ้น กายิกสุข ... กายิกทุกข์ ... อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะเป็น ปัจจัยแก่ศรัทธา ... ศีล ... สุตะ ... จาคะ ... ปัญญาโดยอุปนิสสยปัจจัย{๕๕๕} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลโดย อุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณูปนิสสยปัจจัยได้แก่ บุคคลทำจักขุให้เป็นอารมณ์ อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิน เพราะทำจักขุนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น บุคคลทำโสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... รูป ... เสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอัพยากตวิบากและอัพยากตกิริยาให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำโสตะเป็นต้นนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น

ที่เป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ อาวัชชนะเป็นปัจจัยแก่อกุศลขันธ์ทั้งหลายโดยอุปนิสสยปัจจัย

ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยกายิกสุขจึงฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ งัดแงะ ปล้น ไม่ให้เหลือ ปล้นบ้านหลังเดียว ดักจี้ที่ทางเปลี่ยว ล่วงเกินภรรยาผู้อื่น ฆ่าชาวบ้าน ฆ่าชาวนิคม ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ มีจิต ประทุษร้าย ทำพระโลหิตของพระตถาคตให้ห้อ ทำลายสงฆ์ อาศัยกายิกทุกข์ ... อุตุ ...โภชนะ ...เสนาสนะ ... จึงฆ่าสัตว์ (ย่อ) ทำลายสงฆ์ กายิกสุข ... กายิกทุกข์ ... อุตุ ... โภชนะ ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ราคะ ... โทสะ ...โมหะ ... มานะ ... ทิฏฐิ ... ความปรารถนาโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

ปุเรชาตปัจจัย

{๕๕๖} [๔๒๔] สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ พระอรหันต์เห็นแจ้งจักขุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา พระอรหันต์เห็นแจ้งโสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... รูป ... เสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาพระอรหันต์เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย สัททายตนะเป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณ ... คันธายตนะเป็นปัจจัยแก่ฆานวิญญาณ ... รสายตนะ เป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ โดยปุเรชาตปัจจัย