พระอภิธรรมปิฎก · ธาตุกถา
มาติกา เล่ม ๓๖
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๕ ในธาตุกถามี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา มาติกา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๗๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๖)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๖ หน้า ๑–๘
พระบาลีอภิธรรมปิฎก
ธาตุกถา
ปุคคลบัญญัติ
ฉบับเฉลิมพระเกียรติ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี
พุทธศักราช ๒๕๔๙
มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์
พระบาลีอภิธรรมปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
อุทเทส
๑. นยมาติกา (๑๔ นัย)
{๑} [๑] ๑. สงฺคโห อสงฺคโห สภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้ สภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้
๒. สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ จัดสภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วย สภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้
๓. อสฺงคหิเตน สงฺคหิตํ จัดสภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยสภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้
- ๑ธาตุกถา แปลว่า กถาหรือคำอธิบายว่าด้วยสภาวธรรมคือธาตุเป็นหลัก เป็นชื่อคัมภีร์ที่ ๓ ของ พระบาลีอภิธรรมปิฎก ๗ คัมภีร์ ที่นำสภาวธรรมแม่บทซึ่งเรียกว่ามาติกา จำนวน ๓๗๑ แม่บท คือ อัพภันตรมาติกา สภาวธรรมแม่บทภายในที่แสดงไว้ในคัมภีร์นี้เอง จำนวน ๑๐๕ บท และ พาหิรมาติกา สภาวธรรมแม่บทภายนอกคือติกมาติกาและทุกมาติกาในคัมภีร์ธัมมสังคณี (พระไตร ปิฎก เล่ม ๓๔) จำนวน ๒๖๖ บท มาแสดงด้วยวิธีการหรือนัยต่าง ๆ ๑๔ นัย ซึ่งเรียกว่า นยมาติกา เช่น นัยที่ ๑ เป็นการแสดงว่า สภาวธรรมแม่บทมีขันธ์ ๕ เป็นต้น บทไหนสงเคราะห์ได้หรือ ไม่ได้กับสภาวธรรมที่เป็นบทยืนสำหรับเทียบทั้ง ๓ คือ ขันธ์ อายตนะ และธาตุเท่าไร เป็นต้น
- ความจริง คัมภีร์นี้ว่าด้วยเรื่องสภาวธรรม ๓ หมวด คือ ขันธ์ อายตนะ และธาตุ ซึ่งเป็น หลักยืนสำหรับการนำสภาวธรรมแม่บทดังกล่าวมาเทียบด้วยนยมุขมาติกาทั้ง ๔ คือ สังคหะ การ
๔. สงฺคหิเตน สงฺคหิตํ จัดสภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้ด้วยสภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้
๕. อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ จัดสภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วย สภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้
๖. สมฺปโยโค วิปฺปโยโค สภาวธรรมที่ประกอบได้ สภาวธรรมที่ ประกอบไม่ได้
๗. สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตตํ จัดสภาวธรรมที่ประกอบไม่ได้ด้วยสภาวธรรมที่ประกอบได้
๘. วิปฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ จัดสภาวธรรมที่ประกอบได้ด้วยสภาวธรรมที่ประกอบไม่ได้
๙. สมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ จัดสภาวธรรมที่ประกอบได้ด้วยสภาวธรรมที่ประกอบได้
- สงเคราะห์ด้วยกันได้ อสังคหะ การสงเคราะห์ด้วยกันไม่ได้ สัมปโยคะ การประกอบด้วยกันได้ (หรือเรียกว่า สัมปยุต) และ วิปปโยคะ การประกอบด้วยกันไม่ได้ (หรือเรียกว่า วิปปยุต) แต่ที่ตั้งชื่อคัมภีร์นี้ว่า ธาตุกถา เพราะเน้นเรื่องธาตุมากกว่าสภาวธรรมอีก ๒ หมวดซึ่งเรียกวิธีตั้งชื่อเช่นนี้ว่า สาติสยนัย คือ นัยที่ยิ่งกว่า และเพื่อความเข้าใจในการศึกษาคัมภีร์นี้ พึงกำหนดสภาวธรรม ที่เป็นหลักทั้ง ๓ หมวดว่า ขันธ์ ได้แก่ ขันธ์ ๕ อายตนะ ได้แก่ อายตนะ ๑๒ และ ธาตุ ได้แก่ธาตุ ๑๘ โดยศึกษารายละเอียดจากขันธวิภังค์ อายตนวิภังค์ และธาตุวิภังค์ ตามลำดับจากคัมภีร์ พระบาลีอภิธรรมปิฎก วิภังค์ (พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ : อภิ.วิ. (แปล) ๓๕/๑-๑๘๘/๑-๕๗)
- การจัดลำดับเนื้อหาของคัมภีร์ธาตุกถานี้ แบ่งเป็น ๒ ภาค คือ
- ๑. ภาคอุทเทส ภาคหัวข้อ เป็นภาคส่วนที่แสดงสภาวธรรมแม่บทหรือมาติกาพร้อมทั้งวิธีการจำแนกสภาวธรรมโดยย่อให้เห็นโครงสร้างเป็นเบื้องต้น แบ่งเป็น ๕ มาติกา คือ
- (๑) นยมาติกา สภาวธรรมแม่บทที่เป็นนัยหรือวิธีการ มี ๑๔ นัย เริ่มจากนัยที่ ๑ คือ สงฺคโห อสงฺคโห สภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้ สภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ เรียกว่า สังคหาสังคหนัย ไปจนถึงนัยที่ ๑๔ คือ วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตํ จัดสภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้และสภาวธรรม ที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยสภาวธรรมที่ประกอบไม่ได้ เรียกว่า วิปปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตนัย นัยทั้ง ๑๔ นี้นับเป็นส่วนสำคัญของคัมภีร์นี้โดยทำให้ภาคนิทเทสมีเนี้อหา ๑๔ บท
๑๐. วิปฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ จัดสภาวธรรมที่ประกอบไม่ได้ด้วยสภาวธรรมที่ประกอบไม่ได้
๑๑. สงฺคหิเตน สมุปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ จัดสภาวธรรมที่ประกอบได้และสภาวธรรมที่ประกอบไม่ได้ด้วยสภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้
๑๒. สมฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตํ จัดสภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้และสภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยสภาวธรรมที่ประกอบได้
- (๒) อัพภันตรมาติกา สภาวธรรมแม่บทภายใน หมายถึงสภาวธรรมที่จัดไว้เป็นแม่บทอยู่ใน คัมภีร์นี้สำหรับนำไปสงเคราะห์เป็นต้นกับสภาวธรรมคือขันธ์ อายตนะ และธาตุ มี ๒๒ นัย โดย เริ่มจากขันธ์ ๕ เป็นนัยที่ ๑ ไปจนถึงมนสิการเป็นนัยที่ ๒๒ ชึ่งจำนวนองค์ธรรมของแต่ละนัย นับเป็นบทหนึ่ง เช่น ขันธ์ ๕ นับเป็น ๕ บท เป็นต้น เมื่อนับรวมทั้งหมดจะได้ ๑๒๕ บท แต่ที่ แสดงไว้ในพระบาลีมีเพียง ๑๐๕ บท คือ ขันธ์ ๕ บท อายตนะ ๑๒ บท ธาตุ ๑๘ บท สัจจะ ๔ บท อินทรีย์ ๒๒ บท ปฏิจจสมุปบาท ๒๘ บท นอกนั้นนับเป็นอย่างละ ๑ บท อัพภันตรมาติกานี้ เรียกอีกอย่างว่า ปกิณณกมาติกา หมายถึงสภาวธรรมแม่บทเบ็ดเตล็ด เพราะไม่ได้สงเคราะห์ไว้ใน มาติกาแห่งคัมภีร์ธัมมสังคณี
- (๓) นยมุขมาติกา สภาวธรรมแม่บทที่เป็นหลักแห่งนัย หมายถึงสภาวธรรมที่กำหนดเป็นแม่แบบ สำหรับคุมความแห่งนัยทั้ง ๑๔ นัยของนยมาติกาให้ดำเนินความไปตามหลักการใหญ่ทั้ง ๔ นัย คือ (๑) ตีหิสังคหนัย หลักการสงเคราะห์เข้ากันได้กับสภาวธรรม ๓ หมวด คือ ขันธ์ อายตนะและธาตุ (๒) ตีหิอสังคหนัย หลักการสงเคราะห์เข้ากันไม่ได้กับสภาวธรรม ๓ หมวดเหล่านั้น (๓) จตูหิสัมปโยคนัย หลักการประกอบเข้าได้กับสภาวธรรม ๔ หมวดคืออรูปขันธ์หรือนามขันธ์ ๔ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ (๔) จตูหิวิปปโยคนัย หลักการ ประกอบเข้าไม่ได้กับสภาวธรรม ๔ หมวดเหล่านั้น
- (๔) ลักขณมาติกา สภาวธรรมแม่บทที่แสดงลักษณะให้กำหนดได้ หมายถึงลักษณะเฉพาะของสภาวธรรมที่สามารถนำไปดำเนินการตามนยมุขมาติกาทั้ง ๔ นัยได้ มี ๒ ลักษณะ คือ (๑) สภาคลักขณะ ลักษณะที่มีส่วนเสมอกัน (๒) วิสภาคลักขณะ ลักษณะที่มีส่วนไม่เสมอกัน
- (๕) พาหิรมาติกา สภาวธรรมแม่บทภายนอก หมายถึงสภาวธรรมที่จัดเป็นมาติกาไว้ในคัมภีร์ธัมมสังคณีมี๑๒๒ นัยรวม ๒๖๖ บท โดยจำแนกเป็นติกมาติกา ๒๒ นัย ติกะละ ๓ บท (เช่น กุสลติกะ คือ สภาวธรรมที่เป็นกุศล สภาวธรรมที่เป็นอกุศล สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤต) รวม
๑๓. อสงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ จัดสภาวธรรมที่ประกอบได้และสภาวธรรมที่ประกอบไม่ได้ด้วยสภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้
๑๔. วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตํ จัดสภาวธรรมที่สงเคราะห์ได้และสภาวธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ด้วย สภาวธรรมที่ประกอบไม่ได้
- ๖๖บท และทุกมาติกา ๑๐๐ นัย ทุกะละ ๒ บท (เช่น เหตุทุกะ คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุ สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุ) รวม ๒๐๐ บท ซึ่งมาติกา ๑๒๒ นัย ๒๖๖ บทนี้ได้ถูกนำไปดำเนินการตามนยมุขมาติกา ๔ นัย ด้วยวิธีการแห่งนยมาติกาทั้ง ๑๔ นัย โดยอาศัยลักขณมาติกา ๒ ลักษณะเช่นเดียว กันกับอัพภันตรมาติกา
- ๒. ภาคนิทเทส ภาคแสดง เป็นส่วนที่นำสภาวธรรมแต่ละบทจากอัพภันตรมาติกาและพาหิรมาติกามาตั้งเป็นมูลหลักแล้วดำเนินการอธิบายด้วยวิธีการถาม-ตอบไปตามลำดับนยมาติกาทั้ง ๑๔ นัย โดยเริ่มจาก ปฐมนัย (นัยที่ ๑) ไปจนถึง จุททสมนัย (นัยที่ ๑๔) ซึ่งจัดเป็น ๑๔ หัวข้อใหญ่ของ ธาตุกถา และเรียกชื่อย่อยแต่ละนัยตรงตามนยมาติกาโดยนำว่า ปทนิทเทส มาเป็นสร้อยท้าย เช่น ปฐมนัย สังคหาสังคหปทนิทเทส การอธิบายบทที่สงเคราะห์ได้และบทที่สงเคราะห์ไม่ได้ เป็นต้น ในการนำสภาวธรรมมาตั้งเป็นมูลนั้น จะเรียกว่า มูลกนัย กล่าวคือ ถ้านำสภาวธรรมมาตั้งเป็นมูล ทีละบท ก็เรียกว่า เอกมูลกนัย นัยที่มีสภาวธรรม ๑ บทเป็นมูล ถ้าตั้งเป็นมูลทีละ ๒ บท ก็เรียกว่า ทุกมูลกนัย นัยที่มีสภาวธรรม ๒ บทเป็นมูล เป็นต้น ซึ่งจำนวนมูลกะจะมากหรือน้อยนั้นขึ้น อยู่กับจำนวนบทของหมวดสภาวธรรมที่ยกมาแสดง เช่น หมวดขันธ์ ๕ ซึ่งมี ๕ บท ก็มี ๕ มูลกะ หมวดอายตนะ ๑๒ ซึ่งมี ๑๒ บท ก็มี ๑๒ มูลกะ เป็นต้น (นัย อภิ.ปญฺจ.อ. ๑-๓)
- ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ คัมภีร์ธาตุกถาจึงนับเป็นคัมภีร์ที่ว่าด้วยการจำแนกสภาวธรรมจำนวน ๓๗๑ บท โดยขันธ์ อายตนะ และธาตุ ด้วยวิธีการจำแนก ๑๔ วิธี ซึ่งแต่ละวิธีมีลักษณะการ จำแนกสภาวธรรมได้มากน้อยแตกต่างกัน ในการศึกษาคัมภีร์นี้ ถ้าได้ศึกษาคัมภีร์ธัมมสังคณี ซึ่งว่าด้วยการรวบรวมสภาวธรรมเข้าเป็นหมวดหมู่จัดเป็นแม่บทหรือมาติกาต่าง ๆ พร้อทั้งศึกษา คัมภีร์วิภังค์ ซึ่งว่าด้วยการจำแนกสภาวธรรมต่าง ๆ ออกเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ เป็นต้น แล้วจะได้ความเข้าใจกระจ่างแจ้งยิ่งขึ้น และจะพบว่า พระอภิธรรมที่พระผู้มีพระภาค พุทธเจ้าทรงพิจารณา ณ รัตนฆรเจดีย์ ในสัปดาห์ที่ ๔ หลังจากตรัสรู้และเสด็จไปแสดงโปรด พระพุทธมารดาพร้อมทั้งทวยเทพ ณ เทวโลกชั้นดาวดึงส์ในพรรษาที่ ๗ หลังจากตรัสรู้นั้น แม้จะ มีอรรถลึกซึ้ง กว้างขวางยิ่ง แต่ก็จะมีความสัมพันธ์เชื่อมโยง กันอย่างน่าอัศจรรย์ ซึ่งเป็นวิสัย ของผู้มีพระสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่สามารถรู้แจ้งได้อย่างนี้
๒. อัพภันตรมาติกา (๑๒๕ บท)
๑. ปญฺจกฺขนฺธา ขันธ์ ๕
๒. ทฺวาทสายตนานิ อายตนะ ๑๒
๓. อฏฺฐารส ธาตุโย ธาตุ ๑๘
๔. จตฺตาริ สจฺจานิ สัจจะ ๔
๕. พาวีสตินฺทฺริยานิ อินทรีย์ ๒๒
๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ปฏิจจสมุปบาท
๗. จตฺตาโร สติปฏฺฺ สติปัฏฐาน ๔
๘. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา สัมมัปปธาน ๔
๙. จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิทธิบาท ๔
๑๐. จตฺตาริ ฌานานิ ฌาน ๔
๑๑. จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย อัปปมัญญา ๔
๑๒. ปญฺจินฺทฺริยานิ อินทรีย์ ๕
๑๓. ปญฺจ พลานิ พละ ๕
๑๔. สตฺต โพชฺฌงฺคา โพชฌงค์ ๗
๑๕. อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อริยมรรคมีองค์ ๘
๑๖. ผสฺโส ผัสสะ
๑๗. เวทนา เวทนา
๑๘. สญฺญา สัญญา
๑๙. เจตนา เจตนา
๒๐. จิตฺตํ จิต
๒๑. อธิโมกฺโข อธิโมกข์
๒๒. มนสิกาโร มนสิการ
๓. นยมุขมาติกา (๔ นัย)
[๓] ๑. ตีหิ สงฺคโห การสงเคราะห์ได้ด้วยสภาวธรรม ๓ ประการ
๒. ตีหิ อสงฺคโห การสงเคราะห์ไม่ได้ด้วยสภาวธรรม ๓ ประการ
๓. จตูหิ สมฺปโยโค การประกอบได้ด้วยสภาวธรรม ๔ ประการ
๔. จตูหิ วิปฺปโยโค การประกอบไม่ได้ด้วยสภาวธรรม ๔ ประการ
๔. ลักขณมาติกา (๒ ลักษณะ)
[๔] ๑. สภาโค สภาวธรรมที่มีส่วนเสมอกัน
๒. วิสภาโค สภาวธรรมที่มีส่วนไม่เสมอกัน
๕. พาหิรมาติกา
[๕] ธรรมสังคณีแม้ทั้งหมดเป็นมาติกาแห่งธาตุกถาแล
จบ มาติกา
๑.ปฐมนัย
๑. สังคหาสังคหปทนิทเทส
๑. ขันธ์
เอกมูลกนัย
{๒} [๖] รูปขันธ์สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่าไร
รูปขันธ์สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๑
สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่าไร
สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑ ธาตุ ๗ (๑)
{๓} [๗] เวทนาขันธ์สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่าไร
เวทนาขันธ์สงเคราะห์ได้ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑
สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่าไร
สงเคราะห์ไม่ได้ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗ (๒)
- ๑คำว่า สงเคราะห์ หรือ สังคหะ (สงฺคโห) มีความหมาย ๒ นัย คือ (๑) การรวมเข้า การรวบรวม การประมวล การจัดชั้นหรือประเภท (๒) การช่วยเหลือ การค้ำจุน การอุดหนุน ในที่นี้หมายถึง นัยแรก ซึ่งจำแนกเป็น ๔ ประเภท คือ
- (๑) ชาติสงเคราะห์ การสงเคราะห์ตามชาติ หมายถึงการประมวลสภาวะหรือสิ่งที่เสมอกัน โดยชาติกำเนิดหรือที่มีชาติเดียวกันเข้าด้วยกัน เช่น การสงเคราะห์สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะเข้าในสีลขันธ์ (หมวดศีล) เหมือนกับการสงเคราะห์เหล่าคนที่มีเชื้อชาติวรรณะเดียวกันเข้าด้วยกัน เช่น การสงเคราะห์ชนเชื้อชาติกษัตริย์เข้าในวรรณะกษัตริย์ ชนเชื้อชาติพราหมณ์ เข้าในวรรณะพราหมณ์ เป็นต้น
- (๒) สัญชาติสงเคราะห์ การสงเคราะห์ตามสัญชาติ หมายถึงการประมวลสภาวะหรือสิ่ง ที่มีความเกี่ยวเนื่องกันทางแหล่งที่เกิดในที่เดียวกันเข้าด้วยกัน เช่น การสงเคราะห์สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิเข้าในสมาธิขันธ์ (หมวดสมาธิ) เหมือนกับการสงเคราะห์คนที่มีสัญชาติ
จบ มาติกา