อุปาทาภาชนีย์ เล่ม ๓๔

อปริยาปันนธรรมทั้งนั้น เป็นอนิยตธรรมทั้งนั้น เป็นอนิยยานิกธรรมทั้งนั้น เป็นอุปันนธรรม อันวิญญาณ ๖ พึงรู้ทั้งนั้น ไม่เที่ยงทั้งนั้น อันชราครอบงำ แล้วทั้งนั้น

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๑ อย่างนี้

จบ เอกกนิทเทส

ทุกนิทเทส

อุปาทาภาชนีย์

{๕๑๕} [๕๙๕] อุปาทารูป นั้น เป็นไฉน

จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปอุปจยะ รูปสันตติ รูปชรตา รูปอนิจจตา กพฬิงการาหาร

{๕๑๖} [๕๙๖] รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน

จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ สัตว์นี้เห็นแล้ว หรือเห็นอยู่ หรือจักเห็น หรือพึงเห็นซึ่งรูปอันเป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ ด้วยจักขุใดอันเป็นสิ่งที่ เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าจักขุบ้าง จักขายตนะบ้าง จักขุธาตุบ้าง จักขุนทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระ (รูปที่ใส) บ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง เนตรบ้าง นัยนาบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้ เรียกว่าจักขายตนะ[๕๙๗] รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน

จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ รูปอันเป็นสิ่งเห็นได้และกระทบได้กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่จักขุใดอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าจักขุบ้าง จักขายตนะบ้าง จักขุธาตุบ้าง จักขุนทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง เนตรบ้าง นัยนาบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าจักขายตนะ[๕๙๘] รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน

จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งเห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ จักขุใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบ ที่รูปอันเป็น สิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ นี้เรียกว่าจักขุบ้าง จักขายตนะบ้าง จักขุธาตุบ้าง จักขุนทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง เนตรบ้าง นัยนาบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า จักขายตนะ

[๕๙๙] รูปที่เรียกว่า จักขายตนะ นั้น เป็นไฉน

จักขุใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ เพราะอาศัยจักขุใด จักขุสัมผัสปรารภรูป เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะ อาศัยจักขุใด เวทนาอันเกิดแต่จักขุสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... จักขุวิญญาณปรารภรูปเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือ พึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยจักขุใด จักขุสัมผัสมีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยจักขุใด เวทนา อันเกิดแต่จักขุสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... จักขุวิญญาณมีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น นี้เรียกว่า จักขุบ้าง จักขายตนะบ้าง จักขุธาตุบ้าง จักขุนทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง เนตรบ้าง นัยนาบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าจักขายตนะ{๕๑๗} [๖๐๐] รูปที่เรียกว่า โสตายตนะ นั้น เป็นไฉน

โสตะใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ สัตว์นี้ฟังแล้ว หรือฟังอยู่ หรือจักฟัง หรือ พึงฟังซึ่งเสียงอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ด้วยโสตะใดอันเป็นสิ่งที่ เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าโสตะบ้าง โสตายตนะบ้าง โสตธาตุ บ้าง โสตินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าโสตายตนะ

[๖๐๑] รูปที่เรียกว่า โสตายตนะ นั้น เป็นไฉน

โสตะใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ เสียงอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่โสตะใด

อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าโสตะบ้าง โสตายตนะบ้าง โสตธาตุบ้าง โสตินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าโสตายตนะ

[๖๐๒] รูปที่เรียกว่า โสตายตนะ นั้น เป็นไฉน

โสตะใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ โสตะใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบ ที่เสียงอัน เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าโสตะบ้าง โสตายตนะบ้าง โสตธาตุบ้าง โสตินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าโสตายตนะ

[๖๐๓] รูปที่เรียกว่า โสตายตนะ นั้น เป็นไฉน

โสตะใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ เพราะอาศัยโสตะใด โสตสัมผัสปรารภเสียง เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัย โสตะใด เวทนาอันเกิดแต่โสตสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... โสตวิญญาณ ปรารภเสียงเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยโสตะใด โสตสัมผัสมีเสียงเป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้น อยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยโสตะใด เวทนาอัน เกิดแต่โสตสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... โสตวิญญาณมีเสียงเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น นี้เรียกว่า โสตะบ้าง โสตายตนะบ้าง โสตธาตุบ้าง โสตินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูป ทั้งนี้เรียกว่าโสตายตนะ{๕๑๘} [๖๐๔] รูปที่เรียกว่า ฆานายตนะ นั้น เป็นไฉน

ฆานะใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ สัตว์นี้ดมแล้ว หรือดมอยู่ หรือจักดม หรือพึงดม ซึ่งกลิ่นอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ด้วยฆานะใดอัน เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าฆานะบ้าง ฆานายตนะบ้าง ฆานธาตุบ้าง ฆานินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าฆานายตนะ[๖๐๕] รูปที่เรียกว่า ฆานายตนะ นั้น เป็นไฉน

ฆานะใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กลิ่นอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่ฆานะใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าฆานะบ้าง ฆานายตนะบ้าง ฆานธาตุบ้าง ฆานินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าฆานายตนะ[๖๐๖] รูปที่เรียกว่า ฆานายตนะ นั้น เป็นไฉน

ฆานะใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ฆานะใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบ ได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่กลิ่นอัน เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าฆานะบ้าง ฆานายตนะบ้าง ฆานธาตุบ้าง ฆานินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าฆานายตนะ[๖๐๗] รูปที่เรียกว่า ฆานายตนะ นั้น เป็นไฉน

ฆานะใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ เพราะอาศัยฆานะใด ฆานสัมผัสปรารภกลิ่น เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะ

อาศัยฆานะใด เวทนาอันเกิดแต่ฆานสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... ฆานวิญญาณปรารภกลิ่นเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือ พึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยฆานะใด ฆานสัมผัสมีกลิ่นเป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยฆานะใด เวทนาอันเกิดแต่ฆานสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... ฆานวิญญาณมีกลิ่น เป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น นี้ เรียกว่าฆานะบ้าง ฆานายตนะบ้าง ฆานธาตุบ้าง ฆานินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่าง บ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าฆานายตนะ{๕๑๙} [๖๐๘] รูปที่เรียกว่า ชิวหายตนะ นั้น เป็นไฉน

ชิวหาใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ สัตว์นี้ลิ้มแล้ว หรือลิ้มอยู่ หรือจักลิ้ม หรือ พึงลิ้มซึ่งรสอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ด้วยชิวหาใดอันเป็นสิ่งที่ เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าชิวหาบ้าง ชิวหายตนะบ้าง ชิวหาธาตุบ้าง ชิวหินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าชิวหายตนะ

[๖๐๙] รูปที่เรียกว่า ชิวหายตนะ นั้น เป็นไฉน

ชิวหาใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ รสอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่ชิวหาใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าชิวหาบ้าง ชิวหายตนะบ้าง ชิวหาธาตุบ้าง ชิวหินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าชิวหายตนะ

[๖๑๐] รูปที่เรียกว่า ชิวหายตนะ นั้น เป็นไฉน

ชิวหาใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ชิวหาใดเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่รสอันเป็นสิ่ง ที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าชิวหาบ้าง ชิวหายตนะบ้าง ชิวหาธาตุ บ้าง ชิวหินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าชิวหายตนะ

[๖๑๑] รูปที่เรียกว่า ชิวหายตนะ นั้น เป็นไฉน

ชิวหาใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ เพราะอาศัยชิวหาใด ชิวหาสัมผัสปรารภรส เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะ อาศัยชิวหาใด เวทนาอันเกิดแต่ชิวหาสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... ชิวหาวิญญาณปรารภรสเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือ พึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยชิวหาใด ชิวหาสัมผัสมีรสเป็นอารมณ์เกิดขึ้น แล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยชิวหาใด เวทนาอันเกิดแต่ชิวหาสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... ชิวหาวิญญาณมีรส เป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น นี้ เรียกว่าชิวหาบ้าง ชิวหายตนะบ้าง ชิวหาธาตุบ้าง ชิวหินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่าง บ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าชิวหายตนะ{๕๒๐} [๖๑๒] รูปที่เรียกว่า กายายตนะ นั้น เป็นไฉน

กายใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่ง ที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ สัตว์นี้ถูกต้องแล้ว หรือถูกต้องอยู่ หรือ จักถูกต้อง หรือพึงถูกต้อง ซึ่งโผฏฐัพพะอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบ ได้ ด้วยกายใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่ากายบ้าง

กายายตนะบ้าง กายธาตุบ้าง กายินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทร บ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียก ว่ากายายตนะ

[๖๑๓] รูปที่เรียกว่า กายายตนะ นั้น เป็นไฉน

กายใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ โผฏฐัพพะเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่กายใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่ากายบ้าง กายายตนะบ้าง กายธาตุบ้าง กายินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ากายายตนะ[๖๑๔] รูปที่เรียกว่า กายายตนะ นั้น เป็นไฉน

กายใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่ง ที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กายใดเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบ แล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่โผฏฐัพพะอันเป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่ากายบ้าง กายายตนะบ้าง กายธาตุ บ้าง กายินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ากายายตนะ[๖๑๕] รูปที่เรียกว่า กายายตนะ นั้น เป็นไฉน

กายใด เป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ นับเนื่องในอัตภาพ เป็นสิ่ง ที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ เพราะอาศัยกายใด กายสัมผัสปรารภโผฏฐัพพะ เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะ อาศัยกายใด เวทนาอันเกิดแต่กายสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... กายวิญญาณปรารภโผฏฐัพพะเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะอาศัยกายใด กายสัมผัสมีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์

เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะ อาศัยกายใด เวทนาอันเกิดแต่กายสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... กายวิญญาณมีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจัก เกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น นี้เรียกว่ากายบ้าง กายายตนะบ้าง กายธาตุบ้าง กายินทรีย์บ้าง โลกบ้าง ทวารบ้าง สมุทรบ้าง ปัณฑระบ้าง เขตบ้าง วัตถุบ้าง ฝั่งนี้บ้าง บ้านว่างบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ากายายตนะ

{๕๒๑} [๖๑๖] รูปที่เรียกว่า รูปายตนะ นั้น เป็นไฉน

รูปใด เป็นสี อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ ได้แก่ สีเขียวคราม สีเหลือง สีแดง สีขาว สีดำ สีหงสบาท สีคลํ้า สีเขียวใบไม้ สีม่วง ยาว สั้น ละเอียด หยาบ กลม รี สี่เหลี่ยม หกเหลี่ยม แปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม ลุ่ม ดอน เงา แดด แสงสว่าง มืด เมฆ หมอก ควัน ละออง แสงจันทร์ แสงอาทิตย์ แสงดาว แสงกระจก แสงแก้วมณี แสงสังข์ แสงมุกดา แสงแก้วไพฑูรย์ แสงทอง แสงเงิน หรือรูปแม้อื่นใด เป็นสี อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ มีอยู่ สัตว์นี้เห็นแล้ว หรือเห็นอยู่ หรือจักเห็น หรือพึงเห็นซึ่งรูปใดอันเป็นสิ่งที่เห็นได้และ กระทบได้ด้วยจักขุ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่ารูปบ้าง รูปายตนะบ้าง รูปธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปายตนะ[๖๑๗] รูปที่เรียกว่า รูปายตนะ นั้น เป็นไฉน

รูปใด เป็นสี อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ ได้แก่ สีเขียวคราม สีเหลือง สีแดง สีขาว สีดำ สีหงสบาท สีคลํ้า สีเขียวใบไม้ สีม่วง ยาว สั้น ละเอียด หยาบ กลม รี สี่เหลี่ยม หกเหลี่ยม แปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม ลุ่ม ดอน เงา แดด แสงสว่าง มืด เมฆ หมอก ควัน ละออง แสงจันทร์ แสงอาทิตย์ แสงดาว แสงกระจก แสงแก้วมณี แสงสังข์ แสงมุกดา แสงแก้วไพฑูรย์ แสงทอง แสงเงิน หรือรูปแม้อื่นใด เป็นสี

อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ มีอยู่ จักขุอันเป็นสิ่งที่ เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่รูปใดอันเป็นสิ่งที่เห็นได้ และกระทบได้ นี้เรียกว่ารูปบ้าง รูปายตนะบ้าง รูปธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปายตนะ

[๖๑๘] รูปที่เรียกว่า รูปายตนะ นั้น เป็นไฉน

รูปใด เป็นสี อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ ได้แก่ สีเขียวคราม สีเหลือง สีแดง สีขาว สีดำ สีหงสบาท สีคลํ้า สีเขียวใบไม้ สีม่วง ยาว สั้น ละเอียด หยาบ กลม รี สี่เหลี่ยม หกเหลี่ยม แปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม ลุ่ม ดอน เงา แดด แสงสว่าง มืด เมฆ หมอก ควัน ละออง แสงจันทร์ แสงอาทิตย์ แสงดาว แสงกระจก แสงแก้วมณี แสงสังข์ แสงมุกดา แสงแก้วไพฑูรย์ แสงทอง แสงเงิน หรือรูปแม้อื่นใด เป็นสี อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ มีอยู่ รูปใดอันเป็นสิ่ง ที่เห็นได้และกระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่จักขุอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่ารูปบ้าง รูปายตนะบ้าง รูปธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปายตนะ[๖๑๙] รูปที่เรียกว่า รูปายตนะ นั้น เป็นไฉน

รูปใด เป็นสี อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ ได้แก่ สีเขียวคราม สีเหลือง สีแดง สีขาว สีดำ สีหงสบาท สีคลํ้า สีเขียวใบไม้ สีม่วง ยาว สั้น ละเอียด หยาบ กลม รี สี่เหลี่ยม หกเหลี่ยม แปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม ลุ่ม ดอน เงา แดด แสงสว่าง มืด เมฆ หมอก ควัน ละออง แสงจันทร์ แสงอาทิตย์ แสงดาว แสงกระจก แสงแก้วมณี แสงสังข์ แสงมุกดา แสงแก้วไพฑูรย์ แสงทอง แสงเงิน หรือรูปแม้อื่นใด เป็นสี อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นได้และกระทบได้ มีอยู่ เพราะปรารภรูปใด จักขุสัมผัสอาศัยจักขุเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึง

เกิดขึ้น ... เพราะปรารภรูปใด เวทนาอันเกิดแต่จักขุสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... จักขุวิญญาณอาศัยจักขุเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... จักขุสัมผัสมีรูปใดเป็นอารมณ์อาศัยจักขุเกิดขึ้นแล้ว หรือ เกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เวทนาอันเกิดแต่จักขุสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... จักขุวิญญาณมีรูปใดเป็นอารมณ์อาศัยจักขุเกิดขึ้น แล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น นี้เรียกว่ารูปบ้าง รูปายตนะบ้าง รูปธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปายตนะ{๕๒๒} [๖๒๐] รูปที่เรียกว่า สัททายตนะ นั้น เป็นไฉน

เสียงใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงสังข์ เสียงบัณเฑาะว์ เสียงขับร้อง เสียง ประโคม เสียงกรับ เสียงปรบมือ เสียงร้องของสัตว์ เสียงกระทบกันของธาตุ เสียงลม เสียงนํ้า เสียงมนุษย์ เสียงอมนุษย์ หรือเสียงแม้อื่นใด ซึ่ง อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ สัตว์นี้ฟัง แล้ว หรือฟังอยู่ หรือจักฟัง หรือพึงฟังซึ่งเสียงใดอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ด้วยโสตะอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่า สัททะบ้าง สัททายตนะบ้าง สัททธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าสัททายตนะ[๖๒๑] รูปที่เรียกว่า สัททายตนะ นั้น เป็นไฉน

เสียงใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงสังข์ เสียงบัณเฑาะว์ เสียงขับร้อง เสียง ประโคม เสียงกรับ เสียงปรบมือ เสียงร้องของสัตว์ เสียงกระทบกัน ของธาตุ เสียงลม เสียงนั้า เสียงมนุษย์ เสียงอมนุษย์ หรือแม้เสียงแม้อื่น ใดซึ่งอาศัยมหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ โสตะ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจัก กระทบ หรือพึงกระทบที่เสียงใดอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้

เรียกว่าสัททะบ้าง สัททายตนะบ้าง สัททธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า สัททายตนะ

[๖๒๒] รูปที่เรียกว่า สัททายตนะ นั้น เป็นไฉน

เสียงใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงสังข์ เสียงบัณเฑาะว์ เสียงขับร้อง เสียง ประโคม เสียงกรับ เสียงปรบมือ เสียงร้องของสัตว์ เสียงกระทบกันของธาตุ เสียงลม เสียงนํ้า เสียงมนุษย์ เสียงอมนุษย์ หรือเสียงแม้อื่นใดซี่งอาศัย มหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ เสียงใดอันเป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบที่โสตะอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าสัททะ บ้าง สัททายตนะบ้าง สัททธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าสัททายตนะ

[๖๒๓] รูปที่เรียกว่า สัททายตนะ นั้น เป็นไฉน

เสียงใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงสังข์ เสียงบัณเฑาะว์ เสียงขับร้อง เสียง ประโคม เสียงกรับ เสียงปรบมือ เสียงร้องของสัตว์ เสียงกระทบกันของ ธาตุ เสียงลม เสียงนํ้า เสียงมนุษย์ เสียงอมนุษย์ หรือเสียงแม้อื่นใด ซี่งอาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ เพราะ ปรารภเสียงใด โสตสัมผัสอาศัยโสตะเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจัก เกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะปรารภเสียงใด เวทนาอันเกิดแต่โสตสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... โสตวิญญาณอาศัยโสตะเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... โสตสัมผัสมีเสียงใดเป็นอารมณ์อาศัย โสตะเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เวทนา อันเกิดแต่โสตสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... โสตวิญญาณมีเสียงใด เป็นอารมณ์อาศัยโสตะเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือ

พึงเกิดขึ้น นี้เรียกว่าสัททะบ้าง สัททายตนะบ้าง สัททธาตุบ้าง รูปทั้งนี้ เรียกว่าสัททายตนะ

{๕๒๓} [๖๒๔] รูปที่เรียกว่า คันธายตนะ นั้น เป็นไฉน

กลิ่นใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ กลิ่นรากไม้ กลิ่นแก่นไม้ กลิ่นเปลือกไม้ กลิ่นใบไม้ กลิ่นดอกไม้ กลิ่นผลไม้ กลิ่นบูด กลิ่นคาว กลิ่นหอม กลิ่นเหม็น หรือกลิ่นแม้อื่นใดซึ่งอาศัย มหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ สัตว์นี้ดมแล้ว หรือดมอยู่ หรือจักดม หรือพึงดมซึ่งกลิ่นใดอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่ กระทบได้ ด้วยฆานะอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่าคันธะ บ้าง คันธายตนะบ้าง คันธธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าคันธายตนะ[๖๒๕] รูปที่เรียกว่า คันธายตนะ นั้น เป็นไฉน

กลิ่นใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ กลิ่นรากไม้ กลิ่นแก่นไม้ กลิ่นเปลือกไม้ กลิ่นใบไม้ กลิ่นดอกไม้ กลิ่นผลไม้ กลิ่นบูด กลิ่นคาว กลิ่นหอม กลิ่นเหม็น หรือกลิ่นแม้อื่นใด ซึ่งอาศัย มหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ ฆานะอันเป็นสิ่ง ที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ หรือพึงกระทบ ที่กลิ่นใดอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่า คันธะบ้าง คันธายตนะบ้าง คันธธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าคันธายตนะ[๖๒๖] รูปที่เรียกว่า คันธายตนะ นั้น เป็นไฉน

กลิ่นใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ กลิ่นรากไม้ กลิ่นแก่นไม้ กลิ่นเปลือกไม้ กลิ่นใบไม้ กลิ่นดอกไม้ กลิ่นผลไม้ กลิ่นบูด กลิ่นคาว กลิ่นหอม กลิ่นเหม็น หรือกลิ่นแม้อื่นใดซึ่งอาศัย มหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ กลิ่นใดอันเป็น สิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจักกระทบ

หรือพึงกระทบ ที่ฆานะอันเป็นสิ่งที่เห็นไมได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่า คันธะบ้าง คันธายตนะบ้าง คันธธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าคันธายตนะ

[๖๒๗] รูปที่เรียกว่า คันธายตนะ นั้น เป็นไฉน

กลิ่นใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ กลิ่นรากไม้ กลิ่นแก่นไม้ กลิ่นเปลือกไม้ กลิ่นใบไม้ กลิ่นดอกไม้ กลิ่นผลไม้ กลิ่นบูด กลิ่นคาว กลิ่นหอม กลิ่นเหม็น หรือกลิ่นแม้อื่นใดซึ่งอาศัย มหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ เพราะปรารภกลิ่นใด ฆานสัมผัสอาศัยฆานะเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึง เกิดขึ้น ... เพราะปรารภกลิ่นใด เวทนาอันเกิดแต่ฆานสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... ฆานวิญญาณ อาศัยฆานะ เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือ จักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... ฆานสัมผัสมีกลิ่นใดเป็นอารมณ์อาศัยฆานะ เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เวทนาอันเกิด แต่ฆานสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... ฆานวิญญาณมีกลิ่นใดเป็นอารมณ์ อาศัยฆานะเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น นี้ เรียกว่าคันธะบ้าง คันธายตนะบ้าง คันธธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่าคันธายตนะ{๕๒๔} [๖๒๘] รูปที่เรียกว่า รสายตนะ นั้น เป็นไฉน

รสใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ รส รากไม้ รสลำต้น รสเปลือกไม้ รสใบไม้ รสดอกไม้ รสผลไม้ รสเปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด เค็ม ขื่น เฝื่อน ฝาด อร่อย ไม่อร่อย หรือรสแม้อื่นใด ซี่งอาศัยมหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ สัตว์นี้ ลิ้มแล้ว หรือลิ้มอยู่ หรือจักลิ้ม หรือพึงลิ้มซึ่งรสใดอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ด้วยชิวหาอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่ารส บ้าง รสายตนะบ้าง รสธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ารสายตนะ

[๖๒๙] รูปที่เรียกว่า รสายตนะ นั้น เป็นไฉน

รสใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ รสรากไม้ รสลำต้น รสเปลือกไม้ รสใบไม้ รสดอกไม้ รสผลไม้ รสเปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด เค็ม ขื่น เฝื่อน ฝาด อร่อย ไม่อร่อย หรือรสแม้อื่นใด ซึ่งอาศัยมหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ ชิวหา อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจัก กระทบ หรือพึงกระทบที่รสใดอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียกว่า รสบ้าง รสายตนะบ้าง รสธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ารสายตนะ[๖๓๐] รูปที่เรียกว่า รสายตนะ นั้น เป็นไฉน

รสใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ รส รากไม้ รสลำต้น รสเปลือกไม้ รสใบไม้ รสดอกไม้ รสผลไม้ รสเปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด เค็ม ขื่น เฝื่อน ฝาด อร่อย ไม่อร่อย หรือรสแม้อื่นใด ซึ่งอาศัยมหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ รสใด อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ กระทบแล้ว หรือกระทบอยู่ หรือจัก กระทบ หรือพึงกระทบที่ชิวหาอันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ นี้เรียก ว่ารสบ้าง รสายตนะบ้าง รสธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่ารสายตนะ[๖๓๑] รูปที่เรียกว่า รสายตนะ นั้น เป็นไฉน

รสใด อาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ ได้แก่ รส รากไม้ รสลำต้น รสเปลือกไม้ รสใบไม้ รสดอกไม้ รสผลไม้ รสเปรี้ยว หวาน ขม เผ็ด เค็ม ขื่น เฝื่อน ฝาด อร่อย ไม่อร่อย หรือรสแม้อื่นใด ซึ่งอาศัยมหาภูตรูป ๔ อันเป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้ แต่กระทบได้ มีอยู่ เพราะ ปรารภรสใด ชิวหาสัมผัสอาศัยชิวหาเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจัก เกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เพราะปรารภรสใด เวทนาอันเกิดแต่ชิวหาสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ชิวหาวิญญาณอาศัยชิวหาเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... ชิวหาสัมผัส มีรสใดเป็นอารมณ์อาศัย

ชิวหาใด เกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น ... เวทนาอันเกิดแต่ชิวหาสัมผัส ... สัญญา ... เจตนา ... ชิวหาวิญญาณมี รสใดเป็นอารมณ์อาศัยชิวหาเกิดขึ้นแล้ว หรือเกิดขึ้นอยู่ หรือจักเกิดขึ้น หรือพึงเกิดขึ้น นี้เรียกว่ารสบ้าง รสายตนะบ้าง รสธาตุบ้าง รูปทั้งนี้เรียกว่า รสายตนะ{๕๒๕} [๖๓๒] รูปที่เรียกว่า อิตถินทรีย์ นั้น เป็นไฉน

ทรวดทรงหญิง เครื่องหมายรู้ว่าหญิง กิริยาหญิง อาการหญิง สภาพ หญิง ภาวะหญิง ของหญิง ปรากฏได้ด้วยเหตุใด รูปทั้งนี้เรียกว่าอิตถินทรีย์

{๕๒๖} [๖๓๓] รูปที่เรียกว่า ปุริสินทรีย์ นั้น เป็นไฉน

ทรวดทรงชาย เครื่องหมายรู้ว่าชาย กิริยาชาย อาการชาย สภาพ ชาย ภาวะชาย ของชาย ปรากฏได้ด้วยเหตุใด รูปทั้งนี้เรียกว่าปุริสินทรีย์

{๕๒๗} [๖๓๔] รูปที่เรียกว่า ชีวิตินทรีย์ นั้น เป็นไฉน

อายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการที่สืบ เนื่องกันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์ คือชีวิต ของรูปธรรมเหล่านั้น อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่าชีวิตินทรีย์

{๕๒๘} [๖๓๕] รูปที่เรียกว่า กายวิญญัติ นั้น เป็นไฉน

ความเคร่งตึง กิริยาที่เคร่งตึงด้วยดี ความเคร่งตึงด้วยดี การแสดง ให้รู้ความหมาย กิริยาที่แสดงให้รู้ความหมาย ความแสดงให้รู้ความหมาย แห่งกายของบุคคลผู้มีจิตเป็นกุศล หรือมีจิตเป็นอกุศล หรือมีจิตเป็น อัพยากฤต ก้าวไปอยู่ ถอยกลับอยู่ แลดูอยู่ เหลียวซ้ายแลขวาอยู่ คู้เข้าอยู่ หรือเหยียดออกอยู่ อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่ากายวิญญัติ{๕๒๙} [๖๓๖] รูปที่เรียกว่า วจีวิญญัติ นั้น เป็นไฉน

การพูด การเปล่งวาจา การเจรจา การกล่าว การป่าวร้อง การ โฆษณา วาจา วจีเภท แห่งบุคคลผู้มีจิตเป็นกุศล หรือมีจิตเป็นอกุศล หรือมีจิตเป็นอัพยากฤต อันใด นี้เรียกว่าวาจา การแสดงให้รู้ความหมาย กิริยาที่แสดงให้รู้ความหมาย ความแสดงให้รู้ความหมายด้วยวาจานั้น รูป ทั้งนี้เรียกว่าวจีวิญญัติ{๕๓๐} [๖๓๗] รูปที่เรียกว่า อากาสธาตุ นั้น เป็นไฉน

อากาศ ธรรมชาตอันนับว่าอากาศ ความว่างเปล่า ธรรมชาตอัน นับว่าความว่างเปล่า ช่องว่าง ธรรมชาตอันนับว่าช่องว่าง อันมหาภูตรูป ๔ ไม่ถูกต้องแล้ว อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่าอากาสธาตุ{๕๓๑} [๖๓๘] รูปที่เรียกว่า รูปลหุตา นั้น เป็นไฉน

ความเบา ความรวดเร็ว ความไม่เชื่องช้า ความไม่หนักแห่งรูป อัน ใด รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปลหุตา

{๕๓๒} [๖๓๙] รูปที่เรียกว่า รูปมุทุตา นั้น เป็นไฉน

ความอ่อน ภาวะที่อ่อน ความไม่แข็ง ความไม่กระด้างแห่งรูป อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปมุทุตา

{๕๓๓} [๖๔๐] รูปที่เรียกว่า รูปกัมมัญญตา นั้น เป็นไฉน

กิริยาที่ควรแก่การงาน ความควรแก่การงาน ภาวะที่ควรแก่การงาน แห่งรูป อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปกัมมัญญตา

{๕๓๔} [๖๔๑] รูปที่เรียกว่า รูปอุปจยะ นั้น เป็นไฉน

ความสั่งสมแห่งอายตนะทั้งหลาย อันใด อันนั้น เป็นความเกิดแห่ง รูป รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปอุปจยะ

{๕๓๕} [๖๔๒] รูปที่เรียกว่า รูปสันตติ นั้น เป็นไฉน

ความเกิดแห่งรูป อันใด อันนั้น เป็นความสืบต่อแห่งรูป รูปทั้งนี้ เรียกว่ารูปสันตติ

{๕๓๖} [๖๔๓] รูปที่เรียกว่า รูปชรตา นั้น เป็นไฉน

ความชรา ความครํ่าคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความ มีหนังเหี่ยว ความเสื่อมอายุ ความหง่อมแห่งอินทรีย์แห่งรูป อันใด รูปทั้งนี้ เรียกว่ารูปชรตา{๕๓๗} [๖๔๔] รูปที่เรียกว่า รูปอนิจจตา นั้น เป็นไฉน

ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตก ความทำลาย ความไม่เที่ยง ความอันตรธานแห่งรูป อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่ารูปอนิจจตา{๕๓๘} [๖๔๕] รูปที่เรียกว่า กพฬิงการาหาร นั้น เป็นไฉน

ข้าวสุก ขนมสด ขนมแห้ง ปลา เนื้อ นมสด นมส้ม เนยใส เนยข้น นํ้ามัน นํ้าผึ้ง นํ้าอ้อย หรือรูปแม้อื่นใด มีอยู่ อันเป็นของใส่ปาก ขบเคี้ยว กลืนกิน อิ่มท้อง ของสัตว์นั้น ๆ ในชนบทใด ๆ สัตว์ทั้งหลาย เลี้ยงชีวิตด้วยโอชา อันใด รูปทั้งนี้เรียกว่ากพฬิงการาหารรูปทั้งนี้เรียกว่ารูปเป็นอุปาทา

จบ อุปาทาภาชนีย์

จบ ปฐมภาณวาร ในรูปกัณฑ์

{๕๓๙} [๖๔๖] รูปเป็นอนุปาทา นั้น เป็นไฉน

โผฏฐัพพายตนะ อาโปธาตุ

{๕๔๐} [๖๔๗] รูปที่เรียกว่า โผฏฐัพพายตนะ นั้น เป็นไฉน

ปฐวีธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ที่แข็ง อ่อน ละเอียด หยาบ มีสัมผัส สบาย มีสัมผัสไม่สบาย หนัก เบา สัตว์นี้ถูกต้องแล้ว หรือถูกต้องอยู่ หรือ