สัญโญชนโคจฉกะ เล่ม ๓๔

อาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากอาสวะแต่เป็น อารมณ์ของอาสวะ[๑๑๑๗] ธรรมวิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็น ไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ

จบ อาสวโคจฉกะ

จบ ปฐมภาณวารในนิกเขปกัณฑ์

สัญโญชนโคจฉกะ

{๗๑๙} [๑๑๑๘] ธรรมเป็นสังโยชน์ เป็นไฉน

สังโยชน์ ๑๐ คือ กามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ มานสังโยชน์ ทิฏฐิ สังโยชน์ วิจิกิจฉาสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ ภวราคสังโยชน์ อิสสาสังโยชน์ มัจฉริยสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์{๗๒๐} [๑๑๑๙] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น กามราคสังโยชน์ เป็นไฉน

ความพอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือความใคร่ ความเพลิดเพลิน คือความใคร่ ตัณหาคือความใคร่ สิเนหาคือความใคร่ ความเร่าร้อนคือ ความใคร่ ความสยบคือความใคร่ ความหมกหมุ่นคือความใคร่ในกาม ทั้งหลายอันใด นี้เรียกว่า กามราคสังโยชน์{๗๒๑} [๑๑๒๐] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น ปฏิฆสังโยชน์ เป็นไฉน

ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้กำลังทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้จักทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสีย ... กำลังทำ ความเสื่อมเสีย ... จักทำความเสื่อมเสียแก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา” อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเจริญ ... กำลังทำความเจริญ ... จักทำความเจริญแก่คนผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา” หรือความอาฆาต ย่อมเกิดในฐานะอันมิใช่เหตุ จิตอาฆาต ความขัดเคือง ความกระทบกระทั่ง ความแค้น ความเคือง ความขุ่นเคือง ความพลุ่งพล่าน โทสะ ความคิด ประทุษร้าย ความมุ่งคิดประทุษร้าย ความขุ่นจิต ธรรมชาติที่ประทุษร้ายใจ ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ ความคิดประทุษร้าย อาการที่คิด ประทุษร้าย ภาวะที่คิดประทุษร้าย ความคิดปองร้าย อาการที่คิดปองร้าย ภาวะที่คิดปองร้าย ความพิโรธ ความแค้น ความดุร้าย ความปากร้าย ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าปฏิฆสังโยชน์{๗๒๒} [๑๑๒๑] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น มานสังโยชน์ เป็นไฉน

การถือตัวว่า “เราดีกว่าเขา เราเสมอเขา เราเลวกว่าเขา” ความ ถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชู ตนดุจธง การยกจิตขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่ามานสังโยชน์

{๗๒๓} [๑๑๒๒] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น ทิฏฐิสังโยชน์ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “โลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง โลกมีที่สุด โลกไม่มีที่สุด ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง สัตว์หลัง จากตายไปย่อมเกิดอีก สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก สัตว์หลังจาก ตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่

ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือ ทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์ คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะ เช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าทิฏฐิสังโยชน์

ความเห็นผิดแม้ทุกอย่าง เว้นสีลัพพตปรามาสสังโยชน์ ชื่อว่า ทิฏฐิสังโยชน์

{๗๒๔} [๑๑๒๓] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น วิจิกิจฉาสังโยชน์ เป็นไฉน

ปุถุชนเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในสิกขา ในส่วนอดีต ในส่วนอนาคต ในส่วนอดีตและในส่วนอนาคต ในปฏิจจสมุปปาทธรรมว่าเพราะธรรมนี้เป็นปัจจัย ธรรมนี้จึงเกิดขึ้น การ เคลือบแคลง กิริยาที่เคลือบแคลง ความเคลือบแคลง ความคิดเห็นไป ต่าง ๆ นานา ความตัดสินอารมณ์ไม่ได้ ความเห็นเป็นสองแง่ ความเห็น เหมือนทางสองแพร่ง ความสงสัย ความไม่สามารถจะถือเอาโดยส่วน เดียวได้ ความคิดส่ายไป ความคิดพร่าไป ความไม่สามารถจะหยั่งลงถือเอา เป็นยุติได้ ความกระด้างแห่งจิต ความลังเลใจ มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าวิจิกิจฉาสังโยชน์{๗๒๕} [๑๑๒๔] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยศีลพรต ของสมณพราหมณ์ในภายนอกแต่ศาสนานี้” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้าง ทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความ ตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่ง

ความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า สีลัพพตปรามาสสังโยชน์

{๗๒๖} [๑๑๒๕] ภวราคสังโยชน์ เป็นไฉน

ความพอใจในภพ ความกำหนัดในภพ ความเพลิดเพลินในภพ ตัณหาในภพ สิเนหาในภพ ความเร่าร้อนในภพ ความสยบในภพ ความ หมกมุ่นในภพในภพทั้งหลาย อันใด นี้เรียกว่าภวราคสังโยชน์

{๗๒๗} [๑๑๒๖] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น อิสสาสังโยชน์ เป็นไฉน

ความริษยา อาการที่ริษยา ภาวะที่ริษยา การเกียดกัน อาการที่เกียด กัน ภาวะที่เกียดกันในลาภสักการะ การทำความเคารพ การนับถือ การไหว้ และการบูชาของคนอื่น อันใด นี้เรียกว่าอิสสาสังโยชน์

{๗๒๘} [๑๑๒๗] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น มัจฉริยสังโยชน์ เป็นไฉน

มัจฉริยะ ๕ อย่าง คือ (๑) อาวาสมัจฉริยะ ความตระหนี่ที่อยู่ (๒) กุลมัจฉริยะ ความตระหนี่ตระกูล (๓) ลาภมัจฉริยะ ความตระหนี่ลาภ (๔) วัณณมัจฉริยะ ความตระหนี่วรรณะ (๕) ธัมมมัจฉริยะ ความตระหนี่ ธรรม ความตระหนี่ อาการที่ตระหนี่ ภาวะที่ตระหนี่ ความหวงแหน ความเหนียวแน่น ความไม่เอื้อเฟื้อ ความไม่เผื่อแผ่แห่งจิต มีลักษณะเช่น ว่านี้ อันใด นี้เรียกว่ามัจฉริยสังโยชน์{๗๒๙} [๑๑๒๘] บรรดาสังโยชน์ ๑๐ นั้น อวิชชาสังโยชน์ เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความไม่รู้ในส่วนอดีต ความไม่รู้ใน ส่วนอนาคต ความไม่รู้ในส่วนอดีตและในส่วนอนาคต ความไม่รู้ใน ปฏิจจสมุปปาทธรรมว่าเพราะธรรมนี้เป็นปัจจัย ธรรมนี้จึงเกิดขึ้น ความ ไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่ตรัสรู้ ความไม่รู้โดยสมควร ความไม่รู้ตามจริง

ความไม่แทงตลอด ความไม่ถือเอาโดยถูกต้อง ความไม่หยั่งลงโดยรอบคอบ ความไม่พินิจ ความไม่พิจารณา การไม่ทำให้ประจักษ์ ความทรามปัญญา ความโง่เขลา ความไม่รู้ชัด ความหลง ความลุ่มหลง ความหลงใหล อวิชชา โอฆะคืออวิชชา โยคะคืออวิชชา อนุสัยคืออวิชชา ปริยุฏฐานคืออวิชชา ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชาสังโยชน์สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นสังโยชน์

{๗๓๐} [๑๑๒๙] ธรรมไม่เป็นสังโยชน์ เป็นไฉน

เว้นสังโยชนธรรมเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่ เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมดและอสังขตธาตุสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นสังโยชน์

{๗๓๑} [๑๑๓๐] ธรรมเป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของ อาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอารมณ์ของสังโยชน์[๑๑๓๑] ธรรมไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์

{๗๓๒} [๑๑๓๒] ธรรมสัมปยุตด้วยสังโยชน์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยสังโยชนธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยสังโยชน์

[๑๑๓๓] ธรรมวิปปยุตจากสังโยชน์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากสังโยชนธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม วิปปยุตจากสังโยชน์

{๗๓๓} [๑๑๓๔] ธรรมเป็นสังโยชน์และเป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็นไฉน

สัญโญชนธรรมเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าธรรมเป็นสังโยชน์และเป็น อารมณ์ของสังโยชน์

[๑๑๓๕] ธรรมเป็นอารมณ์ของสังโยชน์แต่ไม่เป็นสังโยชน์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดเป็นอารมณ์ของสังโยชน์โดยสัญโญชนธรรมเหล่านั้น เว้นสัญโญชนธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม ประเภทที่ยังมีอาสวะที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอารมณ์ของ สังโยชน์แต่ไม่เป็นสังโยชน์{๗๓๔} [๑๑๓๖] ธรรมเป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์ เป็นไฉน

กามราคสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยกามราคสังโยชน์

ปฏิฆสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยปฏิฆสังโยชน์

มานสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยมานสังโยชน์

ทิฏฐิสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยทิฏฐิสังโยชน์

วิจิกิจฉาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยวิจิกิจฉาสังโยชน์

สีลัพพตปรามาสสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดย อวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์ โดยสีลัพพตปรามาสสังโยชน์

ภวราคสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยภวราคสังโยชน์

อิสสาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอิสสาสังโยชน์

มัจฉริยสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยอวิชชาสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์เป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์โดยมัจฉริยสังโยชน์

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นสังโยชน์และสัมปยุตด้วยสังโยชน์

[๑๑๓๗] ธรรมสัมปยุตด้วยสังโยชน์แต่ไม่เป็นสังโยชน์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยสังโยชนธรรมเหล่านั้น เว้นสังโยชนธรรม เหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมสัมปยุตด้วยสังโยชน์แต่ไม่เป็นสังโยชน์

{๗๓๕} [๑๑๓๘] ธรรมวิปปยุตจากสังโยชน์แต่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็น ไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากสังโยชนธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่งเป็น กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากสังโยชน์แต่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์

[๑๑๓๙] ธรรมวิปปยุตจากสังโยชน์และไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากสังโยชน์และไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์

จบ สังโยชนโคจฉกะ

คันถโคจฉกะ

{๗๓๖} [๑๑๔๐] ธรรมเป็นคันถะ เป็นไฉน

คันถะ ๔ คือ อภิชฌากายคันถะ พยาปาทกายคันถะ ลีลัพพตปรามาสกายคันถะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

{๗๓๗} [๑๑๔๑] บรรดาคันถะ ๔ นั้น อภิชฌากายคันถะ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความคล้อยตามอารมณ์ ความยินดี ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน ความกำหนัด นักแห่งจิต ความอยาก ความสยบ ความหมกหมุ่น ความใคร่ ความรักใคร่ ความข้องอยู่ ความจมอยู่ ธรรมชาติที่คร่าไป ธรรมชาติที่หลอกลวง ธรรมชาติที่ยังสัตว์ให้เกิด ธรรมชาติที่ยังสัตว์ให้เกิดพร้อม ธรรมชาติอัน ร้อยรัด ธรรมชาติอันมีข่าย ธรรมชาติอันกำซาบใจ ธรรมชาติอันซ่านไป ธรรมชาติเหมือนเส้นด้าย ธรรมชาติอันแผ่ไป ธรรมชาติที่ประมวลมา ธรรมชาติเป็นเพื่อนสอง ปณิธาน ธรรมชาติที่นำไปสู่ภพ ตัณหาเหมือนป่า ตัณหาเหมือนดง ความเกี่ยวข้อง ความเยื่อใย ความห่วงใย ความผูกพัน ความหวัง กิริยาที่หวัง ภาวะที่หวัง ความหวังรูป ความหวังเสียง ความ หวังกลิ่น ความหวังรส ความหวังโผฏฐัพพะ ความหวังลาภ ความหวัง ทรัพย์ ความหวังบุตร ความหวังชีวิต ธรรมชาติที่กระซิบ ธรรมชาติที่