คันถโคจฉกะ เล่ม ๓๔

[๑๑๓๙] ธรรมวิปปยุตจากสังโยชน์และไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากสังโยชน์และไม่เป็นอารมณ์ของสังโยชน์

จบ สังโยชนโคจฉกะ

คันถโคจฉกะ

{๗๓๖} [๑๑๔๐] ธรรมเป็นคันถะ เป็นไฉน

คันถะ ๔ คือ อภิชฌากายคันถะ พยาปาทกายคันถะ ลีลัพพตปรามาสกายคันถะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

{๗๓๗} [๑๑๔๑] บรรดาคันถะ ๔ นั้น อภิชฌากายคันถะ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความคล้อยตามอารมณ์ ความยินดี ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน ความกำหนัด นักแห่งจิต ความอยาก ความสยบ ความหมกหมุ่น ความใคร่ ความรักใคร่ ความข้องอยู่ ความจมอยู่ ธรรมชาติที่คร่าไป ธรรมชาติที่หลอกลวง ธรรมชาติที่ยังสัตว์ให้เกิด ธรรมชาติที่ยังสัตว์ให้เกิดพร้อม ธรรมชาติอัน ร้อยรัด ธรรมชาติอันมีข่าย ธรรมชาติอันกำซาบใจ ธรรมชาติอันซ่านไป ธรรมชาติเหมือนเส้นด้าย ธรรมชาติอันแผ่ไป ธรรมชาติที่ประมวลมา ธรรมชาติเป็นเพื่อนสอง ปณิธาน ธรรมชาติที่นำไปสู่ภพ ตัณหาเหมือนป่า ตัณหาเหมือนดง ความเกี่ยวข้อง ความเยื่อใย ความห่วงใย ความผูกพัน ความหวัง กิริยาที่หวัง ภาวะที่หวัง ความหวังรูป ความหวังเสียง ความ หวังกลิ่น ความหวังรส ความหวังโผฏฐัพพะ ความหวังลาภ ความหวัง ทรัพย์ ความหวังบุตร ความหวังชีวิต ธรรมชาติที่กระซิบ ธรรมชาติที่

กระซิบทั่ว ธรรมชาติที่กระซิบยิ่ง การกระซิบ กิริยาที่กระซิบ ความที่กระซิบ การละโมบ กิริยาที่ละโมบ ความละโมบ ธรรมชาติเป็นเหตุซมซานไป ภาวะที่ใคร่อารมณ์ดี ๆ ความกำหนัดในฐานะอันไม่ควร ความโลภเกิน พอดี ความติดใจ กิริยาที่ติดใจ ความปรารถนา ความกระหยิ่มใจ ความ ปรารถนานัก กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ตัณหาในรูปภพ ตัณหาในอรูปภพ ตัณหาในนิโรธ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา โอฆะ โยคะ คันถะ อุปาทาน อาวรณ์ นิวรณ์ เครื่องปิดบัง เครื่องผูก อุปกิเลส อนุสัย ปริยุฏฐาน ตัณหาเหมือนเถาวัลย์ ความปรารถนาวัตถุอย่างต่าง ๆ รากเง่าแห่งทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ แดนเกิดแห่งทุกข์ บ่วงแห่งมาร เบ็ดแห่งมาร แดนแห่งมาร ตัณหา เหมือนแม่น้ำ ตัณหาเหมือนข่าย ตัณหาเหมือนเชือกผูก ตัณหา เหมือนสมุทร อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ อันใด นี้เรียกว่าอภิชฌากายคันถะ{๗๓๘} [๑๑๔๒] บรรดาคันถะ ๔ นั้น พยาปาทกายคันถะ เป็นไฉน

ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้กำลังทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้จักทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความ อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสีย ... กำลังทำความ เสื่อมเสีย ... จักทำความเสื่อมเสียแก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา” ความ อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเจริญ ... กำลังทำความเจริญ ... จักทำความเจริญแก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา” หรือ ความอาฆาตย่อมเกิดได้ในฐานะอันมิใช่เหตุ จิตอาฆาต ความขัดเคือง ความกระทบกระทั่ง ความแค้น ความเคือง ความขุ่นเคือง ความ พลุ่งพล่าน โทสะ ความประทุษร้าย ความมุ่งคิดประทุษร้าย ความขุ่นจิต ธรรมชาติที่ประทุษร้ายใจ ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ

ความคิดประทุษร้าย อาการที่คิดประทุษร้าย ภาวะที่คิดประทุษร้าย ความคิดปองร้าย อาการที่คิด ปองร้าย ภาวะที่คิดปองร้าย ความพิโรธ ความแค้น ความดุร้าย ความปากร้าย ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต มี ลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า พยาปาทกายคันถะ

{๗๓๙} [๑๑๔๓] บรรดาคันถะ ๔ นั้น สีลัพพตปรามาสกายคันถะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยศีลพรต ของสมณพราหมณ์ในภายนอกแต่ศาสนานี้” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้าง ทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความ ตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิด แห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่า สีลัพพตปรามาสกายคันถะ

{๗๔๐} [๑๑๔๔] บรรดาคันถะ ๔ นั้น อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “โลกเที่ยง นี้แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “โลกไม่เที่ยง นี่แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “โลกมีที่สุด นี้ แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “โลกไม่มีที่สุด นี้แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น นี้แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “ชีวะก็อย่างหนี่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง นี้แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก นี้แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก นี้แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิด อีกก็มี นี้แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ว่า “สัตว์หลังจากตายไปจะว่า เกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้แหละจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ก็ดี ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึก

ต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความ ยึดมั่น ความตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็น บ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้ เรียกว่า อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะมิจฉาทิฏฐิเแม้ทุกอย่าง เว้นสีลัพพตปรามาสกายคันถะ จัดเป็น อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นคันถะ

{๗๔๑} [๑๑๔๕] ธรรมไม่เป็นคันถะ เป็นไฉน

เว้นคันถธรรมเหล่านั้นเสีย กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่ เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม ไม่เป็นคันถะ{๗๔๒} [๑๑๔๖] ธรรมเป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ที่ เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอารมณ์ของคันถะ[๑๑๔๗] ธรรมไม่เป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นอารมณ์ของคันถะ

{๗๔๓} [๑๑๔๘] ธรรมสัมปยุตด้วยคันถะ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยคันถธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยคันถะ

[๑๑๔๙] ธรรมวิปปยุตจากคันถะ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากคันถธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม วิปปยุตจากคันถะ{๗๔๔} [๑๑๕๐] ธรรมเป็นคันถะและเป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นไฉน

คันถธรรมเหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าธรรมเป็นคันถะและเป็นอารมณ์ของ คันถะ

[๑๑๕๑] ธรรมเป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดเป็นอารมณ์ของคันถะโดยคันถธรรมเหล่านั้น เว้น คันถธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภท ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็น อารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะ{๗๔๕} [๑๑๕๒] ธรรมเป็นคันถะและสัมปยุตด้วยคันถะ เป็นไฉน

สีลัพพตปรามาสกายคันถะเป็นคันถะและสัมปยุตด้วยคันถะโดย อภิชฌากายคันถะ อภิชฌากายคันถะเป็นคันถะและสัมปยุตด้วยคันถะ โดยสีลัพพตปรามาสกายคันถะอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะเป็นคันถะและสัมปยุตด้วยคันถะโดย อภิชฌากายคันถะ อภิชฌากายคันถะเป็นคันถะและสัมปยุตด้วยคันถะโดย อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นคันถะและสัมปยุตด้วยคันถะ

[๑๑๕๓] ธรรมสัมปยุตด้วยคันถะแต่ไม่เป็นคันถะ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยคันถธรรมเหล่านั้น เว้นคันถธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุต ด้วยคันถะแต่ไม่เป็นคันถะ{๗๔๖} [๑๑๕๔] ธรรมวิปปยุตจากคันถะแต่เป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากคันถธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมวิปปยุตจากคันถะแต่เป็นอารมณ์ของคันถะ[๑๑๕๕] ธรรมวิปปยุตจากคันถะและไม่เป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากคันถะและไม่เป็นอารมณ์ของคันถะ

จบ คันถโคจฉกะ

โอฆโคจฉกะ

{๗๔๗} [๑๑๕๖] ธรรมเป็นโอฆะ เป็นไฉน

โอฆะ ๔... สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากโอฆะและไม่เป็น อารมณ์ของโอฆะ

จบ โอฆโคจฉกะ

โยคโคจฉกะ

[๑๑๕๗] ธรรมเป็นโยคะ เป็นไฉน

(โยคะ ๔ ... สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากโยคะและไม่เป็น อารมณ์ของโยคะ)

จบ โยคโคจฉกะ

นีวรณโคจฉกะ

{๗๔๘} [๑๑๕๘] ธรรมเป็นนิวรณ์ เป็นไฉน

นิวรณ์ ๖ คือ กามฉันทนิวรณ์ พยาปาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์

{๗๔๙} [๑๑๕๙] บรรดานิวรณ์ ๖ นั้น กามฉันทนิวรณ์ เป็นไฉน

ความพอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือความใคร่ ความเพลิดเพลิน คือความใคร่ ตัณหาคือความใคร่ สิเนหาคือความใคร่ ความเร่าร้อนคือ ความใคร่ ความสยบคือความใคร่ ความหมกมุ่นคือความใคร่ในกาม ทั้งหลาย อันใด นี้เรียกว่ากามฉันทนิวรณ์

{๗๕๐} [๑๑๖๐] บรรดานิวรณ์ ๖ นั้น พยาปาทนิวรณ์ เป็นไฉน

ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้กำลังทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้จักทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความ อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสีย ... กำลังทำความ เสื่อมเสีย ... จักทำความเสื่อมเสียแก่คนผู้เป็นที่รักชอบพอของเรา” ความ อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเจริญ ... กำลังทำความเจริญ ... จักทำความเจริญแก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา” หรือความ อาฆาตย่อมเกิดได้ในฐานะอันมิใช่เหตุ จิตอาฆาต ความขัดเคือง ความ กระทบกระทั่ง ความแค้น ความเคือง ความขุ่นเคือง ความพลุ่งพล่าน