กามาวจรวิบาก เล่ม ๓๔

อัพยากตธรรม

กามาวจรวิปากจิต

วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลวิบาก

{๓๓๘} [๔๓๑] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

จักขุวิญญาณที่เป็นวิบาก สรหคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำไว้แล้ว ได้สั่งสมไว้แล้ว ในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต อุเบกขา จิตตัสเสกัคคตา มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้น แม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๓๙} [๔๓๒] ผัสสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ผัสสะ มีในสมัยนั้น

{๓๔๐} [๔๓๓] เวทนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่อันเกิดแต่ สัมผัสแห่งจักขุวิญญาณธาตุที่สมกัน ความเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอัน เกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา มีในสมัยนั้น

{๓๔๑} [๔๓๔] สัญญา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งจักขุวิญญาณธาตุ ที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญา มีในสมัยนั้น

{๓๔๒} [๔๓๕] เจตนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจงใจ กิริยาที่จงใจ ความจงใจ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งจักขุวิญญาณ ธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เจตนา มีในสมัยนั้น{๓๔๓} [๔๓๖] จิต มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ จักขุวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิต มีในสมัยนั้น{๓๔๔} [๔๓๗] อุเบกขา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความ เสวย อารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่ สุข อันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อุเบกขา มีในสมัยนั้น{๓๔๕} [๔๓๘] จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตัสเสกัคคตา มี ในสมัยนั้น

{๓๔๖} [๔๓๙] มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ อินทรีย์คือมนะ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ จักขุวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๓๔๗} [๔๔๐] อุเปกขินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความ เสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อุเปกขินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๓๔๘} [๔๔๑] ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

อายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการสืบเนื่อง กันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์คือชีวิต ของอรูปธรรมนั้น ๆ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๕๐} ก็ขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๓ ผัสสะ ๑ ... จักขุวิญญาณธาตุ ๑ ธัมมายตนะ ๑ ธัมมธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น หรือ อรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต ...

{๓๕๑} [๔๔๒] สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสะ เจตนา จิตตัสเสกัคคตา ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัย กันเกิดขึ้นแม้อื่นใด เว้นเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ วิญญาณขันธ์ มีอยู่ใน สมัยนั้น นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น ...

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๕๒} [๔๔๓] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

โสตวิญญาณที่เป็นวิบาก สหรคตด้วยอุเบกขา มีเสียงเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ...

ฆานวิญญาณที่เป็นวิบาก สหรคตด้วยอุเบกขา มีกลิ่นเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ...

ชิวหาวิญญาณที่เป็นวิบาก สหรคตด้วยอุเบกขา มีรสเป็นอารมณ์ เกิดขึ้น ...

กายวิญญาณที่เป็นวิบาก สหรคตด้วยสุขเวทนา มีโผฏฐัพพะเป็น อารมณ์ เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำไว้แล้ว ได้สั่งสมไว้แล้ว ในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต สุข จิตตัสเสกัคคตา มนินทรีย์ สุขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้ อื่นใด มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๕๓} [๔๔๔] ผัสสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นีชื่อว่า ผัสสะ มีในสมัยนั้น

{๓๕๔} [๔๔๕] เวทนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางกาย ความสุขทางกาย อันเกิดแต่สัมผัสแห่ง กายวิญญาณธาตุที่สมกัน ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ กายสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่กายสัมผัส ใน สมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา มีในสมัยนั้น{๓๕๕} [๔๔๖] สัญญา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งกายวิญญาณธาตุที่ สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญา มีในสมัยนั้น

{๓๕๖} [๔๔๗] เจตนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจงใจ กิริยาที่จงใจ ความจงใจ อันเกิดแต่สัมผัสแห่ง กายวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เจตนา มีในสมัยนั้น

{๓๕๗} [๔๔๘] จิต มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ กายวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า จิต มีในสมัยนั้น{๓๕๘} [๔๔๙] สุข มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางกาย ความสุขทางกาย ความเสวยอารมณ์ที่ สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่กายสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอัน เกิดแต่กายสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สุข มีในสมัยนั้น{๓๕๙} [๔๕๐] จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตัสเสกัคคตา มี ในสมัยนั้น

{๓๖๐} [๔๕๑] มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ อินทรีย์คือมนะ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ กายวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๓๖๑} [๔๕๒] สุขินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางกาย ความสุขทางกาย ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่กายสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ กายสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สุขินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๓๖๒} [๔๕๓] ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

อายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการสืบ เนื่องกันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์

คือชีวิตของนามธรรมนั้น ๆ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ชีวิตินทรีย์ มีใน สมัยนั้น

{๓๖๓} หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยอันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๖๔} ก็ขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๓ ผัสสะ ๑ ... กายวิญญาณธาตุ ๑ ธัมมายตนะ ๑ ธัมมธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น หรือ อรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต ...

{๓๖๕} [๔๕๔] สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสะ เจตนา จิตตัสเสกัคคตา ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรมที่อิง อาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด เว้นเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ วิญญาณขันธ์ มี อยู่ในสมัยนั้น นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น ...

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

จบ วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลวิบาก

มโนธาตุ ที่เป็นกุศลวิบาก

{๓๖๖} [๔๕๕] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนธาตุที่เป็นวิบาก สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มี โผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำไว้แล้ว ได้สั่งสมไว้แล้ว ในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร อุเบกขา จิตตัสเสกัคคตา มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์

ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มี อยู่ในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๖๗} [๔๕๖] ผัสสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ผัสสะ มีในสมัยนั้น

{๓๖๘} [๔๕๗] เวทนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่อันเกิดแต่ สัมผัสแห่งมโนธาตุที่สมกัน ความเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัย นั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา มีในสมัยนั้น{๓๖๙} [๔๕๘] สัญญา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญา มีในสมัยนั้น{๓๗๐} [๔๕๙] เจตนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจงใจ กิริยาที่จงใจ ความจงใจ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนธาตุที่ สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เจตนา มีในสมัยนั้น{๓๗๑} [๔๖๐] จิต มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิต มีใน สมัยนั้น{๓๗๒} [๔๖๑] วิตก มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริ ความที่จิตแนบอยู่ใน อารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ ใน สมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิตก มีในสมัยนั้น{๓๗๓} [๔๖๒] วิจาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรอง ความพิจารณา ความตามพิจารณา ความเข้าไป พิจารณา ความที่จิตสืบต่ออารมณ์ ความที่จิตเพ่งอารมณ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิจาร มีในสมัยนั้น{๓๗๔} [๔๖๓] อุเบกขา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความ เสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อุเบกขา มี ในสมัยนั้น{๓๗๕} [๔๖๔] จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตัสเสกัคคตา มี ในสมัยนั้น

{๓๗๖} [๔๖๕] มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ อินทรีย์คือมนะ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๓๗๗} [๔๖๖] อุเปกขินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความ เสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่

ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อุเปกขินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๓๗๘} [๔๖๗] ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

อายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการสืบ เนื่องกันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์ คือชีวิตของอรูปธรรมนั้น ๆ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ชีวิตินทรีย์ มีใน สมัยนั้น{๓๗๙} หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๘๐} ก็ขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๓ ผัสสะ ๑ ... มโนธาตุ ๑ ธัมมายตนะ ๑ ธัมมธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิง อาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต ...

{๓๘๑} [๔๖๘] สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร จิตตัสเสกัคคตา ชีวิตินทรีย์ หรือ อรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด เว้นเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ วิญญาณขันธ์ มีอยู่ในสมัยนั้น นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น ...

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

จบ มโนธาตุที่เป็นกุศลวิบาก

มโนวิญญาณธาตุ ที่เป็นกุศลวิบาก

สหรคตด้วยโสมนัส

{๓๘๒} [๔๖๙] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุที่เป็นวิบาก สหรคตด้วยโสมนัส มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำไว้แล้ว ได้สั่งสมไว้แล้ว ในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร ปีติ สุข จิตตัสเสกัคคตา มนินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกัน เกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๘๓} [๔๗๐] ผัสสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ผัสสะ มีในสมัยนั้น

{๓๘๔} [๔๗๑] เวทนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต อันเกิดแต่สัมผัสแห่ง มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิด แต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา มีในสมัยนั้น

{๓๘๕} [๔๗๒] สัญญา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุ ที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญา มีในสมัยนั้น

{๓๘๖} [๔๗๓] เจตนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจงใจ กิริยาที่จงใจ ความจงใจ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เจตนา มีในสมัยนั้น

{๓๘๗} [๔๗๔] จิต มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิต มีในสมัยนั้น{๓๘๘} [๔๗๕] วิตก มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริ ความที่จิตแนบอยู่ใน อารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ ใน สมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิตก มีในสมัยนั้น{๓๘๙} [๔๗๖] วิจาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรอง ความพิจารณา ความตามพิจารณา ความเข้าไปพิจารณา ความที่จิตสืบต่ออารมณ์ ความที่จิตเพ่งอารมณ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิจาร มีในสมัยนั้น{๓๙๐} [๔๗๗] ปีติ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความอิ่มใจ ความปราโมทย์ ความยินดียิ่ง ความบันเทิง ความร่าเริง ความรื่นเริง ความปลื้มใจ ความตื่นเต้น ความที่จิตชื่นชมยินดี ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปีติ มีในสมัยนั้น

{๓๙๑} [๔๗๘] สุข มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สุข มีในสมัยนั้น{๓๙๒} [๔๗๙] จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตัสเสกัคคตา มี ในสมัยนั้น

{๓๙๓} [๔๘๐] มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปั ณฑระ มนายตนะคือมนะ อินทรีย์คือมนะ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๓๙๔} [๔๘๑] โสมนัสสินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า โสมนัสสินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๓๙๕} [๔๘๒] ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

อายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการสืบเนื่อง กันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์คือชีวิต ของอรูปธรรมนั้น ๆ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๓๙๖} หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๓๙๗} ก็ขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๓ ผัสสะ ๑ ... มโนวิญญาณธาตุ ๑ ธัมมายตนะ ๑ ธัมมธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น หรือ อรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต ...

{๓๙๘} [๔๘๓] สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร ปีติ จิตตัสเสกัคคตา ชีวิตินทรีย์ หรือ อรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด เว้นเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ วิญญาณขันธ์ มีอยู่ในสมัยนั้น นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น ...

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

จบ มโนวิญญาณธาตุที่เป็นกุศลวิบาก สหรคตด้วยโสมนัส

มโนวิญญาณธาตุที่เป็นกุศลวิบาก

สหรคตด้วยอุเบกขา

{๓๙๙} [๔๘๔] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุที่เป็นวิบาก สหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นเพราะกามาวจรกุศลกรรมที่ได้ทำไว้แล้ว ได้สั่งสมไว้แล้ว ในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร อุเบกขา จิตตัสเสกัคคตา มนินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มี อยู่ในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๔๐๐} [๔๘๕] ผัสสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ผัสสะ มีในสมัยนั้น

{๔๐๑} [๔๘๖] เวทนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่อันเกิดแต่ สัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ความเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอัน เกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา มีในสมัยนั้น{๔๐๒} [๔๘๗] สัญญา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ อันเกิดแต่เจโตสัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญา มีในสมัยนั้น

{๔๐๓} [๔๘๘] เจตนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจงใจ กิริยาที่จงใจ ความจงใจ อันเกิดแต่สัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เจตนา มีในสมัยนั้น

{๔๐๔} [๔๘๙] จิต มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า จิต มีในสมัยนั้น{๔๐๕} [๔๙๐] วิตก มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริ ความที่จิตแนบอยู่ใน อารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ ใน สมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิตก มีในสมัยนั้น{๔๐๖} [๔๙๑] วิจาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรอง ความพิจารณา ความตามพิจารณา ความเข้าไปพิจารณา ความที่จิตสืบต่ออารมณ์ ความที่จิตเพ่งอารมณ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิจาร มีในสมัยนั้น

{๔๐๗} [๔๙๒] อุเบกขา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความ เสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัสกิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อุเบกขา มี ในสมัยนั้น{๔๐๘} [๔๙๓] จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตัสเสกัคคตา มีใน สมัยนั้น

{๔๐๙} [๔๙๔] มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ อินทรีย์คือมนะ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น

{๔๑๐} [๔๙๕] อุเปกขินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความ เสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อุเปกขินทรีย์ มีในสมัยนั้น{๔๑๑} [๔๙๖] ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

อายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการสืบ เนื่องกันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์ คือชีวิตของอรูปธรรมนั้น ๆ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ชีวิตินทรีย์ มีใน สมัยนั้น{๔๑๒} หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

{๔๑๓} ก็ขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๓ ผัสสะ ๑ ... มโนวิญญาณธาตุ ๑ ธัมมายตนะ ๑ ธัมมธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น หรือ อรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต ...

{๔๑๔} [๔๙๗] สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร จิตตัสเสกัคคตา ชีวิตินทรีย์ หรืออรูปธรรม ที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้น แม้อื่นใด เว้นเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ วิญญาณขันธ์ มีอยู่ในสมัยนั้น นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น ...

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอัพยากฤต

จบ มโนวิญญาณธาตุที่เป็นกุศลวิบาก สหรคฅด้วยอุเบกขา

มหาวิปากจิต ๘

{๔๑๕} [๔๙๘] ธรรมเป็นอัพยากฤต เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุที่เป็นวิบาก สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้น ... สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ ... เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... สหรคต ด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ ... เกิดขึ้น ... สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุต จากญาณ ... เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วย ญาณ ... เกิดขึ้น ... สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ ... เกิดขึ้นโดย มีการชักจูง ... สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ ... สหรคตด้วย อุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง เพราะกามาวจรกุศล กรรมที่ได้ทำไว้แล้ว ได้สั่งสมไว้แล้ว ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มี ในสมัยนั้น ...