วรรคที่ ๖ เล่ม ๒๐

{๕๐} [๔๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผุดผ่อง แต่ว่าจิตนั้นแลเศร้าหมอง แล้วด้วยอุปกิเลสที่จรมา” (๙)

{๕๑} [๕๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผุดผ่อง แต่ว่าจิตนั้นแลพ้นวิเศษแล้ว จากอุปกิเลสที่จรมา”

จบ ปณิหิตอัจฉวรรคที่ ๕

๖. อัจฉราสังฆาตวรรค

ว่าด้วยเหตุให้จิตเศร้าหมองและผุดผ่องเป็นต้น

{๕๒} [๕๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผุดผ่อง แต่ว่าจิตนั้นแลเศร้าหมองแล้ว ด้วยอุปกิเลสที่จรมา ปุถุชนผู้มีได้สดับแล้วย่อมไม่รู้จิตนั้นตามความเป็นจริง ฉะนั้นเราจึงกล่าวว่า ‘ปุถุชนผู้มีได้สดับแล้วย่อมไม่มีการอบรมจิต” (๑){๕๓} [๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผุดผ่อง แต่ว่าจิตนั้นแลพ้นวิเศษแล้ว จากอุปกิเลสที่จรมา อริยสาวกผู้สดับแล้วย่อมรู้จิตนั้นตามความเป็นจริง ฉะนั้น เราจึงกล่าวว่า ‘อริยสาวกผู้ได้สดับย่อมมีการอบรมจิต” (๒)

{๕๔} [๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุซ่องเสพเมตตาจิตแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียวเท่านั้น ภิกษุนี้เรากล่าวว่า ผู้ไม่เหินห่างจากฌาน ผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา ผู้ปฏิบัติตามโอวาท ไม่ฉันบิณฑบาตของราษฎรเปล่า ก็จะกล่าวไปไยถึงผู้ทำเมตตาจิตนั้นให้มากเล่า” (๓){๕๕} [๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุเจริญเมตตาจิตแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียวเท่านั้น ภิกษุนี้เรากล่าวว่า ผู้ไม่เหินห่างจากฌาน ผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา ผู้ปฏิบัติตามโอวาท ไม่ฉันบิณฑบาตของราษฎรเปล่า ก็จะกล่าวไปไยถึงผู้ทำเมตตาจิตนั้นให้มากเล่า” (๔){๕๖} [๕๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุใส่ใจเมตตาจิตแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียวเท่านั้น ภิกษุนิ้เรากล่าวว่า ผู้ไม่เหินห่างจากฌาน ผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา ผู้ปฏิบัติตามโอวาท ไม่ฉันบิณฑบาตของราษฎรเปล่า ก็จะกล่าวไปไยถึงผู้ทำเมตตาจิตนั้นให้มากเล่า” (๕){๕๗} [๕๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นไปในส่วนอกุศล เป็นไปในฝ่ายอกุศลบรรดามี ทั้งหมดนั้นมืใจเป็นหัวหน้า ใจเกิดก่อนธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมเกิดหลังแล” (๖)

{๕๘} [๕๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นไปในส่วนกุศลเป็นไปในฝ่ายกุศลบรรดามี ทั้งหมดนั้นมีใจเป็นหัวหน้า ใจเกิดก่อนธรรมเหล่านั้น กุศลธรรมเกิดหลังแล” (๗)

{๕๙} [๕๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเหินธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป เหมือนความประมาทเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลประมาทแล้ว อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป” (๘)

{๖๐} [๕๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเสื่อมไป เหมือนความไม่ประมาทเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคล ไม่ประมาทแล้ว กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป” (๙){๖๑} [๖๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังใม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป เหมือนความเป็นผู้เกียจคร้านเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลเกียจคร้านแล้ว อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป” (๑๐)

จบ อัจฉราสังฆาตวรรคที่ ๖

๗. วิริยารัมภาทิวรรค

ว่าด้วยเหตุเกิดและเหตุเสื่อมแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรม

{๖๒} [๖๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่จะเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป เหมือนการปรารภความเพียรเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลปรารภความเพียรแล้ว กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป” (๑)