กรัณฑวสูตร เล่ม ๒๓

ในอันลุกขึ้นไว้ในใจ ในปัจฉิมยามแห่งราตรี จะลุกขึ้นแล้วทำจิตให้สะอาด จากธรรมเครื่องกั้นจิตด้วยการจงกรม ด้วยการนั่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้แลย่อมมีได้เพราะการประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ของนันทภิกษุ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาเหตุเหล่านั้น ข้อนี้ย่อมมีได้เพราะการมีสติสัมปชัญญะของนันทภิกษุ คือ ในธรรมวินัยนี้นันทภิกษุรู้แจ้งถึงเวทนาที่เกิดขึ้น ที่ตั้งอยู่ ที่ถึงความดับไป นันทภิกษุรู้แจ้งถึงสัญญาที่เกิดขึ้น ที่ตั้งอยู่ ที่ถึงความดับไป นันทภิกษุรู้แจ้งถึงวิตกที่เกิดขึ้น ที่ตั้งอยู่ ที่ถึงความดับไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้แลย่อมมีได้เพราะการมีสติสัมปชัญญะของนันทภิกษุดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อความนี้ย่อมมีเพราะเหตุอะไร เพราะว่านันทภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ เป็นผู้ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ เป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ซึ่งเป็นเหตุให้นันทภิกษุสามารถประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์ได้”

๑๐. กรัณฑวสูตร

ว่าด้วยสมณะเลวที่ควรกำจัด

{๑๐๐} [๑๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา ใกล้นครจัมปา สมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุด้วยอาบัติ ภิกษุที่ถูกภิกษุทั้งหลายโจทด้วยอาบัตินั้นได้เอาเรื่องอื่น ๆ มาพูดกลบเกลื่อน ชักเรื่องไปนอกประเด็น แสดงความโกรธเคืองและความไม่พอใจออกมาครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำจัดบุคคลนั้นออกไปเสีย กำจัดบุคคลนั้นออกไปเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนชนิดนี้ควรจะขับออก ไฉนจะให้ลูกนอกคอกมาทำให้เดือดร้อนกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้ก็มีการก้าวไป การถอยกลับ

การแล การเหลียว การคู้ การเหยียด การใช้สอยผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวร เหมือนกับภิกษุที่ดีอื่น ๆ ตราบเท่าที่ภิกษุทั้งหลายยังไม่เห็นอาบัติของเขา แต่เมื่อใดภิกษุทั้งหลายเห็นอาบัติของเขา เมื่อนั้นภิกษุทั้งหลายย่อมรู้จักเขาอย่างนี้ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ประทุษร้ายสมณะ เป็นสมณะแกลบ เป็นสมณะหยากเยื่อ’ ครั้นรู้จักอย่างนี้แล้ว ย่อมนาสนะ ผู้นั้นออกไปให้พ้น ข้อนี้เพราะเหตุไร เพราะว่าเขาจะได้ไม่ประทุษร้ายภิกษุที่ดีอื่น ๆ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนหญ้าชนิดหนึ่งที่ทำลายต้นข้าว มีเมล็ดเหมือนข้าวลีบ มีเมล็ดเหมือนข้าวตายรวง เกิดขึ้นในนาข้าวที่สมบูรณ์ ราก ก้าน ใบของมันก็ดูเหมือนกับข้าวดีอื่น ๆ ตราบเท่าที่มันยังไม่ออกรวง แต่เมื่อใดมันออกรวง เมื่อนั้นจึงทราบมันอย่างนี้ว่า ‘หญ้านี้ทำลายข้าว มีเมล็ดเหมือนข้าวลีบ มีเมล็ดเหมือนข้าวตายรวง’ ครั้นทราบมันอย่างนี้แล้ว เขาจึงถอนมันพร้อมทั้งราก เอาไปทิ้งให้พ้นที่นา ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่า มันจะได้ไม่ทำลายข้าวที่ดีอื่น ๆ เลย ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้ก็มีการก้าวไป การถอยกลับ การแล การเหลียว การคู้ การเหยียด การทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวรเหมือนกับภิกษุที่ดีอื่น ๆ ตราบเท่าที่ภิกษุทั้งหลายยังไม่เห็นอาบัติของเขา แต่เมื่อใดภิกษุทั้งหลายเห็นอาบัติของเขา เมื่อนั้นภิกษุทั้งหลายย่อมรู้จักเขาอย่างนี้ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ประทุษร้ายสมณะ เป็นสมณะแกลบ เป็นสมณะหยากเยื่อ’ ครั้นรู้จักอย่างนี้แล้วย่อมนาสนะผู้นั้นออกไปให้พ้น ข้อนี้เพราะเหตุไร เพราะว่าเขาจะได้ไม่ประทุษร้ายภิกษุที่ดีอื่น ๆ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกองข้าวเปลือกกองใหญ่ที่เขากำลังสาดอยู่ ในข้าวเปลือกกองนั้น ข้าวเปลือกที่แกร่ง มีเมล็ด ย่อมกองอยู่ข้างหนึ่ง ส่วนข้าวเปลือกที่เสีย ลีบ ลมก็พัดไปไว้ข้างหนึ่ง เจ้าของย่อมเอาไม้กวาดมา กวาดข้าวเปลือกที่เสียและลีบนั้นออกไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่ามันจะได้ไม่ทำลายข้าวเปลือกที่ดีอื่น ๆ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้ก็มีการก้าวไป การถอยกลับ การแล การเหลียว การคู้ การเหยียด การทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวรเหมือนกับภิกษุที่ดีอื่น ๆ ตราบเท่าที่ภิกษุทั้งหลายยังไม่เห็นอาบัติของเขา แต่เมื่อใดภิกษุทั้งหลายเห็นอาบัติของเขา

เมื่อนั้นภิกษุทั้งหลายย่อมรู้จักเขาอย่างนี้ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ประทุษร้าย สมณะ เป็นสมณะแกลบ เป็นสมณะหยากเยื่อ’ ครั้นรู้จักอย่างนี้แล้ว ย่อมนาสนะผู้นั้นออกไปให้พ้น ข้อนี้เพราะเหตุไร เพราะว่าเขาจะได้ไม่ประทุษร้ายภิกษุที่ดีอื่น ๆดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุคคลที่ต้องการกระบอกตักนํ้า จึงถือขวานที่คมเข้าไปในป่า เขาเอาสันขวานเคาะต้นไม้นั้น ๆ ดู บรรดาต้นไม้เหล่านั้น ต้นไม้ที่แข็ง มีแก่น พอถูกเคาะด้วยสันขวาน ย่อมมีเสียงดังทึบ ส่วนต้นไม้ที่ผุใน มีนํ้าชุ่ม เกิดยุ่ยขึ้น พอถูกเคาะด้วยสันขวาน ย่อมมีเสียงดังก้อง เขาจึงตัดต้นไม้ที่ผุนั้นที่โคน ครั้นตัดโคนแล้วจึงตัดปลาย

ครั้นตัดปลายแล้วจึงคว้านข้างในให้เรียบร้อย ครั้นคว้านข้างในให้เรียบร้อยแล้วจึงทำให้เป็นกระบอกตักน้ำ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคน ในธรรมวินัยนี้ก็มีการก้าวไป การถอยกลับ การแล การเหลียว การคู้ การเหยียด การทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวรเหมือนกับภิกษุที่ดีอื่น ๆ ตราบเท่าที่ภิกษุทั้งหลายยังไม่เห็นอาบัติของเขา แต่เมื่อใดภิกษุทั้งหลายเห็นอาบัติของเขา เมื่อนั้นภิกษุทั้งหลายย่อมรู้จักเขาอย่างนี้ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ประทุษร้ายสมณะ เป็นสมณะแกลบ เป็นสมณะหยากเยื่อ’ ครั้นรู้จักอย่างนี้แล้ว

ย่อมนาสนะผู้นั้นออกไปให้พ้น ข้อนี้เพราะเหตุไร เพราะว่าเขาจะได้ไม่ประทุษร้ายภิกษุที่ดีอื่น ๆ”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้ดังนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่าเพราะอยู่ร่วมกัน จึงจะรู้ได้ว่า ผู้นี้เป็นคนมีความ

ปรารถนาชั่วร้าย มักโกรธ มักลบหลู่ หัวดื้อ ตีเสมอ ริษยา

ตระหนี่ โอ้อวด

บางคนในท่ามกลางประชุมชนก็พูดจาเพราะเหมือน

เป็นสมณะ ปิดบังความชั่วที่ตัวทำไว้ มีความเห็นชั่ว

ไม่เอื้อเฟื้อ พูดจาเลอะเลือน พูดเท็จ

เธอทั้งหลายทราบบุคคลนั้นว่าเป็นอย่างไรแล้ว จง

พร้อมใจกันทั้งหมดขับบุคคลนั้น กำจัดบุคคลที่เป็นดัง

หยากเยื่อ ถอนบุคคลที่เน่าในออกไป และจงนำคนแกลบ

ผู้มิใช่สมณะ แต่ยังนับถือกันว่าเป็นสมณะออกไปเสีย

เธอทั้งหลาย ครั้นกำจัดคนที่มีความปรารถนาเลวทราม

มีอาจาระและโคจรเลวทรามออกไปแล้ว เมื่อจำต้องอยู่

ร่วมกันกับผู้บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ จงเป็นผู้มีสติเข้าไว้

แต่นั้นเธอทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้มีปัญญารักษาตน

ก็จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

จบ เมตตาวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. เมตตาสูตร ๒. ปัญญาสูตร

๓. ปฐมอัปปิยสูตร ๔. ทุติยอัปปิยสูตร

๕. ปฐมโลกธัมมสูตร ๖. ทุติยโลกธัมมสูตร

๗. เทวทัตตวิปัตติสูตร ๘. อุตตรวิปัตติสูตร

๙. นันทสูตร ๑๐. กรัณฑวสูตร

๒. มหาวรรค

๑. เวรัญชสูตร

ว่าด้วยพระพุทธองค์ทรงแก้ข้อสงสัยของเวรัญชพราหมณ์

{๑๐๑} [๑๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ควงไม้สะเดาที่นเฬรุยักษ์สถิตอยู่ ใกล้เมืองเวรัญชา ครั้งนั้น เวรัญชพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้ทราบมาว่า ‘พระสมณโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับพวกพราหมณ์ผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะ’ ข้อที่ข้าพเจ้าทราบมานี้นั้นเป็นเช่นนั้นจริง เพราะท่านพระโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับพวกพราหมณ์ผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะ ข้อนั้นไม่สมควรเลย ท่านพระโคดม”