ปุณณิยสูตร เล่ม ๒๓

และสัมปชัญญะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว ... วิมุตติญาณทัสสนะ ของบุคคลผู้มีนิพพิทาและวิราคะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสติและสัมปชัญญะมีอยู่ หิริและโอตตัปปะของ บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยสติและสัมปชัญญะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อหิริและโอตตัปปะมีอยู่ อินทรียสังวรของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ ย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่ออินทรียสังวรมีอยู่ ศีลของบุคคลผู้สมบูรณ์ ด้วยอินทรียสังวรย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อศีลมีอยู่ สัมมาสมาธิของ บุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยศีลย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยสัมมาสมาธิย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะมีอยู่ นิพพิทาและวิราคะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยยถาภูตญาณทัสสนะ ย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อนิพพิทาและวิราคะมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยนิพพิทาและวิราคะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนต้นไม้ที่สมบูรณ์ด้วยกิ่งและใบ กะเทาะก็ดี เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดีของต้นไม้นั้นย่อมถึงความสมบูรณ์ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อสติและสัมปชัญญะมีอยู่ หิริและโอตตัปปะ ของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยสติและสัมปชัญญะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย … วิมุตติญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยนิพพิทาและวิราคะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย”

๒. ปุณณิยสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยที่ทำให้พระธรรมเทศนาแจ่มแจ้งและไม่แจ่มแจ้ง

{๑๘๘} [๘๒] ครั้งนั้นแล ท่านปุณณิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ

เป็นปัจจัย ที่บางครั้งพระธรรมเทศนาของพระตถาคตย่อมแจ่มแจ้ง บางครั้ง ก็ไม่แจ่มแจ้ง”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนปุณณิยะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา แต่ ไม่เข้าไปเพียงใด ธรรมเทศนาของตถาคตย่อมไม่แจ่มแจ้งเพียงนั้น แต่เมื่อใด ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธาและเข้าไป เมื่อนั้นธรรมเทศนาของตถาคตย่อมแจ่มแจ้ง

ดูก่อนปุณณิยะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป แต่ไม่นั่งใกล้เพียงใด ธรรมเทศนาของตถาคตย่อมไม่แจ่มแจ้งเพียงนั้น แต่เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป และนั่งใกล้ เมื่อนั้นธรรมเทศนาของตถาคตย่อมแจ่มแจ้ง

ดูก่อนปุณณิยะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป และนั่งใกล้ แต่ไม่สอบ ถามเพียงใด ธรรมเทศนาของตถาคตย่อมไม่แจ่มแจ้งเพียงนั้น แต่เมื่อใด ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ และสอบถาม เมื่อนั้นธรรมเทศนา ของตถาคตย่อมแจ่มแจ้ง

ดูก่อนปุณณิยะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ และสอบถาม แต่ ไม่เงี่ยโสตลงสดับธรรมเพียงใด ธรรมเทศนาของตถาคตย่อมไม่แจ่มแจ้งเพียง นั้น แต่เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ และเงี่ยโสตลงสดับธรรม เมื่อนั้นธรรมเทศนาของตถาคตย่อมแจ่มแจ้งดูก่อนปุณณิยะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ สอบถาม และเงี่ยโสตลงสดับธรรม แต่สดับธรรมแล้วไม่ทรงจำไว้เพียงใด ธรรมเทศนาของ ตถาคตย่อมไม่แจ่มแจ้งเพียงนั้น แต่เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ สอบถาม เงี่ยโสตลงสดับธรรม และสดับธรรมแล้วทรงจำไว้ เมื่อนั้นธรรม เทศนาของตถาคตย่อมแจ่มแจ้งดูก่อนปุณณิยะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ สอบถาม เงี่ยโสต ลงสดับธรรม และสดับธรรมแล้วทรงจำไว้ แต่ไม่พิจารณาเนื้อความแห่ง ธรรมที่ทรงจำไว้เพียงใด ธรรมเทศนาของตถาคตย่อมไม่แจ่มแจ้งเพียงนั้น

แต่เมื่อใดภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ สอบถาม เงี่ยโสตลงสดับธรรม สดับธรรมแล้วทรงจำไว้ และพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้ เมื่อนั้น ธรรมเทศนาของตถาคตย่อมแจ่มแจ้ง

ดูก่อนปุณณิยะ ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ สอบถาม เงี่ยโสต ลงสดับธรรม สดับธรรมแล้วทรงจำไว้ และพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ ทรงจำไว้ แต่ไม่รู้ทั่วถึงอรรถไม่รู้ทั่วถึงธรรมแล้วปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เพียงใด ธรรมเทศนาของตถาคตย่อมไม่แจ่มแจ้งเพียงนั้น แต่เมื่อใดภิกษุเป็น ผู้มีศรัทธา เข้าไป นั่งใกล้ สอบถาม เงี่ยโสตลงสดับธรรม สดับธรรมแล้ว ทรงจำไว้ พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้ และรู้ทั่วถึงอรรถรู้ทั่วถึง ธรรมแล้วปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เมื่อนั้นธรรมเทศนาของตถาคต ย่อมแจ่มแจ้งดูก่อนปุณณิยะ ธรรมเทศนาของตถาคตที่ประกอบด้วยธรรม ( ๘ ประการ) เหล่านี้แล ย่อมมีความแจ่มแจ้งโดยส่วนเดียว”

๓. มูลกสูตร

ว่าด้วยมูลเหตุแห่งธรรมทั้งปวง

{๑๘๙} [๘๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงถาม อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ธรรมทั้งปวง มีอะไรเป็นมูลเหตุ มีอะไร เป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นที่ประชุมลง มีอะไรเป็นประมุข มีอะไรเป็นใหญ่ มีอะไรเป็นเยี่ยม มีอะไรเป็นแก่น’ เธอทั้งหลายถูกถาม อย่างนี้แล้วจะพึงตอบอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นว่าอย่างไร”