ปฏิปทาสูตร ที่ ๓ เล่ม ๒๓

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ภิกษุเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล เป็นพหูสูต เป็นธรรมกถึก เป็นผู้เข้าสู่บริษัท เป็นผู้กล้าแสดงธรรมแก่บริษัท ถูกต้องวิโมกข์อันสงบที่ไม่มีรูปเพราะล่วงรูปเสียแล้วด้วยนามกายอยู่ และทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ เมื่อนั้น เธอชื่อว่าเป็นผู้บริบูรณ์ ด้วยองค์นั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๘ ประการนี้แล เป็นผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใสรอบด้าน และบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง”

๓. ปฐมมรณัสสติสูตร

ว่าด้วยการเจริญมรณัสสติ สูตรที่ ๑

{๑๗๐} [๗๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักที่สร้างด้วยอิฐ ในหมู่บ้านนาทิกคาม ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มรณัสสติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเจริญมรณัสสติกันหรือ”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ก็เจริญมรณัสสติ”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมี ชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วคืนหนึ่งวันหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล” (๑)ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ ก็เจริญมรณัสสติ”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมี ชีวิตอยู่ได้เพียงชั่ววันหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติ อย่างนี้แล” (๒)ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ ก็เจริญมรณัสสติ”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมี ชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วครึ่งวัน เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติ อย่างนี้แล” (๓)ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ ก็เจริญมรณัสสติ”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมี ชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วขณะที่ฉันบิณฑบาตมื้อหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสั่งสอน ของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล” (๕)ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ ก็เจริญมรณัสสติ”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมี ชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วขณะที่เคี้ยวข้าว ๔-๕ คำกลืนกิน เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล” (๖)ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ ก็เจริญมรณัสสติ”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้ว่า “โอหนอ เราพึงมี ชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วขณะที่เคี้ยวข้าวคำหนึ่งกลืนกิน เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล” (๗)ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์ ก็เจริญมรณัสสติ”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเจริญมรณัสสติอย่างไรเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมี ชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วขณะที่หายใจเข้าแล้วหายใจออก หรือหายใจออกแล้วหายใจเข้า เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มาก หนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เจริญมรณัสสติอย่างนี้แล” (๘)

เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุที่เจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมีชีวิต อยู่ได้เพียงชั่วคืนหนึ่งวันหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ดังนี้ก็ดี ภิกษุที่เจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้เพียงชั่ววันหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ดังนี้ก็ดี ภิกษุที่เจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วครึ่งวัน เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของ พระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ดังนี้ก็ดี

ภิกษุที่เจริญมรณัส สติอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วขณะที่ฉันบิณฑบาตมื้อหนึ่ง เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ดังนี้ ก็ดี ภิกษุที่เจริญมรณัสสติอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วขณะที่เคี้ยวข้าว ๔-๕ คำกลืนกิน เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ดังนี้ก็ดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้เรา กล่าวว่ายังเป็นผู้ประมาทอยู่ ยังเจริญมรณัสสติเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ ทั้งหลายช้าอยู่ ส่วนภิกษุที่เจริญมรณัสสติอย่างนี้ ‘โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้ เพียงชั่วขณะที่เคี้ยวข้าวคำหนึ่งกลืนกิน

เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ดังนี้ และภิกษุที่เจริญมรณัสสติอย่าง นี้ว่า ‘โอหนอ เราพึงมีชีวิตอยู่ได้เพียงชั่วขณะที่หายใจเข้าแล้วหายใจออก หรือหายใจออกแล้วหายใจเข้า เราพึงมนสิการคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า เราพึงทำกิจให้มากหนอ’ ดังนี้ ภิกษุเหล่านี้เรากล่าวว่าเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ เจริญมรณัสสติเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายอยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ จักเจริญมรณัสสติเพื่อความสิ้นไป แห่งอาสวะทั้งหลาย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๔. ทุติยมรณัสสติสูตร

ว่าด้วยการเจริญมรณัสสติ สูตรที่ ๒

{๑๗๑} [๗๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักที่สร้างด้วยอิฐ ในหมู่บ้านนาทิกคาม ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มรณัสสติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด ก็มรณัสสติ อันภิกษุเจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก หยั่งลงสู่อมตะ มีอมตะเป็นที่สุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกลางวันผ่านไป กลางคืนย่างเข้ามา ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เหตุแห่งความตายของเรามีมากหนอ คือ งูพึงกัดเราบ้าง แมงป่องพึงต่อยเราบ้าง หรือตะขาบพึงกัดเราบ้าง เราพึงตายเพราะเหตุนั้นได้ อันนั้นก็พึงเป็นอันตรายแก่เรา เราพึงพลาดล้มลงบ้าง อาหารที่เราฉันแล้วไม่ย่อยบ้าง ดีของเราพึงกำเริบบ้าง เสมหะของเราพึงกำเริบบ้าง หรือลมที่มีพิษเพียงดังศัสตราของเราพึงกำเริบบ้าง พวกมนุษย์พึงเบียดเบียนเราบ้าง พวกอมนุษย์พึงเบียดเบียนเราบ้าง เราพึงตายเพราะเหตุนั้นได้ อันนั้นก็พึงเป็นอันตรายแก่เรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘อกุศลธรรมอันเลวทรามที่เรายังละไม่ได้ ซึ่งจะพึงเป็นอันตรายแก่เราผู้ทำกาละไปในกลางคืนมีอยู่ไหมหนอ’ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ ย่อมทราบอย่างนี้ว่า ‘อกุศลธรรมอันเลวทรามที่ เรายังละไม่ได้ ซึ่งจะพึงเป็นอันตรายแก่เราผู้ทำกาละไปในกลางคืนยังมีอยู่’ ภิกษุนั้นพึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความเพียร ความไม่ท้อถอย สติและสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่ง เพื่อละอกุศลธรรม อันเลวทรามเหล่านั้นเสีย