สังขิตตสูตร เล่ม ๒๓

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล เป็นผู้สามารถในการปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลแก่ตนเอง แต่ไม่เป็นผู้สามารถในการปฏิบัติ เพื่อเกื้อกูลแก่ผู้อื่น (๗)

{๑๕๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการ เป็นผู้สามารถในการปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลแก่ผู้อื่น แต่ไม่เป็นผู้สามารถในการปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลแก่ตนเอง ธรรม ๒ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) ไม่เป็นผู้มีความเข้าใจได้เร็วในกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่เป็นผู้ทรงจำธรรมที่ได้ฟังแล้ว ไม่เป็นผู้พิจารณาเนื้อความแห่ง ธรรมที่ได้ทรงจำแล้ว ไม่เป็นผู้รู้ทั่วถึงอรรถรู้ทั่วถึงธรรมแล้ว ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม แต่เป็นผู้มีวาจางาม กล่าวถ้อยคำไพเราะ ประกอบด้วยวาจาของชาวเมืองอันสละสลวย ไม่มีโทษ ให้รู้เรื่องได้(๒) เป็นผู้ชี้แจงเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้ อาจหาญ ให้ร่าเริงได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล เป็นผู้สามารถในการปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลแก่ผู้อื่น แต่ไม่เป็นผู้สามารถในการปฏิบัติ เพื่อเกื้อกูลแก่ตนเอง (๘)

๓. สังขิตตสูตร

ว่าด้วยการเจริญพรหมวิหารและสติปัฏฐาน

{๑๖๐} [๖๓] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว... ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่

ข้าพระองค์ ที่ข้าพระองค์ได้ฟังแล้วพึงเป็นผู้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ก็โมฆบุรุษ บางพวกในโลกนี้ย่อมเชื้อเชิญเราอย่างที่ขอนี้แหละ เมื่อเรากล่าวธรรมแล้ว ย่อมสำคัญเราว่าควรติดตาม”

ภิกษุรูปหนึ่งกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดแสดงธรรมโดยย่อ ขอพระสุคตเจ้าได้โปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ถ้ากระไร ข้าพระองค์จะพึงรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้บ้างถ้ากระไร ข้าพระองค์จะพึงเป็นทายาทแห่งพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้บ้าง”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เพราะฉะนั้นแล เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘จิตของเราจักตั้งมั่นดำรงอยู่ด้วยดีแล้วในภายใน และอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้วจักไม่ครอบงำจิตดำรงอยู่’ ดูก่อนภิกษุ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุ เมื่อใดจิตของเธอตั้งมั่นดำรงอยู่ด้วยดีแล้วในภายใน และอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้วก็ไม่ครอบงำจิตดำรงอยู่ เมื่อนั้นเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเจริญเมตตาเจโตวิมุตติ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้มั่นคง สั่งสม ปรารภดีแล้ว’ ดูก่อนภิกษุ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุ เมื่อใดเธอเจริญทำให้มากซึ่งสมาธินี้อย่างนี้แล้ว เมื่อนั้น เธอพึงเจริญสมาธินี้ที่มีวิตกมีวิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีวิตกมีแต่วิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่มีปีติบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีปีติบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่สหรคตด้วยสุขบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง ดูก่อนภิกษุ เมื่อใดเธอเจริญสมาธินี้ เจริญดีแล้วอย่างนี้ เมื่อนั้นเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเจริญกรุณาเจโตวิมุตติ ... เราจักเจริญมุทิตาเจโตวิมุตติ ... เราจักเจริญอุเบกขาเจโตวิมุตติ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้ เป็นที่ตั้ง

ให้มั่นคง สั่งสม ปรารภดีแล้ว’ ดูก่อนภิกษุ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุ เมื่อใดเธอเจริญทำให้มากซึ่งสมาธินี้อย่างนี้แล้ว เมื่อนั้น เธอพึงเจริญสมาธินี้ที่มีวิตกมีวิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีวิตกมีแต่วิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่มีปีติบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีปีติบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่สหรคตด้วยสุขบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่สหรคตด้วยอุเบกขาบ้างดูก่อนภิกษุ เมื่อใดเธอเจริญสมาธินี้ เจริญดีแล้วอย่างนี้ เมื่อนั้นเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่’ ดูก่อนภิกษุ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุ เมื่อใด เธอเจริญทำให้มากซึ่งสมาธินี้อย่างนี้แล้ว เมื่อนั้นเธอพึงเจริญสมาธินี้ที่มีวิตกมีวิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีวิตกมีแต่วิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่มีปีติบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีปีติบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่สหรคตด้วยสุขบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง

ดูก่อนภิกษุ เมื่อใดเธอเจริญสมาธินี้ เจริญดีแล้วอย่างนี้ เมื่อนั้นเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... เราจักพิจารณาเห็นจิตในจิต ... เราจักพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่’ ดูก่อนภิกษุ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุ เมื่อใดเธอเจริญ ทำให้มากซึ่งสมาธินี้อย่างนี้แล้ว เมื่อนั้นเธอพึงเจริญสมาธินี้ที่มีวิตกมีวิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีวิตกมีแต่วิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่มีปีติบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่ไม่มีปีติบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่สหรคตด้วยสุขบ้าง พึงเจริญสมาธินี้ที่สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง

ดูก่อนภิกษุ เมื่อใดเธอเจริญสมาธินี้อย่างนี้ เจริญดีแล้ว เมื่อนั้นเธอจะเดินไปทางใด ๆ ก็จักเดินไปทางนั้น ๆ อย่างเป็นสุข จะยืนอยู่ในที่ใด ๆ ก็จักยืนอยู่ในที่นั้น ๆ อย่างเป็นสุข จะนั่งอยู่ในที่ใด ๆ ก็จักนั่งอยู่ในที่นั้น ๆ อย่างเป็นสุข จะนอนอยู่ในที่ใด ๆ ก็จักนอนอยู่ในที่นั้น ๆ อย่างเป็นสุข”

ครั้งนั้นแล ภิกษุนั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสอนด้วยพระโอวาทนี้แล้ว ได้ลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้ว หลีกไป ครั้นภิกษุนั้นปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความ เพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์ อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ ได้รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก ’ ดังนี้ และภิกษุนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในจำนวน พระอรหันต์ทั้งหลาย

๔. คยาสีสสูตร

ว่าด้วยญาณทัสสนะเวียน ๘ รอบ

{๑๖๑} [๖๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ตำบลคยาสีสะ ฝั่งแม่น้ำคยา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุทั้งหลายทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ ยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่ เราจำได้ เฉพาะโอภาส แต่ไม่เห็นรูปทั้งหลาย (๑)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงจำได้ ซึ่งโอภาส และพึงเห็นรูปทั้งหลายด้วยอาการอย่างนี้ ญาณทัสสนะ นี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์กว่า’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาสและเห็นรูปทั้งหลาย แต่เรายืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นไม่ได้ (๒)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ และยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ ด้วยอาการอย่างนี้ ญาณทัสสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์กว่า’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ และยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ แต่ไม่รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้ มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น (๓)