คยาสูตร เล่ม ๒๓

๔. คยาสีสสูตร

ว่าด้วยญาณทัสสนะเวียน ๘ รอบ

{๑๖๑} [๖๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ตำบลคยาสีสะ ฝั่งแม่น้ำคยา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุทั้งหลายทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ ยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่ เราจำได้ เฉพาะโอภาส แต่ไม่เห็นรูปทั้งหลาย (๑)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงจำได้ ซึ่งโอภาส และพึงเห็นรูปทั้งหลายด้วยอาการอย่างนี้ ญาณทัสสนะ นี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์กว่า’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาสและเห็นรูปทั้งหลาย แต่เรายืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นไม่ได้ (๒)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ และยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ ด้วยอาการอย่างนี้ ญาณทัสสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์กว่า’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ และยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ แต่ไม่รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้ มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น (๓)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น ด้วยอาการอย่างนี้ ญาณทัสสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์กว่า’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียรมีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น แต่ก็ยังไม่รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้วไปเกิดในชั้นนั้น’ (๔)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า

‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้วไปเกิดชั้นนั้น’ ด้วยอาการอย่างนี้ ญาณทัสสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์กว่า’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียรมีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้วไปเกิดในชั้นนั้น’ แต่ก็ยังไม่รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงมีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้’ (๕)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น รู้จัก

เทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้วไป เกิดในชั้นนั้น’ และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดา เหล่านี้จึงมีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้’ ด้วยอาการอย่างนี้ ญาณทัสสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์กว่า’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้ เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้วไปเกิดในชั้นนั้น’ และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงมีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์ อย่างนี้’ แต่ก็ไม่รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เทวดาเหล่านี้มีอายุยืนอย่างนี้ ดำรงอยู่นานอย่างนี้’ (๖)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า

‘ถ้าเราพึงจำได้ ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ รู้จัก เทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น รู้จักเทวดา เหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้ เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้วไปเกิดในชั้นนั้น’ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้ เทวดาเหล่านี้ จึงมีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้’ และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เทวดาเหล่านี้มีอายุยืนอย่างนี้ ดำรงอยู่นานอย่างนี้’ ด้วยอาการอย่างนี้ ญาณทัสสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธ์กว่า’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้ เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้วไปเกิดในชั้นนั้น’ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า

‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงมีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์ อย่างนี้’ และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เทวดาเหล่านี้มีอายุยืนอย่างนี้ ดำรงอยู่ นานอย่างนี้’ แต่ก็ไม่รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า เราเคยอยู่ร่วมหรือไม่เคยอยู่ร่วม กับเทวดาเหล่านี้’ (๗)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นจึงมีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าเราพึงจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจาปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้ว ไปเกิดในชั้นนั้น’ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้ จึงมีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนี้’ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เทวดาเหล่านี้มีอายุยืนอย่างนี้ ดำรงอยู่นานอย่างนี้’ และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เราเคยอยู่ร่วมหรือไม่เคยอยู่ร่วมกับเทวดาเหล่านี้’ ด้วยอาการอย่างนี้ญาณทัสสนะนี้ของเราก็จะพึงบริสุทธิ์กว่า’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

สมัยต่อมา เรานั้นเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ย่อมจำได้ซึ่งโอภาส เห็นรูปทั้งหลายได้ ยืนเจรจา ปราศรัยกับเทวดาเหล่านั้นได้ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่าเทวดาเหล่านี้มาจากเทพนิกายชั้นโน้นหรือชั้นโน้น รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้ เทวดาเหล่านี้จึงจุติจากชั้นนี้แล้วไปเกิดในชั้นนั้น’ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘ด้วยวิบากแห่งกรรมนี้เทวดาเหล่านี้จึงมีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขเสวยทุกข์ อย่างนี้’ รู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เทวดาเหล่านี้มีอายุยืนอย่างนี้ ดำรงอยู่นานอย่างนี้’ และรู้จักเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เราเคยอยู่ร่วมหรือไม่เคยอยู่ร่วมกับเทวดาเหล่านี้’ (๘)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ญาณทัสสนะอันประเสริฐยิ่งเวียน ๘ รอบอย่างนี้ ของเรายังไม่บริสุทธิ์ตราบใด ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่าได้ตรัสรู้อนุตตร สัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์

พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ แต่เมื่อใด ญาณทัสสนะ อันประเสริฐยิ่งเวียน ๘ รอบอย่างนี้ของเราบริสุทธิ์ดีแล้ว เมื่อนั้น เราจึงปฏิญาณว่าได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพและมนุษย์ ก็แล ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘เจโตวิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้”

๕. อภิภายตนสูตร

ว่าด้วยอภิภายตนะ ๘

{๑๖๒} [๖๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อภิภายตนะ มี ๘ ประการนี้ อภิภายตนะ ๘ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ผู้ที่ถือรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่เล็ก มีผิวพรรณดีและมีผิวพรรณทราม ครอบงำรูปเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๑

ผู้ที่ถือรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่ใหญ่ มีผิวพรรณดีและมีผิวพรรณทราม ครอบงำรูปเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๒

ผู้ที่ถืออรูปภายในเป็นสำคัญเห็นรูปภายนอกที่เล็ก มีผิวพรรณดีและมีผิวพรรณทราม ครอบงำรูปเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว มีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๓