พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · อนุสยวรรค
นิททสวัตถุสูตร เล่ม ๒๓
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๘ ในอนุสยวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ อนุสยวรรค นิททสวัตถุสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๒๗–๒๙
อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้พิจารณาเห็นความเป็นสุข ... เข้าถึงด้วยปัญญาอยู่ เขาจักปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้ความเพียรนักเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป นี้เป็นบุคคลประเภทที่ ๕ ที่ควร แก่ของคำนับ … เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่าอีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้พิจารณาเห็นความเป็นสุข ... เข้าถึงด้วยปัญญาอยู่ เขาจักปรินิพพานโดยต้องใช้ความเพียรแรงกล้า นี้เป็นบุคคลประเภทที่ ๖ ที่ควรแก่ของคำนับ ... เป็นเนื้อนาบุญ ของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่าอีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้พิจารณาเห็นความเป็นสุข … เข้าถึงด้วยปัญญาอยู่ เขาเป็นผู้มีกระแสในเบื้องบนไปสู่อกนิฏฐภพ นี้เป็นบุคคลประเภทที่ ๗ ที่ควรแก่ของคำนับ ... เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๗ ประเภทนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรทำอัญชลี เป็น เนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า”
๑๐. นิททสวัตถุสูตร
ว่าด้วยนิททสวัตถุ ๗ ประการ
{๑๘} [๒๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิททสวัตถุ มี ๗ ประการนี้ นิททสวัตถุ ๗ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
- ๑นิททสวัตถุ เรื่องนิททสะเป็นต้น หมายถึงเหตุให้ภิกษุได้ชื่อว่านิททสะ (ผู้ปราศจาก ๑๐ ปี ผู้ไม่มี ๑๐ ปีอีกต่อไป) นิพพีสะ (ผู้ปราศจาก ๒๐ ปี) นิตตึงสะ (ผู้ปราศจาก ๓๐ ปี) เป็นต้น กล่าวกันว่า ปัญหาเกี่ยวกับเรื่องนิททสะเป็นต้นนี้เกิดขึ้นในลัทธิเดียรถีย์คือพวกนักบวชนอกพระพุทธศาสนา โดยพวกเดียรถีย์ใช้เรียกนิครนถ์ผู้หนึ่ง(ซึ่งประพฤติวัตรมีกำหนด ๑๒ ปี)แต่เสียชีวิตเมื่อประพฤติ ได้ ๑๐ ปีว่า ‘นิททสะ’ ซึ่งมีความหมายว่านิครนถ์ผู้นั้น (ถ้าเกิดอีก) จะไม่มีอายุ ๑๐ ปีอีกต่อไป ไม่ใช่แต่เพียง ๑๐ ปีเท่านั้น แม้ ๙ ปีลดลงไปจนถึง ๑ ปีก็อาจไม่มี ท่านพระอานนท์ฟังเรื่องนี้ แล้วนำมากราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ซึ่งพระองค์ตรัสในความหมายใหม่ว่า คำว่า ‘นิททสะ’ เป็นต้นนี้เป็นคำเรียกพระอรหันตขีณาสพ เพราะเมื่อปรินิพพานในขณะอายุ ๑๐ ปี ก็ชื่อว่าเป็นผู้ไม่มี ๑๐ ปีอีกต่อไป ไม่ใช่แต่เพียง ๑๐ แม้ ๙ ปีลดลงไปจนถึง ๑ ปี ๑ เดือน ๑ วัน ชั่วกาลครู่เดียวก็ไม่มี ทั้งนี้เพราะอรหันตขีณาสพไม่มีปฏิสนธิจิตอีกต่อไป ดังนั้นนิททสวัตถุ ในความหมายทางพระพุทธศาสนา จึงหมายถึง เหตุที่ทำให้เป็นผู้ไม่เกิดอีกต่อไปโดยต้องประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ นี้ (ที.ปา.อ. ๒๓๘, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๔-๑๖๕)
(๑) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการสมาทานสิกขาและเป็นผู้ได้ความยินดีในการสมาทานสิกขาต่อไป(๒) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการไตร่ตรองธรรมและเป็นผู้ได้ความยินดีในการไตร่ตรองธรรมต่อไป(๓) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการกำจัดความอยากและเป็นผู้ได้ความยินดีในการกำจัดความอยากต่อไป(๔) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการหลีกเร้น และเป็นผู้ได้ความยินดีในการหลีกเร้นต่อไป
(๕) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการบำเพ็ญเพียร และเป็นผู้ได้ความยินดีในการบำเพ็ญเพียรต่อไป(๖) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในสติและปัญญาเครื่องรักษาตัว และเป็นผู้ได้ความยินดีในสติและปัญญาเครื่องรักษาตัวต่อไป(๗) เป็นผู้มีฉันทะแรงกล้าในการแทงตลอดซึ่งทิฏฐิ และเป็นผู้ได้ความยินดีในการแทงตลอดซึ่งทิฏฐิต่อไปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิททสวัตถุมี ๗ ประการนี้แล”
จบ อนุสยวรรคที่ ๒
- โดยพวกเดียรถีย์ใช้เรียกนิครนถ์ผู้หนึ่ง(ซึ่งประพฤติวัตรมีกำหนด ๑๒ ปี)แต่เสียชีวิตเมื่อประพฤติ ได้ ๑๐ ปีว่า ‘นิททสะ’ ซึ่งมีความหมายว่านิครนถ์ผู้นั้น (ถ้าเกิดอีก) จะไม่มีอายุ ๑๐ ปีอีกต่อไป ไม่ใช่แต่เพียง ๑๐ ปีเท่านั้น แม้ ๙ ปีลดลงไปจนถึง ๑ ปีก็อาจไม่มี ท่านพระอานนท์ฟังเรื่องนี้ แล้วนำมากราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ซึ่งพระองค์ตรัสในความหมายใหม่ว่า คำว่า ‘นิททสะ’ เป็นต้นนี้เป็นคำเรียกพระอรหันตขีณาสพ เพราะเมื่อปรินิพพานในขณะอายุ ๑๐ ปี ก็ชื่อว่าเป็นผู้ไม่มี ๑๐ ปีอีกต่อไป ไม่ใช่แต่เพียง ๑๐ แม้ ๙ ปีลดลงไปจนถึง ๑ ปี ๑ เดือน ๑ วัน ชั่วกาลครู่เดียวก็ไม่มี ทั้งนี้เพราะอรหันตขีณาสพไม่มีปฏิสนธิจิตอีกต่อไป ดังนั้นนิททสวัตถุ ในความหมายทางพระพุทธศาสนา จึงหมายถึง เหตุที่ทำให้เป็นผู้ไม่เกิดอีกต่อไปโดยต้องประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ นี้ (ที.ปา.อ. ๒๓๘, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๔-๑๖๕)
- ๑การแทงตลอดซึ่งทิฏฐิ ในที่นี้หมายถึงการเห็นด้วยอริยมรรค (ที.ปา.อ. ๒๓๙, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๕)
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. ปฐมานุสยสูตร ๒. ทุติยานุสยสูตร
๓. กุลสูตร ๔. ปุคคลสูตร
๕. อุทกูปมสูตร ๖. อนิจจานุปัสสีสูตร
๗. ทุกขานุปัสสีสูตร ๘. อนัตตานุปัสสีสูตร
๙. นิพพานสูตร ๑๐. นิททสวัตถุสูตร
๓. วัชชีวรรค
๑. สารันททสูตร
{๑๙} [๒๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สารันททเจดีย์ ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแลเจ้าลิจฉวีหลายพระองค์ด้วยกันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นว่า “ดูก่อนลิจฉวีทั้งหลายเราจักแสดงอปริหานิยธรรมคือธรรมที่ไม่ทำให้เสื่อม ๗
- ๑อปริหานิยธรรม ในพระสูตรนี้เรียกว่า ราชอปริหานิยธรรม ธรรมอันไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อม เป็นไปเพื่อความเจริญฝ่ายเดียว สำหรับกษัตริย์ ชนชั้นผู้ปกครอง หรือผู้บริหารบ้านเมือง
- ๒สารันททเจดีย์ หมายถึงวิหารที่ประทับแห่งหนึ่งของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่สร้างไว้ในบริเวณ ซึ่งเคยเป็นเจดียสถานที่อยู่ของยักษ์ชื่อว่าสารันททะในอดีตกาล (ที.ม.อ. ๑๒๑, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๖๖)
จบ นิททสวัตถุสูตร