๕. โยธาชีวสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๒

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุย่อมทำการสาธยายธรรมตามที่ได้สดับมาแล้ว ตามที่ ได้เล่าเรียนมาแล้วโดยพิสดาร แต่เธอไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเนื้อความแห่งธรรม นั้นให้ยิ่งขึ้นไปด้วยปัญญา ภิกษุนี้เรียกว่าเป็นผู้มากด้วยการสาธยาย ไม่ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรม

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุย่อมตรึกตาม ตรองตาม เพ่งตามด้วยใจซึ่งธรรมตาม ที่ได้สดับมาแล้วตามที่ได้เล่าเรียนมาแล้ว แต่เธอไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเนื้อความ แห่งธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไปด้วยปัญญา ภิกษุนี้เรียกว่าเป็นผู้มากด้วยการตรึกธรรม ไม่ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรม

ดูก่อนภิกษุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ และ เธอย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งเนื้อความแห่งธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไปด้วยปัญญา ภิกษุนี้ ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรมอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุ ภิกษุผู้มากด้วยการเล่าเรียนธรรมเราก็ได้แสดงแล้ว ภิกษุผู้มากด้วยการแสดงธรรม ภิกษุผู้มากด้วยการสาธยายธรรม ภิกษุผู้มากด้วย การตรึกธรรม ภิกษุผู้อยู่ในธรรมเราก็ได้แสดงแล้วด้วยประการฉะนี้ ดูก่อน ภิกษุ กิจใดที่ศาสดาผู้หวังประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ อาศัยความเอ็นดู จะพึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราก็ได้ทำแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดูก่อนภิกษุ นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้ เป็นผู้มีความเดือดร้อนในภายหลังเลย นี้เป็นคำสั่งสอนของเรา”

๕. ปฐมโยธาชีวสูตร

ว่าด้วยนักรบและภิกษุ ๕ ประเภท สูตรที่ ๑

{๗๕} [๗๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพ ๕ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้พอเห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้ม แข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพประเภทที่ ๑ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แต่พอเห็นยอดธงของข้าศึกเข้าเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้ม แข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพประเภทที่ ๒ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แต่พอได้ยินเสียงกึกก้อง ของข้าศึกเข้าเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ นักรบ อาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพประเภทที่ ๓ ที่มีปรากฏ อยู่ในโลกอีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของ ข้าศึกก็อดทนได้ แต่ว่าเมื่อมีการต่อสู้กัน ย่อมเดือดร้อนถึงกับเสียปกติภาพไป นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพประเภทที่ ๔ ที่ มีปรากฏอยู่ในโลกอีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้แม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้อง ของข้าศึกก็อดทนได้ แม้จะต่อสู้กับข้าศึกก็อดทนได้ เขาชนะสงครามแล้ว ย่อมเป็นผู้พิชิตสงคราม ยึดครองค่ายสงครามนั้นไว้ได้ นักรบอาชีพบางคน แม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้คือนักรบอาชีพประเภทที่ ๕ ที่มีปรากฏอยู่ในโลกดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพ ๕ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพ ๕ ประเภทนี้ก็มี ปรากฏอยู่ในพวกภิกษุฉันนั้นเหมือนกัน บุคคล ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นเท่านั้นก็หยุด ชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความ เป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ อะไรเล่าเป็นฝุ่น ฟุ้งขึ้นของเธอ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้ยินมาว่า ‘ใน หมู่บ้านหรือในนิคมโน้น มีหญิงหรือกุมารีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบ ด้วยผิวพรรณงามอย่างยิ่ง’เธอได้ยินดังนั้นแล้วก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขาบอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ นี้ชื่อว่าฝุ่นฟุ้งขึ้นของเธอ นักรบอาชีพนั้นเห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นเท่านั้นย่อมหยุดชะงัก

ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ แม้ ฉันใด เราก็กล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือบุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพประเภทที่ ๑ ที่มีปรากฏอยู่ ในพวกภิกษุอีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แต่ ว่าเธอเห็นยอดธงของข้าศึกเข้าเท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะ สืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขา สึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ อะไรเล่าชื่อว่าเป็นยอดธงของข้าศึกของเธอ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่ได้ยินมาว่า ‘ในหมู่บ้านหรือในนิคมโน้น มีหญิงหรือกุมารีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณงามอย่างยิ่ง’ แต่ว่าเธอได้เห็นหญิงหรือกุมารีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณงามอย่างยิ่งด้วยตัวเอง เธอเห็นแล้วก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขา สึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ นี้ชื่อว่ายอดธงของข้าศึกของเธอ นักรบอาชีพนั้นเห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แต่พอเห็นยอดธงของข้าศึกเข้าเท่านั้นย่อมหยุดชะงัก

ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ แม้ฉันใด เราก็กล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือบุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบ อาชีพประเภทที่ ๒ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แต่พอเธอได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกเข้า เท่านั้นก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้ แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา บอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ อะไร ชื่อว่าเป็นเสียงกึกก้องของเธอ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามเข้าไปหาภิกษุใน ธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่างเปล่าแล้วยิ้มให้ ปราศรัย กระซิก กระซี้ เย้ยหยัน เธอถูกมาตุคามยิ้มให้ ปราศรัย กระซิกกระซี้ เย้ยหยันอยู่ ก็หยุดชะงัก ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถจะสืบต่อพรหมจรรย์ได้ จึงทำให้แจ้ง ซึ่งความเป็นผู้ทุรพลในสิกขา

บอกลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ นี้ชื่อว่า เสียงกึกก้องของข้าศึกของเธอ นักรบอาชีพนั้นแม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้ เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แต่พอได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกเข้าเท่านั้น ก็หยุดนิ่ง ไม่เข้มแข็ง ไม่สามารถเข้ารบได้ แม้ฉันใด เราก็กล่าวบุคคลนี้ว่า มีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือบุคคล ผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพประเภทที่ ๓ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุอีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้ เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกเข้าก็อดทนได้แต่ว่าเมื่อมีการต่อสู้กัน ย่อมเดือดร้อนถึงกับเสียปกติภาพไป อะไรเล่าชื่อว่า เป็นการต่อสู้กับข้าศึกของเธอ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามเข้าไปหาภิกษุในธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่างเปล่าแล้วย่อมนั่งทับ นอนทับ ข่มขืนเธอ เธอถูกมาตุคามนั่งทับ นอนทับ ข่มขืนอยู่ ไม่บอกลาสิกขา ไม่ทำ ให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพลเสพเมถุนธรรม นี้ชื่อว่าการต่อสู้กับข้าศึกของเธอ นักรบอาชีพนั้นเห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้

แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกก็อดทนได้ แต่ว่าเมื่อมีการต่อสู้กัน ย่อม เดือดร้อนถึงกับเสียปกติภาพไป แม้ฉันใด เราก็กล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้นบุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือบุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพประเภทที่ ๔ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุแม้เห็นฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึกก้องของข้าศึกก็อดทนได้ แม้มี การต่อสู้กับข้าศึกก็อดทนได้ เธอชนะสงครามแล้วย่อมเป็นผู้พิชิตสงคราม ยึดครองค่ายสงครามนั้นไว้ได้ อะไรเล่าชื่อว่าชัยชนะในสงครามของเธอ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามเข้าไปหาภิกษุในธรรมวินัยนี้ผู้อยู่ในป่า โคนไม้ หรือ เรือนว่างเปล่าแล้วนั่งทับ นอนทับ ข่มขืนเธอ เธอถูกมาตุคามนั่งทับ นอนทับข่มขืนอยู่ ก็แก้ไขปลดเปลื้องตัวออกมาแล้วหลีกไปตามความประสงค์ได้ เธอ ย่อมเสพอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ

ที่แจ้ง ลอมฟาง เธออยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่างเปล่า นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรง สติไว้เฉพาะหน้า เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้วย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระ จิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้วย่อมเป็นผู้ ปราศจากถีนมีทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติ สัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้วย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้วย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรม ทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้

เธอละนิวรณ์ ๕ ประการอันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งใจ ทอนกำลัง ปัญญาให้อ่อนลงได้แล้ว ก็สงัดจากกาม ... บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มี สุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัส โทมนัสซึ่งดับไปก่อนแล้วอยู่ ...

เธอเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ (ญาณที่ทำให้อาสวะสิ้นไป) ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริง ว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินิปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้อยู่ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่าง

นี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ นี้ชื่อว่าชัยชนะในสงครามของเธอ นักรบอาชีพนั้นแม้เห็น ฝุ่นฟุ้งขึ้นก็อดทนได้ แม้เห็นยอดธงของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ได้ยินเสียงกึก ก้องของข้าศึกก็อดทนได้ แม้ต่อสู้กับข้าศึกก็อดทนได้ เขาชนะสงครามแล้ว ย่อมเป็นผู้พิชิตสงคราม ยึดครองค่ายสงครามนั้นไว้ได้ แม้ฉันใด เราก็กล่าว บุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น บุคคลบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ นี้คือ บุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพประเภทที่ ๕ ที่มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เปรียบด้วยนักรบอาชีพ ๕ ประเภทนี้แล มีปรากฏอยู่ในพวกภิกษุ”

๖. ทุติยโยธาชีวสูตร

ว่าด้วยนักรบและภิกษุ ๕ ประเภท สูตรที่ ๒

{๗๖} [๗๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพ ๕ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายนักรบอาชีพบางคนในโลกนี้ถือดาบและโล่ ผูก สอดธนูและแล่งแล้วเข้าสนามรบ เขาขะมักเขม้นพยายามรบอยู่ในสนามรบนั้น พวกข้าศึกฆ่าเขาตายไป จับตัวเขาได้ นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มี อยู่ในโลกนี้ นี้เป็นนักรบอาชีพประเภทที่ ๑ ที่มีปรากฏอยู่ในโลก

อีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้ถือดาบและโล่ ผูกสอดธนูและแล่งแล้วเข้าสนามรบ เขาขะมักเขม้นพยายามรบอยู่ใน สนามรบนั้น พวกข้าศึกแทงเขาบาดเจ็บ พรรคพวกของเขานำเขาออกมา ส่งไปถึงหมู่ญาติ เขากำลังถูกนำไป ยังไม่ถึงหมู่ญาติ ก็ทำกาละ (ตาย) ในระหว่างทางเสียก่อน นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้เป็น นักรบอาชีพประเภทที่ ๒ ที่มีปรากฏอยู่ในโลกอีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้ถือดาบและโล่ ผูกสอดธนูและแล่งแล้วเข้าสนามรบ เขาขะมักเขม้นพยายามรบอยู่ใน สนามรบนั้น พวกข้าศึกแทงเขาบาดเจ็บ พรรคพวกของเขานำเขาออกมาส่ง ไปถึงหมู่ญาติ หมู่ญาติดูแลรักษาเขา เขาถูกหมู่ญาติพยาบาลรักษาอยู่ แต่ ก็ทำกาละไปด้วยอาพาธนั้น นักรบอาชีพบางคนแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ในโลกนี้ นี้ เป็นนักรบอาชีพประเภทที่ ๓ ที่มีปรากฏอยู่ในโลกอีกประเภทหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย นักรบอาชีพบางคนในโลกนี้ถือดาบและโล่ ผูกสอดธนูและแล่งแล้วเข้าสนามรบ เขาขะมักเขม้นพยายามรบอยู่ใน สนามรบนั้น พวกข้าศึกแทงเขาบาดเจ็บ พรรคพวกของเขานำเขาออกมาส่ง