๓. ธรรมวิหาริกสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๒

ตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่มีบานประตูด้วยอาการอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นอริยบุคคลผู้ลดธงลงแล้ว ผู้ปลงภาระ แล้ว ผู้พรากวัฏฏะได้แล้วอย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละอัสมิมานะ ได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นอริยบุคคล ผู้ลดธงลงแล้ว ผู้ปลงภาระแล้ว ผู้พรากวัฏฏะได้แล้วด้วยอาการอย่างนี้แล”

๓. ปฐมธัมมวิหารีสูตร

ว่าด้วยบุคคลผู้เป็นอยู่ในธรรม สูตรที่ ๑

{๗๓} [๗๓] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูล ถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ผู้อยู่ในธรรม ผู้อยู่ในธรรม’ ดังนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ เธอปล่อยให้วันคืนล่วงไปด้วยการเล่าเรียนธรรมนั้น

ละทิ้งการปลีกตัวออกมา ไม่ประกอบความสงบใจในภายใน ภิกษุนี้เรียกว่า เป็นผู้มากด้วยการเรียน ไม่ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรม

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุย่อมแสดงธรรมตามที่ได้สดับมาแล้ว ตามที่ได้เล่าเรียนมาแล้วแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร เธอปล่อยให้วันคืนล่วงไปด้วยการแสดงธรรมนั้น ละทิ้งการปลีกตัวออกมา ไม่ประกอบความสงบใจในภายใน ภิกษุนี้เรียกว่า เป็นผู้มากด้วยการแสดงธรรม ไม่ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรมอีกข้อหนึ่ง ภิกษุย่อมทำการสาธยายธรรมตามที่ได้สดับมาแล้ว ตามที่ ได้เล่าเรียนมาแล้วโดยพิสดาร เธอปล่อยให้วันคืนล่วงไปด้วยการสาธยายนั้น ละทิ้งการปลีกตัวออกมา ไม่ประกอบความสงบใจในภายใน ภิกษุนี้เรียกว่า เป็นผู้มากด้วยการสาธยาย ไม่ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรมอีกข้อหนึ่ง ภิกษุย่อมตรึกตาม ตรองตาม เพ่งตามด้วยใจซึ่งธรรมตาม

ที่ได้สดับมาแล้ว ตามที่ได้เล่าเรียนมาแล้ว เธอปล่อยให้วันคืนล่วงไปด้วยการ ตรึกตามธรรมนั้น ละทิ้งการปลีกตัวออกมา ไม่ประกอบความสงบใจในภายในภิกษุนี้เรียกว่าเป็นผู้มากด้วยการตรึกธรรม ไม่ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรมดูก่อนภิกษุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ เธอ ไม่ปล่อยให้วันคืนล่วงไปด้วยการเล่าเรียนนั้น ไม่ละทิ้งการปลีกตัวออกมาประกอบ ความสงบใจในภายใน ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรมอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุ ภิกษุผู้มากด้วยการเล่าเรียนธรรมเราก็ได้แสดงแล้ว ภิกษุผู้มากด้วยการแสดงธรรม ภิกษุผู้มากด้วยการสาธยายธรรม ภิกษุผู้มากด้วย การตรึกธรรม ภิกษุผู้อยู่ในธรรมเราก็ได้แสดงแล้วด้วยประการฉะนี้ ดูก่อน ภิกษุ กิจใดที่ศาสดาผู้หวังประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ อาศัยความเอ็นดู จะพึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราก็ได้ทำแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดูก่อนภิกษุ นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้ เป็นผู้มีความเดือดร้อนในภายหลังเลย นี้เป็นคำสั่งสอนของเรา”

๔. ทุติยธัมมวิหารีสูตร

ว่าด้วยบุคคลผู้เป็นอยู่ในธรรม สูตรที่ ๒

{๗๔} [๗๔] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ผู้อยู่ในธรรม ผู้อยู่ในธรรม’ ดังนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ แต่เธอไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเนื้อความแห่งธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไปด้วยปัญญา ภิกษุนี้เรียกว่าเป็นผู้มากด้วยการเรียน ไม่ชื่อว่าเป็นผู้อยู่ในธรรม

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุย่อมแสดงธรรมตามที่ได้สดับมาแล้ว ตามที่ได้เล่าเรียนมาแล้วแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร แต่เธอไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเนื้อความแห่งธรรมนั้นให้ยิ่งขึ้นไปด้วยปัญญา ภิกษุนี้เรียกว่าเป็นผู้มากด้วยการแสดงธรรม ไม่ชื่อว่า เป็นผู้อยู่ในธรรม