๘. ฐานสูตร เล่ม ๒๒

๘. อลัพภนียฐานสูตร

ว่าด้วยเหตุที่หาไม่ได้ ๕ ประการ

{๔๘} [๔๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุ ๕ ประการนี้ อันใคร ๆ ไม่พึงได้ ไม่ ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือผู้ใดในโลกก็ตาม เหตุ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) เหตุที่ว่า ‘สิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดา อย่าได้แก่เลย’ ดังนี้ อัน ใคร ๆ ไม่พึงได้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือผู้ใดผู้หนึ่งในโลกก็ตาม

(๒) เหตุที่ว่า ‘สิ่งที่มีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา อย่าได้เจ็บไข้เลย’ ....

(๓) เหตุที่ว่า ‘สิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดา อย่าได้ตายเลย’ ....

(๔) เหตุที่ว่า ‘สิ่งที่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา อย่าได้สิ้นไปเลย’ ...

(๕) เหตุที่ว่า ‘สิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดา อย่าได้พินาศเลย’ ดังนี้ อันใคร ๆ ไม่พึงได้ ไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือผู้ใดผู้หนึ่งในโลกก็ตาม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาของปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมแก่ไป เมื่อสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาแก่ไปแล้ว เขาย่อมไม่พิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่เฉพาะสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาของเราผู้เดียวเท่านั้นที่แก่ไป โดยที่แท้สิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาของสัตว์ทั้งปวงที่มีการมา การไป การจุติ การอุบัติย่อมแก่ไปทั้งสิ้น ก็แลเราเองเมื่อสิ่งที่มีความแก่ เป็นธรรมดาแก่ไปแล้ว จะพึงเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป แม้อาหารก็ไม่อยากจะรับประทาน แม้ร่างกายก็จะพึงเศร้าหมอง แม้การงานก็จะพึงหยุดชะงัก แม้พวกอมิตรก็จะพึงดีใจ แม้พวกมิตรก็จะพึงเสียใจ’ ดังนี้ เมื่อสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาแก่ไปแล้ว เขา

จึงเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกครํ่าครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วนี้กล่าวได้ว่าถูกลูกศรคือความเศร้าโศกที่มีพิษแทงเข้าแล้ว ย่อมทำตนให้เดือดร้อน

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่มีความเจ็บไข้เป็นธรรมดาของปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมเจ็บไข้ ... สิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดาของปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมตายไป ... สิ่งที่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดาของปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ย่อมสิ้นไป ... สิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาของปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมพินาศไป เมื่อสิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาพินาศไปแล้ว เขาย่อมไม่พิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่เฉพาะสิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาของเราผู้เดียวเท่านั้นที่พินาศไป โดยที่แท้สิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาของสัตว์ทั้งปวงที่มีการมา การไป การจุติ การอุบัติก็ย่อมพินาศไปทั้งสิ้น ก็แลเราเองเมื่อสิ่งที่

มีความพินาศเป็นธรรมดาพินาศไปแล้ว จะพึงเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอก ครํ่าครวญ ถึงความหลงเพ้อไป แม้อาหารเราก็ไม่อยากจะรับประทาน แม้ ร่างกายก็จะพึงเศร้าหมอง แม้การงานก็จะพึงหยุดชะงัก แม้พวกอมิตรก็จะพึงดีใจ แม้พวกมิตรจะพึงเสียใจ’ ดังนี้ เมื่อสิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดา พินาศไปแล้ว เขาจึงเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วนี้กล่าวได้ว่าถูกลูกศร คือความเศร้าโศกที่มีพิษแทงเข้าแล้ว ย่อมทำตนให้เดือดร้อนดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนว่าสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาของอริยสาวกผู้ ได้สดับแล้วย่อมแก่ไป เมื่อสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาแก่ไปแล้ว อริยสาวก นั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่เฉพาะแต่สิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาของ เราผู้เดียวเท่านั้นที่แก่ไป โดยที่แท้สิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาของสัตว์ทั้งปวง ที่มีการมา การไป การจุติ การอุบัติก็ย่อมแก่ไปทั้งสิ้น ก็แลเราเองเมื่อ สิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดาแก่ไปแล้วจะพึงเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอก คร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป แม้อาหารเราก็ไม่อยากจะรับประทาน แม้

ร่างกายก็จะพึงเศร้าหมอง แม้การงานก็จะพึงหยุดชะงัก แม้พวกอมิตรก็จะพึงดีใจ แม้พวกมิตรก็จะพึงเสียใจ’ ดังนี้ เมื่อสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดา แก่ไปแล้วอริยสาวกนั้นย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอก คร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ แล้วนี้กล่าวได้ว่าถอนลูกศรคือความเศร้าโศกที่มีพิษ ซึ่งเป็นเหตุให้ปุถุชนผู้มิได้ สดับแล้วถูกเสียบแทงแล้วทำตนให้เดือดร้อน อริยสาวกผู้ไม่มีความเศร้าโศก ปราศจากลูกศร ย่อมดับทุกข์ร้อนได้ด้วยตนเอง

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่มีความเจ็บไข้เป็นธรรมดาของอริยสาวก ผู้ได้สดับแล้วย่อมเจ็บไข้ ... สิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดาของอริยสาวกผู้ได้สดับ แล้วย่อมตายไป ... สิ่งที่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดาของอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมสิ้นไป ... สิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาของอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพินาศไป เมื่อสิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาพินาศไปแล้ว อริยสาวกนั้น ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ไม่ใช่เฉพาะแต่สิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาของเรา ผู้เดียวเท่านั้นที่พินาศไป โดยที่แท้สิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาของสัตว์ทั้งปวง ที่มีการมา การไป การจุติ การอุบัติก็ย่อมพินาศไปทั้งสิ้น

ก็แลเราเองเมื่อ สิ่งที่มีความพินาศเป็นธรรมดาพินาศไปแล้ว จะพึงเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกครํ่าครวญ ถึงความหลงเพ้อไป แม้อาหารเราก็ไม่อยากจะรับประทาน แม้ร่างกายก็จะพึงเศร้าหมอง แม้การงานก็จะพึงหยุดชะงัก แม้พวกอมิตร ก็จะพึงดีใจ แม้พวกมิตรก็จะพึงเสียใจ’ ดังนี้ เมื่อสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดา แก่ไปแล้ว อริยสาวกนั้นย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอก คร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ แล้วนี้กล่าวได้ว่าถอนลูกศรคือความเศร้าโศกที่มีพิษซ็่งเป็นเหตุให้ปุถุชนผู้มิได้ สดับแล้วถูกเสียบแทงแล้วทำตนให้เดือดร้อน อริยสาวกผู้ไม่มีความเศร้าโศก ปราศจากลูกศร ย่อมดับทุกข์ร้อนได้ด้วยตนเอง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุ ๕ ประการนี้แลอันใคร ๆ ไม่พึงได้ ไม่ว่าจะ เป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือผู้ใดในโลกก็ตาม”อันใคร ๆ ย่อมจะไม่ได้ประโยชน์ในโลกนี้แม้สักเล็ก

น้อยจากความเศร้าโศก จากการครํ่าครวญพวกที่ไม่เป็น

มิตรพอทราบว่าเขาเศร้าโศก ได้รับความทุกข์ ย่อมจะดีใจ

ส่วนบัณฑิตผู้ฉลาดในการวินิจฉัยความย่อมไม่หวั่นไหว

ในเพราะอันตรายทั้งหมดไม่ว่าเมื่อไรพวกศัตรูเห็น

ใบหน้าของบัณฑิตนั้นยังเหมือนเดิม ไม่เปลี่ยนแปลง ย่อม

มีความทุกข์เสียเอง

บุคคลจะพึงได้ประโยชน์ในที่ใด ๆ ด้วยประการใด ๆ

เช่น การสรรเสริญ การร่ายมนต์ การกล่าวคำสุภาษิต การ

เพิ่มให้ หรือการสืบประเพณีของตน ก็พึงบากบั่นในที่นั้น ๆ

ด้วยประการนั้น ๆ เถิด

ถ้าพึงทราบว่าประโยชน์อย่างนี้อันเราหรือผู้อื่นไม่พึง

ได้ไซร้ ก็อย่าเสียใจ ควรอดกลั้นไว้ ด้วยคิดเสียว่า ‘กรรม

เป็นสิ่งมั่นคง บัดนี้เราจะทำอะไรได้ ’

๙. โกสลสูตร

ว่าด้วยพระเจ้าโกศลทรงโทมนัสเมื่อพระนางมัลลิกาทิวงคต

{๔๙} [๔๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระเจ้า