พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · พลวรรค
๑. อนนุสสุตสูตร เล่ม ๒๒
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในพลวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ พลวรรค อนนุสสุตสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๒ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๒)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๒ หน้า ๑๖–๑๘
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. สังขิตตสูตร ๒. วิตถตสูตร
๓. ทุกขสูตร ๔ . ยถาภตสูตร
๕. สิกขาสูตร ๖. สมาปัตติสูตร
๗. กามสูตร ๘. จวนสูตร
๙. ปฐมอคารวสูตร ๑๐. ทุติยอคารวสูตร
๒. พลวรรค
๑. อนนุสสุตสูตร
ว่าด้วยกำลังของพระตถาคต ๕ ประการ
{๑๑} [๑๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปฏิญาณว่าได้บรรลุถึงบารมีอันเป็นที่สุด เพราะรู้ยิ่งในธรรมที่ไม่เคยได้สดับมาก่อน กำลังของตถาคต ๕ ประการนี้ที่
- ๑ธรรมที่ไม่เคยได้สดับมาก่อน ในที่นี้หมายถึงธรรมคืออริยสัจ ๔ (องฺ.ปญฺจก.อ. ๔)
- ๒คำว่า ตถาคต คือพระนามอย่างหนึ่งของพระพุทธเจ้า เป็นคำที่พระพุทธเจ้าทรงเรียกหรือตรัส ถึงพระองค์เอง มีความหมาย ๘ อย่าง คือ (๑) พระผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น คือ เสด็จมาทรง บำเพ็ญพุทธจริยาเพื่อประโยชน์แก่ชาวโลกเป็นต้น เหมือนอย่างพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ อย่างไร ก็อย่างนั้น (๒) พระผู้เสด็จไปแล้วอย่างนั้น คือ ทรงประสูติแล้วทรงมีคติเสด็จดำเนินเป็นบุรพ นิมิตแห่งการสำเร็จเป็นพระพุทธเจ้าและการทำลายอวิชชา สลัดละปวงกิเลสไปได้เด็ดขาดเหมือน อย่างพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ อย่างไรก็อย่างนั้น (๓) พระผู้เสด็จมาถึงตถลักษณะ คือ ทรงมี พระญาณหยั่งรู้เข้าถึงลักษณะอันแท้จริงของสรรพสิ่ง (๔) พระผู้ตรัสรู้ตถธรรมตามที่เป็นจริง คือ ตรัสรู้อริยสัจ ๔ และปฎิจจสมุปบาทอันเป็นธรรมที่จริงแท้แน่นอน (๕) พระผู้ทรงเห็นอย่างนั้น คือ ทรงรู้เท่าทันสรรพารมณ์ที่ปรากฏแก่หมู่สัตว์ทั้งเทพและมนุษย์ซึ่งได้ประสบและพากันแสวงหา โดยทรงทราบถึงสภาพที่แท้จริง (๖) พระผู้ตรัสอย่างนั้น คือ มีพระวาจาที่แท้จริงโดยพระดำรัส ทั้งปวงที่ตรัสนับแต่ตรัสรู้จนถึงเสด็จดับขันธปรินิพพานล้วนแต่เป็นจริง ถูกต้องไม่เป็นอย่างอี่น (๗) พระผู้ทำอย่างนั้น คือ ตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ก็ตรัสอย่างนั้น
เป็นเหตุให้ตถาคตประกอบแล้วจึงปฏิญาณฐานะอย่างผู้องอาจ บันลือสีหนาท ในบริษัท ประกาศพรหมจักร ให้เป็นไป กำลัง ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ
- (๘) พระผู้เป็นเจ้าหรือพระอภิภู คือ ทรงเป็นผู้ใหญ่ยิ่งเหนือกว่าสรรพสัตว์ตลอดถึงพรหมโลกที่สูงสุด เป็นผู้เห็นถ่องแท้ ทรงพุทธานุภาพ เป็นเทพแห่งเทพ เป็นอินทร์เหนือพระอินทร์ เป็นพรหมหนือ <*> ประดาพรหม ไม่มีใครจะอาจวัดหรือจะทัดเทียมพระองค์ได้ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ (นัย ที.สี.อ. ๕๙-๖๖, ม.มู.อ. ๑/๕๐-๕๖, สํ.ข.อ. ๓๑๕, องฺ.เอกก.อ. ๙๓-๑๐๑)
- ๑ฐานะอันองอาจ หมายถึงตำแหน่งที่ดำรงอยู่อันประเสริฐ สูงสุด หรือฐานะของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดในปางก่อน ๆ อนึ่ง คำว่า องอาจ แปลจากบทบาลีว่า อาสภะ ซึ่งมีรากคำมาจากคำว่า อุสภะ และคำว่า วสภะ ที่หมายถึงโคจ่าฝูงของโคจำนวนมากตั้ง ๑๐๐ ตัว ๑,๐๐๐ ตัว และ ๑๐๐ คอก ๑,๐๐๐ คอก เป็นโคที่ประเสริฐกว่าโคทั้งหมด ครอบงำปกป้องอันตรายได้รอบด้าน มีสีขาว น่าดูมี กำลังสามารถนำภาระหนักยิ่งไปได้ โคอุสภะนั้นยืนหยัดเป็นสง่าอยู่ในตำแหน่งที่ตั้งด้วยเท้าทั้ง ๔ โดยไม่หวั่นไหวต่อเสียงฟ้าร้องแม้ตั้งร้อยครั้ง ฉันใด พระตถาคตเจ้าทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ๑๐ ก็ฉันนั้น ประทับอยู่เด่นเป็นสง่าเหนือบริษัท ๘ ได้อย่างมั่นคงด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ ประการไม่มีปัจจามิตรใด ๆ ในโลกหรือเทวโลกที่จะสามารถทำให้พระองค์ทรงหวั่นไหวได้ จึงชื่อ ว่าปฏิญญาฐานะอันองอาจ (ม.มู.อ. ๑/๓๔๗, องฺ.จตุกฺก.อ. ๒๘๓-๒๘๔)
- ๒บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท ในที่นี้หมายถึงทรงเปล่งพระวาจาอย่างประเสริฐ อย่างไม่เกรงกลัว ภัยใด ๆ หรือทรงเปล่งพระวาจาด้วยท่าทีองอาจดุจพญาราชสีห์ กล่าวคือ สัตว์ที่ได้ชื่อว่าสีหะ (พญาราชสีห์) ก็เพราะสามารถข่มหรือทำลายสัตว์อื่น ๆ ได้ ฉันใด พระตถาคตเจ้าก็ฉันนั้น ทรงพระนามว่า พระสีหเจ้า เพราะทรงสามารถครอบงำโลกธรรม ๘ และทำลายหลักลัทธิของศาสดาอื่น (ปรัปวาท) ได้ พญาราชสีห์ประกอบด้วยกำลังของราชสีห์ มีความแกล้วกล้าในทุกที่ บันลือสีหนาทคือเปล่งเสียงของราชสีห์โดยปราศจากอาการขนลุกขนพอง ฉันใด แม้พระตถาคตสีหเจ้า ก็ฉันนั้น ทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ๑๐ ทรงแกล้วกล้าในท่ามกลางหมู่บริษัท ๘ คือ ขัตติยบริษัท (หมู่กษัตริย์) พราหมณบริษัท (หมู่พราหมณ์) คฤหบดีบริษัท (หมู่พ่อค้า ประชาชน) สมณบริษัท (หมู่สมณะ) จาตุมหาราชิกบริษัท (หมู่เทพชั้นต่ำ) ดาวดึงสบริษัท (หมู่เทพตั้งแต่ สวรรค์ชั้นดาวดึงส์) มารบริษัท (หมู่เทพที่เป็นมารในสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัตตี) พรหมบริษัท (หมู่พรหมในพรหมโลก) ทรงบันลือสีหนาทคือเปล่งพระวาจาที่มีความวิจิตรสมบูรณ์ด้วยเทศนาหลากวิธิเป็นต้นว่า ‘รูปเป็นดังนี้’ โดยไม่ทรงมีพระอาการขนลุกขนพอง (นัย ม.มู.อ. ๑/๓๔๘, องฺ.จตุกฺก.อ. ๒๘๔)
- ๓พรหมจักร จักรอันประเสริฐ สูงสุด ยอดเยี่ยม หมายถึงธรรมจักร ซึ่งจำแนกเป็น ๒ ประการ คือ (๑) ปฏิเวธญาณพระปัญญาที่ทำให้พระองค์ตรัสรู้แจ้งอริยผล เป็นพระญาณระดับโลกุตระที่แสดง ถึงพระปัญญาคุณ (๒) เทสนาญาณ พระปัญญาที่ทรงใช้วิธีแสดงธรรมให้พระสาวกทั้งหลายสำเร็จอริยผล เป็นพระญาณระดับโลกิยะที่แสดงถึงพระกรุณาคุณ อนึ่ง ธรรมจักรคือพระญาณทั้ง ๒ นี้เรียกว่า โอรสญาณ คือเป็นพระญาณส่วนพระองค์ (ม.มู.อ. ๑/๓๔๙, องฺ.จตุกฺก.อ. ๒๘๕)
- เหนือ - ผู้รวบรวม
(๑) กำลังคือศรัทธา (๒) กำลังคือหิริ
(๓) กำลังคือโอตตัปปะ (๔) กำลังคือวิริยะ
(๕) กำลังคือปัญญา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำลังของตถาคต ๕ ประการนี้แล เป็นเหตุให้ ตถาคตผู้ประกอบแล้วจึงปฏิญาณฐานะอย่างผู้องอาจ บันลือสีหนาทในบริษัทประกาศพรหมจักรให้เป็นไป”
๒. กูฏสูตร
ว่าด้วยกำลังของเสขบุคคล ๕ ประการ
{๑๒} [๑๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำลังของเสขบุคคลมี ๕ ประการนี้ กำลัง ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) กำลังคือศรัทธา (๒) กำลังคือหิริ
(๓) กำลังคือโอตตัปปะ (๔) กำลังคือวิริยะ
(๕) กำลังคือปัญญา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำลังของเสขบุคคลมี ๕ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดากำลังของเสขบุคคล ๕ ประการนี้ กำลังคือปัญญาจัดเป็นเลิศ เป็นยอด เป็นที่รวบรวมสิ่งที่เป็นเลิศเปรียบเหมือนสิ่งที่เป็นเลิศ เป็นยอด เป็นที่รวบรวมแห่งเรือนยอดก็คือยอด ฉันใด บรรดากำลังของเสขบุคคล ๕ ประการนี้ กำลังคือปัญญาก็จัดเป็นเลิศ เป็นยอด เป็นที่รวบรวม ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายประกอบด้วยกำลังคือศรัทธา ... กำลังคือหิริ ... กำลังคือโอตตัปปะ … กำลังคือวิริยะ ... กำลังคือปัญญาอันเป็นกำลังของเสขบุคคล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”
จบ ๑. อนนุสสุตสูตร