๒. โทณสูตร เล่ม ๒๒

ข้าวเปลือกบ้าง เงินบ้าง ทองบ้าง บัดนี้พวกสุนัขย่อมไม่ทำการสะสมทรัพย์ บ้าง ข้าวเปลือกบ้าง เงินบ้าง ทองบ้าง นี้เป็นธรรมเนียมพราหมณ์ที่เก่าแก่ ข้อที่ ๔ บัดนี้ปรากฏในพวกสุนัข ไม่ปรากฏในพวกพราหมณ์

ได้ทราบว่า เมื่อก่อนพวกพราหมณ์ย่อมแสวงหาอาหารเย็นเพื่อกินในเวลาเย็น อาหารเช้าเพื่อกินในเวลาเช้า บัดนี้พวกพราหมณ์บริโภคอาหารจน อิ่มตามต้องการแล้ว ย่อมถือเอาส่วนที่เหลือไป บัดนี้พวกสุนัขย่อมแสวงหา อาหารเย็นเพื่อกินในเวลาเย็น อาหารเช้าเพื่อกินในเวลาเช้า นี้เป็นธรรมเนียม พราหมณ์ที่เก่าแก่ข้อที่ ๕ บัดนี้ปรากฏในพวกสุนัข ไม่ปรากฏในพวกพราหมณ์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเนียมพวกพราหมณ์ที่เก่าแก่มี ๕ ประการ นี้แล บัดนี้ย่อมปรากฏในพวกสุนัข ไม่ปรากฏในพวกพราหมณ์”

๒. โทณพราหมณสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์ ๕ ประเภท

{๑๙๒} [๑๙๒] ครั้งนั้นแล โทณพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับพราหมณ์ผู้แก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว ทั้งไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะ ข้อที่ข้าพระองค์ได้สดับมานี้นั้นดูเหมือนเป็นเช่นนั้น จริง อันการที่ท่านพระโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกต้อนรับพวกพราหมณ์ผู้แก่เฒ่า เป็น ผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะนั้นไม่สมควรเลย”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนโทณะ แม้ท่านก็ย่อมปฏิญาณว่า เป็นพราหมณ์มิใช่หรือ”

“ข้าแต่ท่านพระโคดม ผู้ใดเมื่อกล่าวให้ถูก พึงกล่าวว่าถึงผู้ใดว่า ‘เป็น พราหมณ์ผู้อุภโตสุชาต ทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมด จดดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึง ชาติกำเนิด เป็นผู้รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจ ไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และตำราทำนายลักษณะมหาบุรุษ ’ ผู้

นั้นเมื่อกล่าวให้ถูก ก็พึงกล่าวหมายถึงข้าพระองค์นั้นเทียว เพราะข้าพระองค์ เป็นพราหมณ์ผู้อุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิ หมดจดดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ใด้ด้วยอ้าง ถึงชาติกำเนิด เป็นผู้รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และตำราทำนายลักษณะมหาบุรุษ”“ดูก่อนโทณะ ก็ฤๅษีทั้งหลายผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทพ ฤๅษีเวสสามิตตะ ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษี อังคีรสะ ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่ง เป็นผู้ผูกมนต์สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้วที่ พราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้บอกไว้ ฤๅษีเหล่านั้นย่อมบัญญัติ พราหมณ์ไว้ ๕ ประเภทนี้ คือ(๑) พราหมณ์ผู้เสมอด้วยพรหม

(๒) พราหมณ์ผู้เสมอด้วยเทวดา

(๓) พราหมณ์ผู้อยู่ในแถวระเบียบ

(๔) พราหมณ์ผู้แตกแถวระเบียบ

(๕) พราหมณ์จัณฑาล

ดูก่อนโทณะ ท่านเป็นพราหมณ์ประเภทไหนในพวกพราหมณ์ ๕ ประเภทนั้น”

“ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพระองค์ไม่รู้จักพราหมณ์ ๕ ประเภทนี้ แต่ ข้าพระองค์รู้ว่าเป็นพราหมณ์เท่านั้น ขอท่านพระโคดมโปรดแสดงธรรมแก่ ข้าพระองค์โดยประการที่ข้าพระองค์จะพึงรู้จักพราหมณ์ ๕ ประเภทนี้ด้วยเถิด”

“ดูก่อนโทณะ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

โทณพราหมณ์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระ ภาคเจ้าได้ตรัสว่า

“ดูก่อนโทณะ ก็พราหมณ์เป็นผู้เสมอด้วยพรหมอย่างไร คือ พราหมณ์ ในโลกนี้เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจด ดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เขาประพฤติโกมารพรหมจรรย์ เรียนมนต์อยู่ตลอด ๔๘ ปี ครั้นแล้ว ย่อมแสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์มาให้อาจารย์ตามธรรมเนียมทีเดียว ไม่ แสวงหาโดยไม่ถูกธรรมเนียม ก็ธรรมเนียมในการแสวงหานั้นอย่างไร คือ ไม่ใช่ แสวงหาด้วยกสิกรรม พาณิชยกรรม โครักขกรรม การเป็นนักรบ การรับ ราชการ หรือด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง เขาถือกระเบื้องเที่ยวภิกขาจารไป อย่างเดียว มอบทรัพย์สำหรับอาจารย์ให้แก่อาจารย์แล้วก็ปลงผมและหนวด

นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต เขาบวชแล้วอย่างนี้มี ใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็ เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลก ทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็น มหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบด้วย กรุณา ... มีใจประกอบด้วยมุทิตา ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศ หนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจ อันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มี ความเบียดเบียนอยู่ เธอเจริญพรหมวิหาร ๔ ประการแล้ว หลังจากตายไป ย่อมเข้าถึงสุคติพรหมโลก ดูก่อนโทณะ พราหมณ์เป็นผู้ชื่อว่าเสมอด้วย พรหมอย่างนี้แล

ดูก่อนโทณะ ก็พราหมณ์เป็นผู้เสมอด้วยเทวดาอย่างไร คือ พราหมณ์ ในโลกนี้เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมด จดดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เขาประพฤติโกมารพรหมจรรย์เรียนมนต์อยู่ตลอด ๔๘ ปี ครั้นแล้วย่อมแสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์มาให้อาจารย์ตามธรรมเนียมทีเดียว ไม่แสวงหาโดยไม่ถูกธรรมเนียม ก็ธรรมเนียมในการแสวงหานั้นอย่างไร คือ ไม่ใช่แสวงหาด้วยกสิกรรม พาณิชยกรรม โครักขกรรม การเป็นนักรบ การ รับราชการ หรือด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง เขาถือกระเบื้องเที่ยวภิกขาจาร ไปอย่างเดียว มอบทรัพย์สำหรับอาจารย์ให้แก่อาจารย์แล้ว จึงแสวงหา ภรรยาตามธรรมเนียมทีเดียว ไม่แสวงหาโดยไม่ถูกธรรมเนียม

ก็ธรรมเนียมในการแสวงหาภรรยานั้นอย่างไร คือ ไม่แสวงหาด้วยการ ซื้อ ด้วยการขาย แสวงหาพราหมณีที่เขายกให้ด้วยการหลั่งน้ำ เขาสมสู่ เฉพาะกับพราหมณี ไม่สมสู่กับสตรีชั้นกษัตริย์ แพศย์ ศูทร จัณฑาล นายพราน ช่างจักสาน ช่างหนัง คนกวาดขยะ สตรีที่มีครรภ์ สตรีแม่ลูกอ่อน สตรีไม่มีระดู ดูก่อนโทณะ เพราะเหตุไรพราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีที่มีครรภ์ เพราะว่าถ้าพราหมณ์สมสู่กับสตรีมีครรภ์ มาณพหรือมาณวิกานั้นจะชื่อว่าเกิด แต่กองอุจจาระ เพราะฉะนั้น พราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีที่มีครรภ์ เพราะ เหตุไรพราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีแม่ลูกอ่อน เพราะว่าถ้าพราหมณ์สมสู่กับ สตรีแม่ลูกอ่อน มาณพหรือมาณวิกานั้นจะชื่อว่าดื่มของไม่สะอาด เพราะฉะนั้น พราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีแม่ลูกอ่อน พราหมณีนั้นเป็นพราหมณีของพราหมณ์ มิใช่ต้องการความใคร่ ความสนุก ความยินดี แต่ต้องการบุตรอย่างเดียว เขามีบุตรหรือธิดาแล้วจึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต เขาบวชแล้วอย่างนี้ สงัดแล้วจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน ... บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุขมีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

เขาเจริญฌานทั้ง ๔ ประการนี้แล้วหลังจากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนโทณะ พราหมณ์เป็นผู้เสมอด้วยเทวดาอย่างนี้แล

ดูก่อนโทณะ ก็พราหมณ์เป็นผู้อยู่ในแถวระเบียบอย่างไร คือ พราหมณ์ ในโลกนี้เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมด จดดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เขาประพฤติโกมารพรหมจรรย์เรียนมนต์อยู่ตลอด ๔๘ ปี ครั้นแล้ว ย่อมแสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์มาให้อาจารย์ตามธรรมเนียมทีเดียว ไม่ แสวงหาโดยไม่ถูกธรรมเนียม ก็ธรรมเนียมในการแสวงหานั้นอย่างไร คือ ไม่ใช่แสวงหาด้วยกสิกรรม พาณิชยกรรม โครักขกรรม การเป็นนักรบ การ รับราชการ หรือด้วยศิลปะอย่างใดอย่างหนึ่ง เขาถือกระเบื้องเที่ยวภิกขาจาร ไปอย่างเดียว มอบทรัพย์สำหรับอาจารย์ให้แก่อาจารย์แล้วจึงแสวงหาภรรยา

ตามธรรมเนียมอย่างเดียว ไม่แสวงหาโดยไม่ถูกธรรมเนียมก็ธรรมเนียมในการแสวงหาภรรยานั้นอย่างไร คือ ไม่แสวงหาด้วยการ ซื้อด้วยการขาย แสวงหาพราหมณีที่เขายกให้ด้วยการหลั่งนํ้า เขาสมสู่ เฉพาะกับพราหมณี ไม่สมสู่กับสตรีชั้นกษัตริย์ แพศย์ ศูทร จัณฑาล นายพราน ช่างจักสาน ช่างทำรถ คนกวาดขยะ สตรีที่มีครรภ์ สตรีแม่ลูกอ่อน สตรีไม่มีระดู ดูก่อนโทณะ เพราะเหตุไรพราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีที่มีครรภ์ เพราะว่าถ้าพราหมณ์สมสู่กับสตรีมีครรภ์ มาณพหรือมาณวิกานั้นจะชื่อว่าเกิด แต่กองอุจจาระ เพราะฉะนั้นพราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีที่มีครรภ์ เพราะเหตุไร พราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีแม่ลูกอ่อน เพราะว่าถ้าพราหมณ์สมสู่กับ สตรีแม่ลูกอ่อน มาณพหรือมาณวิกานั้นจะชื่อว่าดื่มของไม่สะอาด เพราะฉะนั้น พราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีแม่ลูกอ่อน ดูก่อนโทณะ เพราะเหตุไร พราหมณ์จึงไม่สมสู่กับสตรีไม่มีระดู เพราะว่าถ้าพราหมณ์สมสู่กับสตรีไม่มีระดู

พราหมณีนั้นเป็นพราหมณีของพราหมณ์ มิใช่ต้องการความใคร่ ความสนุก ความยินดี แต่ต้องการบุตรอย่างเดียว เขามีบุตรหรือธิดาแล้ว ปรารถนาความ ยินดีในบุตรหรือธิดานั้นครอบครองทรัพย์สมบัติ ไม่ออกจากเรือนไปบวชเป็น บรรพชิต เขาดำรงอยู่ในแถวระเบียบของพราหมณ์รุ่นเก่า ไม่ล่วงละเมิด ตั้ง อยู่ในแถวระเบียบของพราหมณ์รุ่นเก่า ไม่ล่วงละเมิดแถวระเบียบนั้น เพราะเหตุนี้ ชาวโลกจึงเรียกว่าพราหมณ์ผู้อยู่ในแถวระเบียบ ดูก่อนโทณะ พราหมณ์ เป็นผู้อยู่ในแถวระเบียบอย่างนี้แล

ดูก่อนโทณะ ก็พราหมณ์เป็นผู้แตกแถวระเบียบอย่างไร คือ พราหมณ์ ในโลกนี้เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมด จดดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เขาประพฤติโกมารพรหมจรรย์เรียนมนต์อยู่ตลอด ๔๘ ปี ครั้นแล้ว ย่อมแสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์มาให้อาจารย์ตามธรรมเนียมอย่างเดียว ไม่แสวงหาโดยไม่ถูกธรรมเนียม

ก็ธรรมเนียมในการแสวงหานั้นอย่างไร คือ ไม่ใช่แสวงหาด้วยกสิกรรม พาณิชยกรรม โครักขกรรม การเป็นนักรบ การรับราชการ หรือด้วยศิลปะ อย่างใดอย่างหนึ่ง เขาถือกระเบื้องเที่ยวภิกขาจารไปอย่างเดียว มอบทรัพย์ สำหรับอาจารย์แก่อาจารย์แล้วจึงแสวงหาภรรยาที่เขายกให้ด้วยการหลั่งน้ำ โดยถูกธรรมเนียมบ้าง ไม่ถูกธรรมเนียมบ้าง ด้วยการซื้อบ้าง ด้วยการขาย บ้าง เขาสมสู่กับสตรีชั้นกษัตริย์บ้าง ชั้นแพศย์บ้าง ชั้นศูทรบ้าง ชั้นจัณฑาล บ้าง ชั้นนายพรานบ้าง ชั้นช่างจักสานบ้าง ชั้นช่างหนังบ้าง ชั้นคนกวาดขยะบ้าง กับสตรีที่มีครรภ์บ้าง สตรีแม่ลูกอ่อนบ้าง สตรีมีระดูบ้าง พราหมณี นั้นต้องการความใคร่บ้าง ความสนุกบ้าง ความยินดีบ้าง ต้องการบุตรบ้าง จึงยอมเป็นพราหมณีของพราหมณ์ เขาไม่ดำรงอยู่ในแถวระเบียบของ พราหมณ์รุ่นเก่า ละเมิดแถวระเบียบนั้นอยู่ เพราะเขาไม่ดำรงอยู่ในแถว

ระเบียบของพราหมณ์รุ่นเก่า ละเมิดกฏระเบียบนั้นอยู่ ฉะนั้น ชาวโลกจึง เรียกว่าพราหมณ์ผู้แตกแถวระเบียบ ดูก่อนโทณะ พราหมณ์ผู้แตกแถว ระเบียบอย่างนี้แล

ดูก่อนโทณะ ก็พราหมณ์ผู้เป็นพราหมณ์จัณฑาลอย่างไร คือ พราหมณ์ ในโลกนี้เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจด ดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เขาประพฤติโกมารพรหมจรรย์เรียนมนต์อยู่ตลอด ๔๘ ปี ครั้นแล้ว แสวงหาทรัพย์สำหรับอาจารย์มาให้อาจารย์โดยถูกธรรมเนียมบ้าง ไม่ถูก ธรรมเนียมบ้าง ด้วยกสิกรรมบ้าง ด้วยพาณิชยกรรมบ้าง ด้วยโครักขกรรม บ้าง ด้วยการเป็นนักรบบ้าง ด้วยการรับราชการบ้าง ด้วยศิลปะอย่าง ใดอย่างหนึ่งบ้าง ถือกระเบื้องเที่ยวภิกขาจารอย่างเดียว

เขามอบทรัพย์สำหรับอาจารย์ให้แก่อาจารย์แล้ว จึงแสวงหาภรรยาที่เขา ยกให้ด้วยการหลั่งนํ้าโดยถูกธรรมเนียมบ้าง ไม่ถูกธรรมเนียมบ้าง ด้วยการซื้อ บ้าง ด้วยการขายบ้าง เขาสมสู่กับสตรีชั้นกษัตริย์บ้าง ชั้นแพศย์บ้าง ชั้นศูทรบ้าง ชั้นจัณฑาลบ้าง ชั้นนายพรานบ้าง ชั้นช่างจักสานบ้าง ชั้นช่างหนังบ้าง ชั้นคนกวาดขยะบ้าง กับสตรีที่มีครรภ์บ้าง สตรีแม่ลูกอ่อนบ้าง สตรีไม่มีระดูบ้าง พราหมณีนั้นต้องการความใคร่บ้าง ความสนุกบ้าง ความยินดีบ้าง ต้องการ บุตรบ้าง จึงยอมเป็นพราหมณีของพราหมณ์ เขาหาเลี้ยงชีพด้วยการงานทุก อย่าง พวกพราหมณ์ได้กล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านปฏิญาณว่าเป็นพราหมณ์ เพราะเหตุไรจึงหาเลี้ยงชีพด้วยการงานทุกอย่างเล่า’ เขาได้ตอบอย่างนี้ว่า ‘พ่อ เจ้าประคุณ ไฟย่อมไหม้ทั้งสิ่งที่สะอาด ทั้งสิ่งที่ไม่สะอาด แต่ไฟย่อมไม่ติด ด้วยสิ่งนั้น แม้ฉันใด ถ้าแม้พราหมณ์จะหาเลี้ยงชีพ ด้วยการงานทุกอย่าง แต่ พราหมณ์ก็ไม่ติดด้วยการงานนั้นฉันนั้นเหมือนกันพราหมณ์จึงสำเร็จการเลี้ยงชีพ ด้วยการงานได้ทุกอย่าง’ ดูก่อนโทณะ เพราะเหตุนี้แล ชาวโลกจึงเรียกว่า พราหมณ์จัณฑาล ดูก่อนโทณะ พราหมณ์ผู้เป็นพราหมณ์จัณฑาลอย่างนี้แล

ดูก่อนโทณะ ก็ฤๅษีทั้งหลายผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทพ ฤๅษีเวสสามิตตะ ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษี อังคีรสะ ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ที่ พราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้บอกไว้ ฤๅษีเหล่านั้นย่อมบัญญัติ พราหมณ์ไว้ ๕ ประเภทนี้ คือ(๑) พราหมณ์ผู้เสมอด้วยพรหม

(๒) พราหมณ์ผู้เสมอด้วยเทวดา

(๓) พราหมณ์ผู้อยู่ในแถวระเบียบ

(๔) พราหมณ์ผู้แตกแถวระเบียบ

(๕) พราหมณ์จัณฑาล

ดูก่อนโทณะ ท่านเป็นพราหมณ์ประเภทไหนในพวกพราหมณ์ ๕ ประเภทนั้น”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้พราหมณ์จัณฑาลพวก ข้าพระองค์ก็ยังให้เต็มไม่ได้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนักพระพุทธเจ้าข้า พระองค์ ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิด ของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คน มีสายตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระองค์ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระองค์ ได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้ เป็นต้นไป”

๓. สังคารวสูตร

ว่าด้วยผลของการมีและไม่มีนิวรณ์

{๑๙๓} [๑๙๓] ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชื่อว่าสังคารวะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่าน การปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้มนต์แม้ ที่ทำการสาธยายมานานแล้วไม่แจ่มแจ้งในบางคราว ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ มิได้ทำการสาธยายเลย ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ให้มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็ยังแจ่มแจ้งในบางคราว ไม่ต้อง กล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ สมัยใดแล บุคคลมีใจ ถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูกกามราคะครอบงำ และไม่รู้ประจักษ์ถึงการสลัดออก ซึ่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตาม ความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ มิได้ทำการสาธยายเลย ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีน้ำเต็ม แต่ระคนด้วยสีครั่ง สีเหลืองขมิ้น สีเขียว หรือสีแดงอ่อน ถึงคนที่ตาดีมอง ดูเงาหน้าของตนในภาชนะน้ำนั้นอยู่ ก็ไม่พึงรู้ไม่พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจถูกกามราคะ กลุ้มรุม ถูกกามราคะครอบงำ และไม่รู้ประจักษ์ถึงการสลัดออกซึ่งกามราคะ ที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง