๗. สมาธิสูตร เล่ม ๒๒

ฟังได้เรียนมาแล้วแก่คนอื่น ๆ โดยพิสดารไม่ได้ ทั้งทำการสาธยายธรรมตามที่ ได้ฟังได้เรียนมาแล้วโดยพิสดารก็ไม่ได้ ทั้งมิได้ตรึกตรองซึ่งธรรมตามที่ได้ ฟังได้เรียนมาด้วยจิต เพ่งตามด้วยใจ แต่เธอเรียนสมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่ง มาแล้วด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ใคร่ครวญด้วยดี แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา ภิกษุ นั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรมในธรรมนั้นเหมือนอย่างที่ตนได้เรียนสมาธินิมิต อย่างใดอย่างหนึ่งมาด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ใคร่ครวญด้วยดี แทงตลอดด้วยดี ด้วยปัญญาแล้วนั้น เมื่อเธอเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ

แล้วย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติ ประการที่ ๕ ซึ่งเป็นที่ให้จิตของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้นได้ อาสวะที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือเธอย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งวิมุตติ ๕ ประการนี้แล ซึ่งเป็นที่ให้จิต ของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ที่ยังไม่หลุดพ้น ย่อมหลุดพ้นได้ อาสวะที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือเธอย่อมบรรลุ ธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ”

๗. สมาธิสูตร

ว่าด้วยญาณ ๕ อย่าง

{๒๗} [๒๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีปัญญารักษาตน มีสติเฉพาะหน้า เจริญสมาธิหาประมาณมิได้ เถิด เมื่อเธอมีปัญญารักษาตน มี

สติเฉพาะหน้า เจริญสมาธิหาประมาณมิได้อยู่ ญาณ ๕ อย่าง ย่อมเกิดขึ้น เฉพาะตน ญาณ ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้มีสุขในปัจจุบันและมี สุขเป็นวิบากต่อไป’

(๒) ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้เป็นอริยะ ปราศจากอามิส ’

(๓) ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้อันคนเลวซ่องเสพไม่ได้ ’

(๔) ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้ละเอียด ประณีต ได้ด้วยความสงบระงับ บรรลุได้ด้วยความเป็นธรรมเอก ผุดขึ้น และมิใช่บรรลุได้ด้วยการข่มธรรมที่เป็นข้าศึก ห้ามกิเลสด้วยจิตอันเป็นสสังขาร ’(๕) ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘ก็เราย่อมมีสติเข้าสมาธินี้ได้ มีสติออกจากสมาธินี้ได้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีปัญญารักษาตน มีสติเฉพาะหน้า เจริญสมาธิหาประมาณมิได้เถิด เมื่อเธอทั้งหลายมีปัญญารักษาตน มีสติ เจริญ สมาธิหาประมาณมิได้อยู่ ญาณ ๕ อย่างนี้แลย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตน”

๘. ปัญจังคิกสูตร

ว่าด้วยการเจริญสัมมาสมาธิมีองค์ ๕

{๒๘} [๒๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงการเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุ เหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส ดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอทำกาย นี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางคกาย ของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้องดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพนักงานสรงสนานหรือลูกมือพนักงานสรงสนานผู้ชำนาญเกลี่ยผงแป้งที่ใช้ในการอาบน้ำลงในภาชนะสำริด แล้วประพรมนํ้าไว้จนเปียกทั่ว ผงแป้งนั้นก็จะถูกยางซึมไปจับติดกันทั่วทั้งหมด ย่อมไม่กระจายออก

ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่ง สรรพางคกายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย นี้คือการเจริญอริยสัมมาสมาธิที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ข้อที่ ๑ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเข้าทุติยฌาน ที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม