๖. วิมุตติสูตร เล่ม ๒๒

๖. วิมุตตายตนสูตร

ว่าด้วยเหตุแห่งวิมุตติ ๕ ประการ

{๒๖} [๒๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิมุตตายตนะ คือเหตุแห่งวิมุตติมี ๕ ประการ นี้ ซึ่งเป็นที่ให้จิตของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้นได้ อาสวะที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือ เธอย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ เหตุแห่งวิมุตติ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูบางท่านแสดงธรรม แก่ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ในธรรมนั้นตามที่ ศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ในฐานะครูแสดงแก่เธอ เมื่อเธอเข้าใจ อรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อเกิดปีติ กาย ย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยความสุข เมื่อมี ความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติประการที่ ๑ ซึ่งเป็นที่ให้จิต ของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ที่ยังไม่หลุดพ้น ย่อมหลุดพ้นได้ อาสวะที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือเธอย่อมบรรลุ ธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุอีกประการหนี่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ ในฐานะครูบางท่านมิได้แสดงธรรมแก่ภิกษุเลย แต่เธอแสดงธรรมตามที่ได้

ฟังได้เรียนมาแล้วแก่คนอื่น ๆ โดยพิสดารได้ ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจ ธรรมในธรรมนั้น เหมือนอย่างที่ตนได้แสดงแก่คนอื่น ๆ เมื่อเธอเข้าใจอรรถ เข้าใจธรรมย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติประการที่ ๒ ...

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ ในฐานะครูบางท่านมิได้แสดงธรรมแก่ภิกษุเลย และเธอแสดงธรรมตามที่ได้ ฟังได้เรียนมาแล้วแก่คนอื่น ๆ โดยพิสดารไม่ได้ แต่เธอทำการสาธยายธรรม ตามที่ได้ฟังได้เรียนมาแล้วโดยพิสดารได้ ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ในธรรมนั้น เหมือนอย่างที่ตนทำการสาธยายนั้น เมื่อเธอเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติประการที่ ๓ ...

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ ในฐานะครูบางท่านมิได้แสดงธรรมแก่ภิกษุเลย และเธอแสดงธรรมตามที่ได้ ฟังได้เรียนมาแล้วแก่คนอื่น ๆ โดยพิสดารไม่ได้ ทั้งทำการสาธยายธรรมตามที่ ได้ฟังได้เรียนมาแล้วโดยพิสดารก็ไม่ได้ แต่เธอตรึกตรองซึ่งธรรมตามที่ได้ ฟังได้เรียนมาด้วยจิต เพ่งตามด้วยใจ ภิกษุนั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ในธรรมนั้น เหมือนอย่างที่ตนตรึกตรองตามด้วยจิต เพ่งตามด้วยใจ เมื่อเธอเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติประการที่ ๔ ...

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้อยู่ ในฐานะครูบางท่านมิได้แสดงธรรมแก่ภิกษุเลย และเธอแสดงธรรมตามที่ได้

ฟังได้เรียนมาแล้วแก่คนอื่น ๆ โดยพิสดารไม่ได้ ทั้งทำการสาธยายธรรมตามที่ ได้ฟังได้เรียนมาแล้วโดยพิสดารก็ไม่ได้ ทั้งมิได้ตรึกตรองซึ่งธรรมตามที่ได้ ฟังได้เรียนมาด้วยจิต เพ่งตามด้วยใจ แต่เธอเรียนสมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่ง มาแล้วด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ใคร่ครวญด้วยดี แทงตลอดด้วยดีด้วยปัญญา ภิกษุ นั้นย่อมเข้าใจอรรถเข้าใจธรรมในธรรมนั้นเหมือนอย่างที่ตนได้เรียนสมาธินิมิต อย่างใดอย่างหนึ่งมาด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ใคร่ครวญด้วยดี แทงตลอดด้วยดี ด้วยปัญญาแล้วนั้น เมื่อเธอเข้าใจอรรถเข้าใจธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีใจปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ

แล้วย่อมเสวยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น นี้เป็นเหตุแห่งวิมุตติ ประการที่ ๕ ซึ่งเป็นที่ให้จิตของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ที่ยังไม่หลุดพ้นย่อมหลุดพ้นได้ อาสวะที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือเธอย่อมบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งวิมุตติ ๕ ประการนี้แล ซึ่งเป็นที่ให้จิต ของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ที่ยังไม่หลุดพ้น ย่อมหลุดพ้นได้ อาสวะที่ยังไม่สิ้นไปย่อมถึงความสิ้นไป หรือเธอย่อมบรรลุ ธรรมอันเกษมจากโยคะชั้นเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ”

๗. สมาธิสูตร

ว่าด้วยญาณ ๕ อย่าง

{๒๗} [๒๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีปัญญารักษาตน มีสติเฉพาะหน้า เจริญสมาธิหาประมาณมิได้ เถิด เมื่อเธอมีปัญญารักษาตน มี