๓. อังคสูตร เล่ม ๒๒

ซ่านกระจายไป ไม่ไหลแยกทาง พึงไหลไปสู่ที่ไกลได้ มีกระแสเชี่ยว และ พัดสิ่งที่จะพัดไปได้ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ละนิวรณ์เครื่องกางกั้น ๕ ประการนี้ที่ครอบงำจิต ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลงแล้ว จักรู้ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น และประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือจักทำให้แจ้ง ซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษ ที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ด้วยปัญญาที่มีกำลัง ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้”

๒. อกุสลราสิสูตร

ว่าด้วยกองอกุศล ๕ ประการ

{๕๒} [๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อกล่าวว่า ‘กองอกุศล’ ดังนี้ จะกล่าวให้ถูกพึงกล่าวถึงนิวรณ์ ๕ และกองอกุศลทั้งสิ้นนี้ก็คือนิวรณ์ ๕ นิวรณ์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) กามฉันทนิวรณ์ (๒) พยาปาทนิวรณ์

(๓) ถีนมิทธนิวรณ์ (๔) อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์

(๕) วิจิกิจฉานิวรณ์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อกล่าวว่า ‘กองอกุศล’ ดังนี้ จะกล่าว ให้ถูกพึงกล่าวถึงนิวรณ์ ๕ และกองอกุศลทั้งสิ้นนี้ก็คือนิวรณ์ ๕”

๓. ปธานิยังคสูตร

ว่าด้วยองค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการ

{๕๓} [๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย องค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา คือ เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ... ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’(๒) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีอาพาธน้อย คือ มีโรคเบาบาง ประกอบ ด้วยไฟธาตุที่เผาอาหารให้ย่อยสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เป็นปานกลาง ควรแก่การบำเพ็ญเพียร(๓) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา คือ เป็นผู้เปิดเผย ตนตามความเป็นจริงในพระศาสดาหรือในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ ทั้งหลาย

(๔) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดทิ้งธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย(๕) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตาม เห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบดูก่อนภิกษุทั้งหลาย องค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการนี้แล”

๔. สมยสูตร

ว่าด้วยสมัยที่ควรและไม่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการ

{๕๔} [๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นคนแก่ ถูกชราครอบงำ นี้ เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๑

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้อาพาธ ถูกพยาธิครอบงำ นี้ เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๒

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มีข้าวยากหมากแพง ข้าวกล้าเสียหาย มีบิณฑบาตหาได้ยาก ไม่สะดวกที่จะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยการแสวงหาบิณฑบาต นี้เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๓

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มีภัย มีความกำเริบในป่าดง ชาว ชนบทพากันขึ้นยานพาหนะอพยพไป นี้เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียรประการ ที่ ๔

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่สงฆ์แตกกัน ก็เมื่อสงฆ์แตกกันแล้วย่อมมีการด่ากันและกัน บริภาษกันและกัน มีการใส่ร้ายกันและกัน มีการทอดทิ้งกันและกัน คนผู้ไม่เลื่อมใสในสงฆ์หมู่นั้นย่อมไม่เลื่อมใส และคน บางพวกที่เลื่อมใสอยู่แล้วย่อมเป็นอย่างอื่นไป นี้เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญ เพียรประการที่ ๕ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง