๔. สมยสูตร เล่ม ๒๒

๔. สมยสูตร

ว่าด้วยสมัยที่ควรและไม่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการ

{๕๔} [๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นคนแก่ ถูกชราครอบงำ นี้ เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๑

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้อาพาธ ถูกพยาธิครอบงำ นี้ เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๒

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มีข้าวยากหมากแพง ข้าวกล้าเสียหาย มีบิณฑบาตหาได้ยาก ไม่สะดวกที่จะยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยการแสวงหาบิณฑบาต นี้เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๓

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มีภัย มีความกำเริบในป่าดง ชาว ชนบทพากันขึ้นยานพาหนะอพยพไป นี้เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียรประการ ที่ ๔

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่สงฆ์แตกกัน ก็เมื่อสงฆ์แตกกันแล้วย่อมมีการด่ากันและกัน บริภาษกันและกัน มีการใส่ร้ายกันและกัน มีการทอดทิ้งกันและกัน คนผู้ไม่เลื่อมใสในสงฆ์หมู่นั้นย่อมไม่เลื่อมใส และคน บางพวกที่เลื่อมใสอยู่แล้วย่อมเป็นอย่างอื่นไป นี้เป็นสมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญ เพียรประการที่ ๕ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ไม่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ยังหนุ่มแน่น คือ มีผมดำสนิท ประกอบด้วยความเป็นหนุ่ม ตั้งอยู่ในปฐมวัย นี้เป็นสมัยที่ควรเพ็ญเพียร ประการที่ ๑

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีอาพาธน้อย คือ มีโรคเบาบาง ประกอบด้วยไฟธาตุที่เผาอาหารให้ย่อยสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เป็นปานกลาง ควรแก่การบำเพ็ญเพียร นี้เป็นสมัยที่ควรบำเพ็ญเพียร ประการที่ ๒

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ข้าวปลาหาได้ง่าย ข้าวกล้าดี มีบิณฑบาตหาได้ง่าย สะดวกที่จะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการแสวงหาบิณฑบาต นี้เป็นสมัยที่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๓

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่พวกมนุษย์พร้อมเพรียงกัน ยินดีต่อกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนนํ้านมกับนํ้า มองดูกันและกันด้วยสายตา ที่รักกัน นี้เป็นสมัยที่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๔

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่สงฆ์พร้อมเพรียงกัน ยินดีต่อกัน ไม่วิวาทกัน มีอุทเทส ร่วมกัน ย่อมอยู่เป็นผาสุก เมื่อสงฆ์สมัครสมานกัน ย่อมไม่มีการด่ากันและกัน ไม่บริภาษกันและกัน ไม่มีการใส่ร้ายกันและกัน ไม่มีการทอดทิ้งกันและกัน คนผู้ไม่เลื่อมใสในสงฆ์หมู่นั้นย่อมเลื่อมใส และคนที่เลื่อมใสอยู่แล้วย่อมเลื่อมใสยิ่งขึ้น นี้เป็นสมัยที่ควรบำเพ็ญเพียรประการที่ ๕ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ควรบำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้แล”

๕. มาตาปุตตสูตร

ว่าด้วยบ่วงแห่งมาร ๕ ประการ

{๕๕} [๕๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล มารดา และบุตรสองคน คือ ภิกษุและภิกษุณี เข้าจำพรรษาในพระนครสาวัตถี คนทั้งสองนั้นต้องการจะพบกันและกันเนือง ๆ แม้มารดาก็ต้องการจะพบบุตร เนือง ๆ แม้บุตรก็ต้องการจะพบมารดาเนือง ๆ เพราะการพบกันเนือง ๆ แห่งคนทั้งสองนั้น จึงมีความคลุกคลีกัน เมื่อมีความคลุกคลีกัน จึงมีความคุ้นเคยกัน เมื่อมีความคุ้นเคยกัน จึงมีช่องโอกาส คนทั้งสองนั้นมีจิตได้ช่องโอกาสไม่บอกลาสิกขา ไม่ทำให้แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพล ได้เสพเมถุนธรรม กันแล้วครั้งนั้นแล ภิกษุเป็นอันมากเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มารดาและบุตรสองคน คือ ภิกษุและภิกษุณี เข้าจำพรรษาในพระนครสาวัตถี คนทั้งสองนั้นต้องการจะพบกันและกันเนือง ๆ แม้มารดาก็ต้องการจะพบบุตรเนือง ๆ แม้บุตรก็ต้องการจะพบมารดาเนือง ๆ เพราะการพบกันเนือง ๆ แห่งคนทั้งสองนั้น จึงมีความคลุกคลีกัน เมื่อมีความคลุกคลีกัน จึงมีความคุ้นเคยกัน เมื่อมีความคุ้นเคยกัน จึงมีช่องโอกาส คนทั้งสองนั้นมีจิตได้ช่องโอกาส ไม่บอกลาสิกขา ไม่ทำให้ แจ้งซึ่งความเป็นผู้ทุรพล ได้เสพเมถุนธรรมกันแล้ว”