สมจิตตวรรค เล่ม ๒๐

๒ ประการ คืออะไรบ้าง คือ เห็นการอยู่สบายในปัจจุบันของตน ๑ อนุเคราะห์หมู่ชนในภายหลัง ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นอำนาจประโยชน์ ๒ ประการนี้แล จึงซ่องเสพเสนาสนะอันสงัดคือป่าและป่าเปลี่ยว” (๑๐)

{๒๗๕} [๖๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ อย่างเป็นไปในส่วนแห่งวิชชาธรรม ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สมถะ ๑ วิปัสสนา ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมถะที่ภิกษุเจริญแล้วย่อมเสวยประโยชน์อะไร ย่อมอบรมจิต จิตที่อบรมแล้ว ย่อมเสวยประโยชน์อะไร ย่อมละราคะได้ วิปัสสนาที่อบรมแล้วย่อมเสวยประโยชน์อะไร ย่อมอบรมปัญญา ปัญญาที่อบรมแล้วย่อมเสวยประโยชน์อะไร ย่อมละอวิชชาได้{๒๗๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่เศร้าหมองด้วยราคะย่อมไม่หลุดพ้น หรือปัญญาที่เศร้าหมองด้วยอวิชชาย่อมไม่เจริญด้วยประการฉะนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะคลายราคะได้ จึงชื่อว่าเจโตวิมุตติ เพราะคลายอวิชชาได้ จึงชื่อว่าปัญญาวิมุตติ” (๑๑)

จบ พาลวรรคที่ ๓

๔. สมจิตตวรรค

ว่าด้วยภูมิอสัตบุรุษและสัตบุรุษ

{๒๗๗} [๖๔๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภูมิอสัตบุรุษและสัตบุรุษแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภูมิอสัตบุรุษเป็นไฉน คือ อสัตบุรุษย่อมเป็นคนอกตัญญูอกตเวที ก็ความเป็นคนอกตัญญูอกตเวทีนี้อสัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเป็นคนอกตัญญูอกตเวทีนี้เป็นภูมิอสัตบุรุษทั้งสิ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสัตบุรุษย่อมเป็นคนกตัญญูกตเวที ก็ความเป็นคนกตัญญูกตเวทีนี้สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเป็นคนกตัญญูกตเวทีนี้เป็นภูมิสัตบุรุษทั้งสิ้น” (๑)

ว่าด้วยการตอบแทนที่ทำได้ยาก

{๒๗๘} [๖๔๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการทำตอบแทนไม่ได้ง่ายแก่คน ๒ คน คน ๒ คนคือใคร คือ มารดา ๑ บิดา ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุตรพึงประคับประคองมารดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง พึงประคับประคองบิดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง เขามีอายุมีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี และพึงปฏิบัติท่านทั้งสองนั้นด้วยการอบกลิ่น การนวด การอาบน้ำให้ และการดัด และท่านทั้งสองนั้นพึงถ่ายอุจจาระปัสสาวะบนบ่าทั้งสองของเขานั่นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การทำอย่างนั้นก็ยังไม่ชื่อว่าอันบุตรทำแล้วหรือทำตอบแทนแล้วแก่มารดาบิดาเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง บุตรพึงสถาปนามารดาบิดาไว้ในราชสมบัติอันเป็นอิสราธิปัตย์ในแผ่นดินใหญ่ซึ่งมีรัตนะ ๗ ประการ มากหลายนี้ การทำอย่างนั้นก็ยังไม่ชื่อว่าอันบุตรทำแล้วหรือทำตอบแทนแล้วแก่มารดาบิดาเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่ามารดาบิดามีอุปการะมาก บำรุงเลี้ยงดู แสดงโลกนี้แก่บุตรทั้งหลาย ส่วนบุตรคนใดยังมารดาบิดาผู้ไม่มีศรัทธาให้สมาทานตั้งมั่นอยู่ในสัทธาสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยศรัทธา)

ได้ยังมารดาบิดาผู้ทุศีลให้สมาทานตั้งมั่นอยู่ในสีลสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยศีล) ได้ ยังมารดาบิดาผู้มีความตระหนี่ให้สมาทานตั้งมั่นอยู่ในจาคสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยการบริจาค) ได้ ยังมารดาบิดาผู้ด้อยปัญญาให้สมาทานตั้งมั่นอยู่ในปัญญาสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยปัญญา) ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้แล การทำอย่างนั้นย่อมชื่อว่าอันบุตรผู้นั้นทำแล้วและทำตอบแทนแล้วแก่มารดาบิดา” (๒)

ว่าด้วยวาทะ ๒ อย่าง

{๒๗๙} [๖๔๓] ครั้งนั้นแล พราหมณ์คนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดมมีวาทะว่าอย่างไร กล่าวว่าอย่างไร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เรามีวาทะว่าควรทำและมีวาทะว่าไม่ควรทำ”

“ท่านพระโคดมมีวาทะว่าควรทำและมีวาทะว่าไม่ควรทำอย่างไร”

“ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวว่าไม่ควรทำกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เรากล่าวว่าไม่ควรทำอกุศลธรรมอันเลวทรามหลายอย่าง แต่เรากล่าวว่าควรทำกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต เรากล่าวว่าควรทำกุศลธรรมหลายอย่าง ดูก่อนพราหมณ์ เรามีวาทะว่าควรทำและมีวาทะว่าไม่ควรทำอย่างนี้แล”

“ข้าแต่ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก... ขอท่านพระโคดมได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป” (๓)

ว่าด้วยทักขิไณยบุคคล ๒ ประเภท

{๒๘๐} [๖๔๔] ครั้งนั้นแล อนาถบิณฑิกคฤหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในโลกมีทักขิไณยบุคคลกี่ประเภท และควรให้ทานในเขตไหน”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี ในโลกมีทักขิไณยบุคคล ๒ ประเภท คือ พระเสขะ ๑ พระอเสขะ ๑ ดูก่อนคฤหบดี ในโลกมีทักขิไณยบุคคล ๒ ประเภทนี้แล และควรให้ทานในเขตนี้”

พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า

ในโลกนี้ พระเสขะกับพระอเสขะเป็นผู้ควรแก่ทักษิณา

ของทายกผู้บูชาอยู่ พระเสขะและพระอเสขะเหล่านั้นเป็น

ผู้ตรงทั้งทางกาย ทางวาจา และทางใจ นี้เป็นเขตบุญ

ของทายกผู้บูชาอยู่ ทานที่ให้แล้วในเขตนี้มีผลมาก (๔)

ว่าด้วยบุคคลผู้มีสังโยชน์ ๒ ประเภท

{๒๘๑} [๖๔๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่ประสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย เราจักแสดงบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายใน และบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอก ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรแล้วท่านพระสารีบุตรได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย

ก็บุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายในเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมแล้วในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย หลังจากตายไป ภิกษุนั้นย่อมเข้าถึงหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่ง ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้วเป็นอาคามีบุคคล กลับมาเกิดเป็นอย่างนี้อีก นี้เรียกว่าบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายใน เป็นอาคามีบุคคล กลับมาเกิดเป็นอย่างนี้อีกดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็บุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอกเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมแล้วในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษเพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมบรรลุเจโตวิมุตติอันสงบอย่าง

ใดอย่างหนึ่ง หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่ง ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เป็นอนาคามี ไม่กลับมาเกิดเป็นอย่างนี้อีก นี้เรียกว่าบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอก เป็นอนาคามี ไม่กลับมาเกิดเป็นอย่างนี้อีก

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีศีล คือ สำรวมแล้วในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ภิกษุนั้นย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลาย เพื่อความดับกามทั้งหลาย ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลาย เพื่อความดับภพทั้งหลาย ย่อมปฏิบัติเพื่อสิ้นตัณหา เพื่อสิ้นความโลภ หลังจากตายไป ภิกษุนั้นย่อมเข้าถึงหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่ง ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เป็นอนาคามีไม่กลับมาเกิดเป็นอย่างนี้อีก นี้เรียกว่าบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอก เป็นอนาคามี ไม่กลับมาเกิดเป็นอย่างนี้อีก”ครั้งนั้นแล เทวดาที่มีจิตเสมอกันมากองค์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรนั่นกำลังเทศนาถึงบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายในและบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอกแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ที่ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดาในบุพพาราม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บริษัทร่าเริงกัน ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงพระกรุณาเสด็จไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหายจากพระวิหารเชตวันไปปรากฏพระองค์เฉพาะหน้าท่านพระสารีบุตรที่ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แม้ท่านพระสารีบุตรก็ได้

ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระสารีบุตรว่า

“ดูก่อนสารีบุตร เทวดาที่มีจิตเสมอกันมากองค์เข้าไปหาเราจนถึงที่อยู่ ครั้นแล้วไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วบอกว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรกำลังเทศนาถึงบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายในและบุคคลผู้มีสังโยชน์ในภายนอกแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ที่ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดาในบุพพาราม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บริษัทร่าเริงกัน ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระกรุณาเสด็จไปหาท่านพระสารีบุตรจนถึงที่อยู่เถิด’ ดูก่อนสารีบุตร ก็เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ในโอกาสแม้เท่าปลายเหล็กแหลมจดลง ๑๐ องค์บ้าง ๒๐ องค์บ้าง ๓๐ องค์บ้าง ๔๐ องค์บ้าง ๕๐ องค์บ้าง ๖๐ องค์บ้าง

แต่ก็ไม่เบียดกันและกัน ดูก่อนสารีบุตร ก็บางทีเธอจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘จิตอย่างนั้นซึ่งเป็นเหตุให้เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ได้ในโอกาสแม้เท่าปลายเหล็กแหลมจดลง ๑๐ องค์บ้าง ๒๐ องค์บ้าง ๓๐ องค์บ้าง ๔๐ องค์บ้าง ๕๐ องค์บ้าง ๖๐ องค์บ้าง แต่ก็ไม่เบียดกันและกัน เป็นจิตอันเทวดาเหล่านั้นอบรมแล้วในภพนั้นแน่นอน’ ดูก่อนสารีบุตร ก็ข้อนั้นเธอไม่ควรเห็นเช่นนี้ ดูก่อนสารีบุตร ก็จิตอย่างนั้น ซึ่งเป็นเหตุให้เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ได้ในโอกาส แม้เท่าปลายเหล็กแหลมจดลง ๑๐ องค์บ้าง ... แต่ก็ไม่เบียดกันและกัน เป็นจิตที่เทวดาเหล่านั้นได้อบรมแล้วในศาสนานี้เอง เพราะฉะนั้นแล สารีบุตรเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักเป็นผู้มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบอยู่’ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล สารีบุตร กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมของผู้มีอินทรีย์สงบแล้ว มีใจสงบแล้ว ก็จักสงบไปด้วย เพราะฉะนั้นแล สารีบุตร เธอพึงศึกษาว่า ‘พวกเราจักนำกายและจิตที่สงบระงับแล้วเท่านั้นเข้าไปในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย’ ดูก่อนสารีบุตร เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล ดูก่อนสารีบุตร พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกที่ไม่ได้ฟังธรรมบรรยายนี้ได้พากันฉิบหายเสียแล้ว” (๕)

ว่าด้วยเหตุปัจจัยแห่งการวิวาท

[๖๔๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๒๘๒} สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้ากัททมทหะ ใกล้เมืองวรณา ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชื่ออารามทัณฑะได้เข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามว่า “ดูก่อนท่านกัจจานะ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้กษัตริย์กับกษัตริย์ พราหมณ์กับพราหมณ์ คฤหบดีกับคฤหบดีวิวาทกัน”ท่านพระมหากัจจานะตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุที่เวียนเข้าไปหากามราคะ ตกอยู่ในอำนาจกามราคะ กำหนัดยินดีในกามราคะ ถูกกามราคะกลุ้มรุม และถูกกามราคะท่วมทับ แม้กษัตริย์กับกษัตริย์ พราหมณ์กับพราหมณ์ คฤหบดีกับคฤหบดีจึงวิวาทกัน”

“ดูก่อนท่านกัจจานะ ก็อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สมณะกับสมณะวิวาทกัน”

“ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุที่เวียนเข้าไปหาทิฏฐิราคะ ตกอยู่ในอำนาจทิฏฐิราคะ กำหนัดยินดีในทิฏฐิราคะ ถูกทิฏฐิราคะกลุ้มรุม และถูกทิฏฐิราคะท่วมทับ แม้สมณะกับสมณะก็วิวาทกัน”

“ดูก่อนท่านกัจจานะ ก็ในโลกมีใครบางคนบ้างไหมที่ก้าวล่วงการเวียนเข้าไปหากามราคะ การตกอยู่ในอำนาจกามราคะ การกำหนัดยินดีในกามราคะ การถูกกามราคะกลุ้มรุม และการถูกกามราคะท่วมทับนี้ได้ และก้าวล่วงการเวียนเข้าไปหาทิฏฐิราคะ การตกอยู่ในอำนาจทิฏฐิราคะ การกำหนัดยินดีในทิฏฐิราคะ การถูกทิฏฐิราคะกลุ้มรุม และการถูกทิฏฐิราคะท่วมทับนี้ได้”

“มีอยู่ พราหมณ์ ผู้ที่ก้าวล่วงการเวียนเข้าไปหากามราคะ การตกอยู่ในอำนาจกามราคะ การกำหนัดยินดีในกามราคะ การถูกกามราคะกลุ้มรุม และการถูกกามราคะท่วมทับนี้ได้ และก้าวล่วงความเวียนเข้าไปหาทิฏฐิราคะ การตกอยู่ในอำนาจทิฏฐิราคะ การกำหนัดยินดีในทิฏฐิราคะ การถูกทิฏฐิราคะกลุ้มรุม และการถูกทิฏฐิราคะท่วมทับนี้ได้ในโลก”

“ดูก่อนท่านกัจจานะ ก็ใครเล่าในโลกที่ก้าวล่วงการเวียนเข้าไปหา กามราคะ ... และการถูกทิฏฐิราคะท่วมทับนี้ได้”

“ดูก่อนพราหมณ์ ในชนบทด้านทิศตะวันออกมีพระนครชื่อว่าสาวัตถี ที่พระนครสาวัตถีนั้น บัดนี้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นกำลังประทับอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงก้าวล่วงการเวียนเข้าไปหากามราคะ ... และการถูกทิฏฐิราคะท่วมทับนี้ได้แล้ว”

เมื่อท่านพระมหากัจจานะตอบอย่างนี้แล้ว พราหมณ์อารามทัณฑะลุกจากที่นั่ง ห่มผ้าเฉวียงบ่า คุกเข่าข้างขวาลงบนแผ่นดิน ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า “ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้ก้าวล่วงการเวียนเข้าไปหากามราคะ การตกอยู่ในอำนาจกามราคะ การกำหนัดยินดีในกามราคะ การถูกกามราคะกลุ้มรุม และการถูกกามราคะท่วมทับนี้แล้ว และได้ก้าวล่วงการเวียนเข้าไปหาทิฏฐิราคะ การตกอยู่ในอำนาจทิฏฐิราคะ การกำหนัดยินดีในทิฏฐิราคะ การถูกทิฏฐิราคะกลุ้มรุม และการถูกทิฏฐิราคะท่วมทับนี้ได้แล้ว’ข้าแต่ท่านกัจจานะ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านกัจจานะ ภาษิตของท่านไพเราะนัก ท่านกัจจานะประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง

หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่ท่านกัจจานะ ข้าพเจ้านี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านกัจจานะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป” (๖)

ว่าด้วยภูมิคนแก่และภูมิเด็ก

{๒๘๓} [๖๔๗] สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่ป่าคุนทาวัน ใกล้เมืองมธุรา ครั้งนั้นแล พราหมณ์กัณฑรายนะเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอ ให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ถามว่า “ดูก่อน ท่านกัจจานะ ข้าพเจ้าได้ฟังมาดังนี้ว่า ‘ท่านสมณกัจจานะไม่ยอมอภิวาทลุกขึ้นต้อนรับพวกพราหมณ์ที่ชราแก่เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือเชื้อเชิญด้วยอาสนะ’ ดูก่อนท่านกัจจานะ ข่าวที่ได้ฟังมานั้นเป็นจริงแท้ เพราะท่านกัจจานะไม่ยอมอภิวาทลุกขึ้นต้อนรับพวกพราหมณ์ที่ชราแก่เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือเชื้อเชิญด้วยอาสนะ ดูก่อนท่านกัจจานะ การทำเช่นนี้นั้นเป็นการไม่สมควรแท้”ท่านพระมหากัจจานะตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ภูมิคนแก่และภูมิเด็กที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นพระองค์นั้นตรัสไว้มีอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ ถึงแม้จะเป็นคนแก่มีอายุ ๘๐ ปี ๙๐ ปี หรือ ๑๐๐ ปีแต่กำเนิดก็ตาม แต่เขายังบริโภคกาม อยู่ในท่ามกลางกาม ถูกความเร่าร้อนเพราะกามแผดเผา ถูกกามวิตกบดเคี้ยวอยู่ ยังเป็นผู้ขวนขวายเพื่อแสวงหากาม

เขาก็ย่อมถึงการนับว่าเป็นพาล ไม่ใช่เถระโดยแท้ ดูก่อนพราหมณ์ ถึงแม้ว่าจะเป็นเด็ก ยังเป็นหนุ่ม มีผมดำสนิท ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มมีวัยเจริญ ยังตั้งอยู่ในปฐมวัย แต่เขาไม่บริโภคกาม ไม่อยู่ในท่ามกลางกาม ไม่ถูกความเร่าร้อนเพราะกามแผดเผา ไม่ถูกกามวิตกบดเคี้ยว ไม่ขวนขวาย เพื่อแสวงหากาม เขาก็ย่อมถึงการนับว่าเป็นบัณฑิต เป็นเถระแน่แท้ทีเดียวแล”

เมื่อท่านพระมหากัจจานะกล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณ์กัณฑรายนะได้ลุกจากที่นั่งแล้วห่มผ้าเฉวียงบ่า ไหว้เท้าของภิกษุที่หนุ่มด้วยเศียรเกล้า พลางกล่าวว่า “พระผู้เป็นเจ้าเป็นคนแก่ ตั้งอยู่แล้วในภูมิคนแก่ พวกกระผมเป็นเด็ก ยังตั้งอยู่ในภูมิเด็ก ข้าแต่ท่านกัจจานะ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ... ขอท่านพระกัจจานะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป” (๗)

ว่าด้วยโจรกับพระราชามีกำลังและถอยกำลัง

{๒๘๔} [๖๔๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด พวกโจรมีกำลัง สมัยนั้นพระเจ้าแผ่นดินย่อมถอยกำลัง ในสมัยเช่นนั้น พระเจ้าแผ่นดินย่อมไม่สะดวกที่จะเสด็จผ่านไป จะเสด็จออกไป หรือจะออกคำสั่งไปยังชนบทขายแดน ในสมัยเช่นนั้น แม้พวกพราหมณ์และคฤหบดีก็ไม่สะดวกที่จะผ่านไป จะออกไปหรือเพื่อตรวจตราการงานภายนอก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สมัยใด พวกภิกษุเลวทรามมีกำลัง สมัยนั้น พวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักย่อมถอยกำลัง ในสมัยเช่นนั้น พวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักย่อมเป็นผู้นิ่งเงียบทีเดียวนั่งในท่ามกลางสงฆ์ หรืออยู่ในชนบทชายแดน ข้อนี้นั้นย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์แก่ชนมาก เพื่อมิใช่ความสุขแก่ชนมาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อมิใช่ประโยชน์มิใช่เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด พระเจ้าแผ่นดินมีกำลัง สมัยนั้นพวกโจรย่อมถอยกำลัง ในสมัยเช่นนั้น พระเจ้าแผ่นดินย่อมสะดวกที่จะเสด็จผ่านไป จะเสด็จออกไป หรือจะออกคำสั่งไปยังชนบทชายแดน ในสมัยเช่นนั้นแม้พวกพราหมณ์และคฤหบดีย่อมสะดวกที่จะผ่านไป จะออกไป หรือเพื่อตรวจตราการงานภายนอก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สมัยใดพวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักมีกำลัง สมัยนั้น พวกภิกษุเลวทรามย่อมถอยกำลัง ในสมัยเช่นนั้น พวกภิกษุเลวทรามเป็นผู้นิ่งเงียบทีเดียวนั่งในท่ามกลางสงฆ์หรือออกไปทางใดทางหนึ่ง ข้อนี้ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนมาก เพื่อความสุขแก่ชนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” (๘)

ว่าด้วยการปฏิบัติที่ทรงสรรเสริญและไม่ทรงสรรเสริญ

{๒๘๕} [๖๔๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่สรรเสริญการปฏิบัติผิดของคน ๒ ประเภท คือ คฤหัสถ์ ๑ บรรพชิต ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คฤหัสถ์หรือบรรพชิตปฏิบัติผิดแล้วย่อมไม่ยังกุศลธรรมที่นำออกจากทุกข์ให้สำเร็จได้เพราะการปฏิบัติผิดเป็นเหตุ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราสรรเสริญการปฏิบัติชอบของคน ๒ ประเภท คือ คฤหัสถ์ ๑ บรรพชิต ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คฤหัสถ์หรือบรรพชิตปฏิบัติชอบแล้วย่อมยังกุศลธรรมที่นำออกจากทุกข์ให้สำเร็จได้เพราะการปฏิบัติชอบเป็นเหตุ” (๙)

ว่าด้วยผู้ทำให้ศาสนาเสื่อมและเจริญ

{๒๘๖} [๖๕๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพวกที่ค้านอรรถและธรรมโดยสูตรซึ่งตนเรียนไว้ไม่ดี ซึ่งมีพยัญชนะเหมาะสม ชื่อว่าปฏิบัติแล้วเพื่อมิใช่

ประโยชน์แก่ชนมาก เพื่อมิใช่ความสุขแก่ชนมาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อมิใช่ประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อนึ่ง ภิกษุพวกนั้นยังจะประสพบาปมิใช่บุญเป็นอันมาก ย่อมจะยังสัทธรรมนี้ให้อันตรธานไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพวกที่คล้อยตามอรรถและธรรมโดยสูตรซึ่งตนเรียนไว้ดี ซึ่งมีพยัญชนะเหมาะสม ชื่อว่าปฏิบัติแล้วเพื่อประโยชน์แก่ชนมาก เพื่อความสุขแก่ชนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อนึ่ง ภิกษุพวกนั้นย่อมประสพบุญเป็นอันมาก และย่อมดำรงสัทธรรมนี้ไว้มั่น” (๑๐)

จบ สมจิตตวรรคที่ ๔

๕. ปริสวรรค

ว่าด้วยบริษัท ๒ จำพวก ๑๐ นัย

{๒๘๗} [๖๕๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้ ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ บริษัทตื้น ๑ บริษัทลึก ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บริษัทตื้นเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้มีภิกษุเป็นผู้ฟุ้งซ่าน เย่อหยิ่ง กลับกลอก ปากกล้า แก่คุย ลืมสติ ขาดสัมปชัญญะ จิตใจไม่ตั้งมั่น ไม่มั่นคง ไม่สำรวมอินทรีย์ บริษัทนี้เรียกว่าบริษัทตื้น