พาลวรรค เล่ม ๒๐

เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม เทฺว ? สุนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ อตฺโถ จ สุนีโต. สุนิกฺขิตฺตสฺส ภิกฺขเว ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ สุนโย โหติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตนฺตีติ. (๑๑) อธิกรณวคฺโค ทุติโย.

ธรรม ๒ ประการนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงมั่น ไม่เสื่อมสูญ ไม่หาย ไปแห่งสัทธรรมธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. บทพยัญชนะที่สืบทอดกันมาดี

๒. อรรถที่สืบทอดขยายความดี

แม้อรรถแห่งบทพยัญชนะที่ตั้งไว้ดีก็ชื่อว่าเป็นการสืบทอดขยายความดี

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงมั่น ไม่ เสื่อมสูญ ไม่หายไปแห่งสัทธรรม (๑๑)

อธิกรณวรรคที่ ๒ จบ

๓. พาลวคฺค เทฺวเม ภิกฺขเว พาลา. กตเม เทฺว ? โย จ อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ, โย จ อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ น ปฏิคฺคณฺหาติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว พาลาติ. เทฺวเม ภิกฺขเว ปณฺฑิตา. กตเม เทฺว ? โย จ อจฺจยํ อจฺจยโต ปสฺสติ, โย จ อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหาติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ปณฺฑิตาติ. (๑)

๓. พาลวรรค

หมวดว่าด้วยคนพาล

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย คนพาล ๒ จำพวกนี้

คนพาล ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ

๑. คนที่ไม่เห็นโทษโดยความเป็นโทษ ๒. คนที่ไม่ยอมรับตามความเป็นจริงเมื่อบุคคลอื่นแสดงโทษ

คนพาล ๒ จำพวกนี้แล

บัณฑิต ๒ จำพวกนี้

บัณฑิต ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ

๑. คนที่เห็นโทษโดยความเป็นโทษ ๒. คนที่ยอมรับตามความเป็นจริงเมื่อบุคคลอื่นแสดงโทษ

บัณฑิต ๒ จำพวกนี้แล (๑)

เทฺวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม เทฺว ? ทุฏฺโฐ วา โทสนฺตโร สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตน. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺตีติ. (๒)

คน ๒ จำพวกนี้ย่อมกล่าวตู่ตถาคต

คน ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ

๑. คนเจ้าโทสะที่มีความโหดร้ายอยู่ภายใน ๒. คนที่เชื่อโดยยึดถือผิด

คน ๒ จำพวกนี้แลย่อมกล่าวตู่ตถาคต (๒)

เทฺวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม เทฺว ? โย จ อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน “ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปติ, โย จ ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน “อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺตีติ.

เทฺวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม เทฺว ? โย จ อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน “อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปติ, โย จ ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน “ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนา”ติ ทีเปติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺตีติ. (๓)

คน ๒ จำพวกนี้ย่อมกล่าวตู่ตถาคต

คน ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ

๑. คนที่แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ภาษิตไว้ ไม่ได้กล่าวไว้ว่า “ตถาคต ได้ภาษิตไว้ ได้กล่าวไว้” ๒. คนที่แสดงสิ่งที่ตถาคตได้ภาษิตไว้ ได้กล่าวไว้ว่า “ตถาคต ไม่ได้ภาษิตไว้ ไม่ได้กล่าวไว้”

คน ๒ จำพวกนี้แลย่อมกล่าวตู่ตถาคต

คน ๒ จำพวกนี้ย่อมไม่กล่าวตู่ตถาคต

คน ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ

๑. คนที่แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ภาษิตไว้ ไม่ได้กล่าวไว้ว่า “ตถาคต ไม่ได้ภาษิตไว้ ไม่ได้กล่าวไว้” ๒. คนที่แสดงสิ่งที่ตถาคตได้ภาษิตไว้ ได้กล่าวไว้ว่า “ตถาคตได้ ภาษิตไว้ ได้กล่าวไว้”

คน ๒ จำพวกนี้แลย่อมไม่กล่าวตู่ตถาคต (๓)

เทฺวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม เทฺว ? โย จ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ “นีตตฺโถ สุตฺตนฺโต”ติ ทีเปติ, โย จ นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ “เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโต”ติ ทีเปติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺตีติ. (๔)

คน ๒ จำพวกนี้ย่อมกล่าวตู่ตถาคต

คน ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ

๑. คนที่แสดงสุตตันตะที่ควรขยายความว่า “สุตตันตะมีการขยาย ความแล้ว” ๒. คนที่แสดงสุตตันตะที่มีการขยายความแล้วว่า “สุตตันตะที่ควร ขยายความ”

คน ๒ จำพวกนี้แลย่อมกล่าวตู่ตถาคต (๔)

เทฺวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม เทฺว ? โย จ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ “เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโต”ติ ทีเปติ, โย จ นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ “นีตตฺโถ สุตฺตนฺโต”ติ ทีเปติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺตีติ. (๕)

คน ๒ จำพวกนี้ย่อมไม่กล่าวตู่ตถาคต

คน ๒ จำพวกไหนบ้าง คือ

๑. คนที่แสดงสุตตันตะที่ควรขยายความว่า “สุตตันตะควรขยาย ความ” ๒. คนที่แสดงสุตตันตะที่มีการขยายความแล้วว่า “สุตตันตะที่มี การขยายความแล้ว”

คน ๒ จำพวกนี้แลย่อมไม่กล่าวตู่ตถาคต (๕)

ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส ภิกฺขเว ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรา คติ ปาฏิกงฺขา นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วาติ. อปฺปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส ภิกฺขเว ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรา คติ ปาฏิกงฺขา เทวา วา มนุสฺสา วาติ. (๖)

คติและฐานะ ๒ อย่างเป็นต้น

ผู้มีการงานปกปิดไว้ พึงหวังได้ คติอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ผู้มีการงานไม่ปกปิดไว้พึงหวังได้คติอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ เทวดาหรือมนุษย์ (๖)

มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ภิกฺขเว ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรา คติ ปาฏิกงฺขา นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วาติ. (๗)

ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิพึงหวังได้คติอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ นรกหรือ กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน (๗)

สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส ภิกฺขเว ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรา คติ ปาฏิกงฺขา เทวา วา มนุสฺสา วาติ. (๘)

ผู้เป็นสัมมาทิฏฐิพึงหวังได้คติอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ เทวดาหรือ มนุษย์ (๘)

ทุสฺสีลสฺส ภิกฺขเว เทฺว ปฏิคฺคาหา นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วา, สีลวโต ภิกฺขเว เทฺว ปฏิคฺคาหา เทวา วา มนุสฺสา วาติ. (๙)

สถานที่รองรับคนทุศีล ๒ แห่ง คือ นรกหรือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน สถานที่รองรับคนมีศีล ๒ แห่ง คือ เทวดาหรือมนุษย์ (๙)

ทฺวาหํ ภิกฺขเว อตฺถวเส สมฺปสฺสมาโน อรญฺญวนปตฺถานิ (๑) ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวามิ. กตเม เทฺว ? อตฺตโน จ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ สมฺปสฺสมาโน, ปจฺฉิมญฺจ ชนตํ อนุกมฺปมาโน. อิเม โข อหํ ภิกฺขเว เทฺว อตฺถวเส สมฺปสฺสมาโน อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวามีติ. (๑๐)

เราพิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ ๒ ประการจึงอาศัยเสนาสนะอัน เงียบสงัด คือ ป่าโปร่งและป่าทึบ อำนาจประโยชน์ ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. เห็นการอยู่เป็นสุขในปัจจุบันของตน ๒. อนุเคราะห์คนรุ่นหลัง

เราพิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ ๒ ประการนี้แลจึงอาศัยเสนาสนะอันเงียบ สงัด คือ ป่าโปร่งและป่าทึบ (๑๐)

เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา วิชฺชาภาคิยา. กตเม เทฺว ? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. สมโถ ภิกฺขเว ภาวิโต กิมตฺถมนุโภติ ? (๑) จิตฺตํ ภาวียติ, จิตฺตํ ภาวิตํ กิมตฺถมนุโภติ ? โย ราโค, โส ปหียติ. วิปสฺสนา ภิกฺขเว ภาวิตา กิมตฺถมนุโภติ ? ปญฺญา ภาวียติ, ปญฺญา ภาวิตา กิมตฺถมนุโภติ ? ยา อวิชฺชา, สา ปหียติ. ราคุปกฺกิลิฏฺฐํ วา ภิกฺขเว จิตฺตํ น วิมุจฺจติ, อวิชฺชูปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา ภาวียติ. อิติ โข ภิกฺขเว ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตีติ. (๑๑) พาลวคฺโค ตติโย.

ธรรม ๒ ประการนี้เป็นฝ่ายวิชชา

ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. สมถะ (การฝึกจิตให้สงบเป็นสมาธิ) ๒. วิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง)

สมถะที่ภิกษุเจริญแล้วย่อมให้สำเร็จประโยชน์อะไร

คือ ย่อมให้จิตเจริญ

จิต ที่เจริญแล้วย่อมให้สำเร็จประโยชน์อะไร

คือ ย่อมละราคะได้

วิปัสสนาที่ภิกษุเจริญแล้วย่อมให้สำเร็จประโยชน์อะไร

คือ ย่อมให้ปัญญาเจริญ

ปัญญาที่เจริญแล้วย่อมให้สำเร็จประโยชน์อะไร

คือ ย่อมละอวิชชาได้

จิตที่เศร้าหมองเพราะราคะย่อมไม่หลุดพ้น ปัญญา ที่เศร้าหมองเพราะอวิชชา ย่อมไม่เจริญ เพราะสำรอกราคะจึงมีเจโตวิมุตติ เพราะสำรอกอวิชชา จึงมีปัญญา วิมุตติ (๑๑)

พาลวรรคที่ ๓ จบ