วัชชิยสูตร เล่ม ๒๔

๔. วัชชิยมาหิตสูตร

ว่าด้วยตบะที่ควรบำเพ็ญและไม่ควรบำเพ็ญ

{๙๔} [๙๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ฝั่งสระโบกขรณีชื่อ คัคครา ใกล้เมืองจัมปา ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อวัชชิยมาหิตะได้ออกจากเมือง จัมปาแต่ยังวันเพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ลำดับนั้น ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘มิใช่เวลาที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าก่อน เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงหลีกเร้นอยู่ มิใช่กาลที่จะเยี่ยมภิกษุทั้งหลายผู้บำเพ็ญเพียร ทางใจอยู่ เพราะพวกภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรทางใจยังหลีกเร้นอยู่ อย่ากระนั้น เลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเถิด”

ลำดับนั้น วัชชิยมาหิตคฤหบดีจึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ ปริพาชกก็สมัยนั้นแล พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกำลังนั่งชุมนุมกันส่งเสียงดังเอ็ดอึง พูดกันถึงดิรัจฉานกถาหลายอย่าง พอได้เห็นวัชชิยมาหิตคฤหบดีเดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงชวนกันให้หยุดด้วยกล่าวว่า “เบาเสียงหน่อยท่าน ผู้เจริญทั้งหลาย อย่าได้เอ็ดอึงไป วัชชิยมาหิตคฤหบดีคนนี้เป็นสาวกของพระสมณโคดมกำลังเดินมา วัชชิยมาหิตคฤหบดีคนนี้เป็นสาวกคนหนึ่งบรรดา คฤหัสถ์ผู้นุ่งห่มผ้าขาวซึ่งเป็นสาวกของพระสมณโคดมที่อาศัยอยู่ในเมืองจัมปา ก็ท่านเหล่านั้นชอบเสียงเบา ได้รับแนะนำในทางเสียงเบา กล่าวสรรเสริญเสียงเบา ถ้ากระไร เขาทราบว่าบริษัทมีเสียงเบาแล้วก็จะสำคัญที่จะเข้ามาหา” ลำดับนั้น ปริพาชกเหล่านั้นได้นิ่งอยู่ครั้งนั้นแล วัชชิยมาหิตคฤหบดีเข้าไปหาพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกถีงที่ อยู่ ครั้นแล้วได้สนทนาปราศรัยกับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่าน การปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวกะท่านวัชชิยมาหิตคฤหบดีว่า “ดูก่อน คฤหบดี ได้ยินมาว่าพระสมณโคดมทรงตำหนิตบะทุกอย่าง ทรงคัดด้าน

กล่าวโทษบุคคลผู้ประพฤติตบะ มีอาชีวะเศร้าหมองทั้งปวงโดยส่วนเดียวจริงหรือ”

วัชชิยมาหิตคฤหบดีตอบว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้า จะทรงตำหนิตบะทุกอย่างหามิได้ จะทรงคัดด้านกล่าวโทษบุคคลผู้ประพฤติตบะมีอาชีวะเศร้าหมองทั้งปวงโดยส่วนเดียวก็หามิได้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงตำหนิผู้ที่ควรตำหนิ ทรงสรรเสริญผู้ที่ควรสรรเสริญ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงตำหนิผู้ที่ควรตำหนิ เมื่อทรงสรรเสริญผู้ที่ควรสรรเสริญ ทรงมีปกติ ตรัสแยกแยะ ในเรื่องนี้พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นจะได้มีปกติตรัสโดยส่วนเดียวหามิได้”เมื่อวัชชิยมาหิตคฤหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกคนหนึ่งจึงพูดกะ วัชชิยมาหิตคฤหบดีว่า “หยุดก่อน คฤหบดี พระสมณโคดมที่ท่านกล่าวสรรเสริญนั้นเป็นผู้กำจัด เป็นผู้ไม่มีบัญญัติ”

“ท่านผู้เจริญ แม้ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าขอกล่าวกะท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โดยเหตุผล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ว่า ‘สิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศล’ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิ่งที่เป็นกุศลและอกุศลไว้ดังนี้ จึงชื่อว่าทรงเป็นผู้มีบัญญัติ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นมิใช่ผู้กำจัด มิใช่ผู้ไม่มีบัญญัติ”

เมื่อวัชชิยมาหิตคฤหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกทั้งหลายได้เป็นผู้ นั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณไป

ลำดับนั้น วัชชิยมาหิตคฤหบดีทราบว่าปริพาชกเหล่านั้นเป็นผู้นั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณไป จึงลุกจากอาสนะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลเรื่องที่สนทนากับอัญเดียรถีย์ปริพาชก เหล่านั้นทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าให้ทรงทราบทุกประการ

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว คฤหบดี พวกโมฆบุรุษ เหล่านั้นควรจะถูกข่มโดยเหตุผลตามกาลอันควรอย่างนี้แล ดูก่อนคฤหบดี เรา ไม่กล่าวตบะทั้งหมดว่าควรบำเพ็ญ แต่เราก็มิได้กล่าวตบะทั้งหมดว่าไม่ควร บำเพ็ญ เราไม่กล่าวการสมาทานทั้งหมดว่าควรสมาทาน แต่เราก็มิได้กล่าวการสมาทานทั้งหมดว่าไม่ควรสมาทาน เราไม่กล่าวความเพียรทั้งหมดว่าควรเริ่มตั้ง แต่เราก็มิได้กล่าวความเพียรทั้งหมดว่าไม่ควรเริ่มตั้ง เราไม่กล่าวการสละทั้งหมดว่าควรสละ แต่เราก็มิได้กล่าวการสละทั้งหมดว่าไม่ควรสละ เรา ไม่กล่าวการหลุดพ้นทั้งหมดว่าควรหลุดพ้น แต่เราก็มิได้กล่าวการหลุดพ้น ทั้งหมดว่าไม่ควรหลุดพ้นดูก่อนคฤหบดี

เมื่อบุคคลบำเพ็ญตบะอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวตบะเห็นปานนั้นว่าไม่ควรบำเพ็ญ ก็เมื่อบุคคลบำเพ็ญตบะอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวตบะเห็นปานนั้นว่าควร บำเพ็ญเมื่อบุคคลสมาทานการสมาทานอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อม เจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวการสมาทานเห็นปานนั้น ว่าไม่ควรสมาทาน แต่เมื่อบุคคลสมาทานการสมาทานอันใดอยู่ อกุศลธรรม ทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวการสมาทานเห็นปานนั้นว่าควรสมาทานเมื่อบุคคลเริ่มตั้งความเพียรอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวความเพียรเห็นปานนั้นว่าไม่ควร เริ่มตั้ง แต่เมื่อบุคคลเริ่มตั้งความเพียรอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อม เสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวความเพียรเห็นปานนั้น ว่าควรเริ่มตั้ง-------------------------------------

เมื่อบุคคลสละการสละอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวการสละเห็นปานนั้นว่าไม่ควรสละ แต่เมื่อบุคคลสละการสละอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวการสละเห็นปานนั้นว่าควรสละเมื่อบุคคลหลุดพ้นการหลุดพ้นอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ ขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป เรากล่าวการหลุดพ้นเห็นปานนั้นว่าไม่ควรหลุดพ้น แต่เมื่อบุคคลหลุดพ้นการหลุดพ้นอันใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น เรากล่าวการหลุดพ้นเห็นปาน นั้นว่าควรหลุดพ้น”ลำดับนั้น วัชชิยมาหิตคฤหบดีผู้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วลุกจากที่นั่งถวาย บังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

เมื่อวัชชิยมาหิตคฤหบดีหลีกไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะ ภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดแลเป็นผู้มีกิเลสธุลีในนัยน์ตา น้อยในธรรมวินัยนี้มาตลอดกาลนาน ภิกษุแม้นั้นก็พึงข่มอัญเดียรถีย์ปริพาชก เหล่านั้นได้ด้วยดีด้วยเหตุผล เหมือนวัชชิยมาหิตคฤหบดีข่มแล้วฉะนั้น”

๕. อุตติยสูตร

ว่าด้วยปัญหาที่ไม่ทรงพยากรณ์

{๙๕} [๙๕] ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่ออุตติยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า