ภัณฑนสูตร เล่ม ๒๔

๙. สรีรัฏฐธัมมสูตร

ว่าด้วยธรรมอันตั้งอยู่ในสรีระ ๑๐ ประการ

{๔๙} [๔๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ตั้งอยู่ในสรีระ ๑๐ ประการเหล่านี้ อันบรรพชิตพึงพิจารณาเนือง ๆ ธรรม ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ความหนาว (๒) ความร้อน

(๓) ความหิว (๔) ความระหาย

(๕) ความปวดอุจจาระ (๖) ความปวดปัสสาวะ

(๗) ความสำรวมกาย (๘) ความสำรวมวาจา

(๙) ความสำรวมอาชีพ

(๑๐) ธรรมเป็นเครื่องปรุงแต่งภพอันเป็นเหตุให้เกิดในภพต่อไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ตั้งอยู่ในสรีระ ๑๐ ประการเหล่านี้แล อันบรรพชิตพึงพิจารณาเนือง ๆ”

๑๐. ภัณฑนสูตร

ว่าด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน

{๕๐} [๕๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ภิกษุจำนวนมากกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งชุมนุมกันที่หอฉัน เกิดความบาดหมาง ถึงการวิวาทกัน ใช้หอกคือปากทิ่มแทงกันอยู่ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จ เข้าไปยังหอฉันแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้วได้ตรัสถามภิกษุ

ทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เธอทั้งหลายนั่งชุมนุมสนทนากันด้วย เรื่องอะไรหนอ และเรื่องอะไรที่เธอทั้งหลายสนทนาค้างไว้ในระหว่าง”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์ทั้งหลายกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งชุมนุมกันที่หอฉัน เกิดความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน ใช้หอกคือปากทิ่มแทงกันอยู่”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่พวกเธอเกิด ความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน ใช้หอกคือปากทิ่มแทงกันอยู่นี้ เป็นการไม่สมควรเลยแก่เธอทั้งหลายผู้เป็นกุลบุตรออกจากเรือนมาบวช เป็นบรรพชิตด้วยศรัทธากัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้ เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ธรรม ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมในปาติโมกขสังวรศีล ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีศีล ... แม้นี้เป็นที่ตั้งแห่งความระถึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน(๒) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพหูสูต เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ธรรม ทั้งหลายเห็นปานนั้นอันภิกษุนั้นได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ

แทงตลอดด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นพหูสูต ... แม้นี้ก็ เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อ ความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

(๓) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี แม้นี้ก็เป็นที่ตั้ง แห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำ ให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

(๔) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบ ด้วยธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่าง่าย เป็นผู้อดทน มีปกติรับคำพร่ำสอนโดยเคารพ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ... แม้นี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึก ถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

(๕) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ขยันไม่เกียจคร้าน ในกรณียกิจทั้งสูงทั้งต่ำของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย คือ ประกอบด้วย ปัญญาพิจารณาอันเป็นอุบายในกรณียกิจนั้น เป็นผู้อาจทำอาจจัดการได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ขยันไม่เกียจคร้านในกรณียกิจทั้งสูงทั้งต่ำ ของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ... แม้นี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน(๖) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม เป็นผู้ฟังและแสดงธรรมอันเป็นที่พอใจ มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในอภิธรรม ใน

อภิวินัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ใคร่ในธรรม ... แม้นี้ก็เป็นที่ตั้ง แห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความ เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

(๗) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้ปรารภความเพียร ... แม้นี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำ ให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน(๘) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยจีวร

บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ แม้นี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน(๙) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสติ คือ ประกอบ ด้วยสติเป็นเครื่องรักษาตนอย่างยิ่ง แม้กิจที่ทำและคำที่พูดไว้นานแล้ว ก็ระลึกนึกถึงได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีสติ ... แม้นี้ก็เป็นที่ตั้ง แห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน(๑๐) ยังมีอีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ

เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุเป็นผู้มีปัญญา .... แม้นี้ก็เป็นที่ตั้งแห่งความ ระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนึ่ง อันเดียวกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๑๐ ประการเหล่านี้แลเป็นที่ตั้งแห่งความระลึกถึงกัน ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทอัน เพื่อความพร้อมเพรียงกัน เพื่อความเป็นอันหนี่งอันเดียวกัน”

จบ อักโกสวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. วิวาทสูตร ๒. ปฐมวิวาทมูลสูตร

๓. ทุติยวิวาทมูลสูตร ๔. กุสินารสูตร

๕. ราชันเตปุรัปปเวสนสูตร ๖. สักกสูตร

๗. มหาลิสูตร ๘. ปัพพชิตอภิณหสูตร

๙. สรีรัฏฐธัมมสูตร ๑๐. ภัณฑนสูตร

จบ ปฐมปัณณาสก์

๒. ทุติยปัณณาสก์

(๖) ๑. สจิตตวรรค

๑. สจิตตสูตร

ว่าด้วยผู้ฉลาดในวารจิต

{๕๑} [๕๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้น ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าภิกษุไม่เป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของผู้อื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุนั้นพึงศึกษาว่า ‘เราจักเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตนอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใส ถ้าเห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพยายามขจัดธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากว่าไม่ เห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพอใจ มีความคิดเต็มเปี่ยมด้วยเหตุนั้นแลว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ ใบหน้าของเราบริสุทธิ์แล้วหนอ’ แม้ฉันใด ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาของภิกษุว่า ‘เราเป็นผู้มีอภิชฌา (ความโลภอยาก ได้ของเขา) อยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิตพยาบาท (ความคิดแก้แค้นผู้อื่น) อยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้มีจิต ไม่พยาบาทอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้อันถีนมิทธะ (ความหดหู่และ เคลิบเคลิ้ม) กลุ้มรุมอยู่โดยมากไหมหนอ เราเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดย