อาพาธสูตร เล่ม ๒๔

สัญญา เมื่อนั้น ภิกษุนั้นพึงหวังผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือไม่ก็เป็นอนาคามี เมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่”

๑๐. คิริมานันทสูตร

ว่าด้วยพระคิริมานนท์หายอาพาธด้วยสัญญา ๑๐ ประการ

{๖๐} [๖๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระคิริมานนท์อาพาธเป็นไข้หนักได้รับทุกขเวทนา ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระคิริมานนท์อาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดอนุเคราะห์ เสด็จไปเยี่ยมท่านพระคิริมานนท์ยังที่อยู่ด้วยเถิด พระเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเธอจะได้เข้าไปหาแล้วกล่าวสัญญา ๑๐ ประการแก่คิริมานนท์ภิกษุ ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ที่อาพาธของคิริมานนท์ภิกษุจะพึงสงบระงับโดยพลัน เพราะได้ฟังสัญญา ๑๐ ประการนั้น สัญญา ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อนิจจสัญญา (๒) อนัตตสัญญา

(๓) อสุภสัญญา (๔) อาทีนวสัญญา

(๕) ปหานสัญญา (๖) วิราคสัญญา

(๗) นิโรธสัญญา (๘) สัพพโลเกอนภิรตสัญญา

(๙) สัพพสังขาเรสุอนิจจสัญญา

(๑๐) อานาปานสติ (สติกำหนดลมหายใจเข้า-ออก )

ดูก่อนอานนท์ ก็อนิจจสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง วิญญาณ ไม่เที่ยง’ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ด้วยอาการอย่างนี้อยู่ ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่าอนิจจสัญญา (๑)

ดูก่อนอานนท์ ก็อนัตตสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนต้นไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘จักษุเป็นอนัตตา รูปเป็นอนัตตา โสตะเป็นอนัตตา เสียงเป็นอนัตตา ฆานะเป็นอนัตตา กลิ่นเป็นอนัตตา ชิวหาเป็นอนัตตา รสเป็นอนัตตา กายเป็นอนัตตา โผฏฐัพพะเป็นอนัตตา มโนเป็นอนัตตา ธรรมารมณ์เป็นอนัตตา’ เป็นผู้มี ปกติพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตาในอายตนะทั้งหลาย ทั้งภายในและ ภายนอก ๖ ประการเหล่านี้ด้วยอาการอย่างนี้อยู่ ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่า อนัตตสัญญา (๒)ดูก่อนอานนท์ ก็อสุภสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณากายนี้นั่นแหละ

เบื้องบนแต่ฝ่าเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น นํ้าตา มันเหลว นํ้าลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่งามในกายนี้ด้วยอาการอย่างนี้อยู่ ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่าอสุภสัญญา (๓)ดูก่อนอานนท์ ก็อาทีนวสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ใน ป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กายนี้มี ทุกข์มาก มีโทษมาก เพราะฉะนั้น อาพาธต่าง ๆ จึงเกิดขึ้นในกายนี้ คือ โรคตา โรคหู โรคจมูก โรคลิ้น โรคกาย โรคศีรษะ โรคที่ใบหู โรคปาก

โรคฟัน โรคไอ โรคหืด โรคหวัด ไข้พิษ ไข้เซื่องซึม โรคในท้อง โรคลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด หูด ละลอก อาเจียนโลหิต โรคดีพิการ โรคเบาหวาน โรคเริม โรคพุพอง โรคริดสีดวง อาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีลมเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีไข้สันนิบาต อาพาธอันเกิดแต่ฤดูเปลี่ยนแปร อาพาธอันเกิดแต่การบริหารไม่สม่ำเสมอ อาพาธอันเกิดแต่ความเพียรเกินกำลัง อาพาธ อันเกิดแต่วิบากของกรรม ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ปวดอุจจาระ ปวดปัสสาวะ’ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นโดยความเป็นโทษในกายนี้ด้วยอาการอย่างนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่าอาทีนวสัญญา (๔)ดูก่อนอานนท์ ก็ปหานสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมไม่ยินดี ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้หมดสิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มี ซึ่งกามวิตก (ความตรึกในทางกาม) อันเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่ยินดี ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้หมดสิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มีซึ่งพยาปาทวิตก (ความ ตรึกในทางพยาบาท) อันเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่ยินดี ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้ หมดสิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มีซึ่งวิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางเบียดเบียน)อันเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่ยินดี ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้หมดสิ้นไป ย่อมทำให้ถึงความไม่มีซึ่งอกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่าปหานสัญญา (๕)ดูก่อนอานนท์ ก็วิราคสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง ธรรม เป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง ธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา ธรรมเป็นที่สำรอกกิเลส ธรรมเป็นที่ดับกิเลสและกองทุกข์ ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่า วิราคสัญญา (๖)

ดูก่อนอานนท์ก็นิโรธสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมชาติ นั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต คือ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ (นิพพาน) ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่า นิโรธสัญญา (๗)ดูก่อนอานนท์ ก็สัพพโลเกอนภิรตสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรม วินัยนี้ ละความเข้าถึงและความยึดมั่นอันเป็นที่ตั้งที่ยึดมั่นที่นอนแนบแห่งจิตในโลก ย่อมงดเว้น ไม่ถือมั่นอยู่ ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่า สัพพโลเกอนภิรตสัญญา (๘)ดูก่อนอานนท์ ก็สัพพสังขาเรสุอนิจจสัญญาเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเบื่อหน่าย ย่อมระอา ย่อมรังเกียจสังขารทั้งปวง ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่าสัพพสังขาเรสุอนิจจสัญญา (๙)ดูก่อนอานนท์ ก็อานาปานสติเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก

เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจเข้ายาว’

เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจออกยาว’

เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจเข้าสั้น’

เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจออกสั้น’

-----------------------

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวงหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวงหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุข หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุขหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขาร หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขารหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขารหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขารหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิต หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้บันเทิงหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้บันเทิงหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักปล่อยจิตหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักปล่อยจิตหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นวิราคะ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นวิราคะหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นนิโรธ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นนิโรธหายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจออก’

ดูก่อนอานนท์ นี้เรียกว่าอานาปานสติ (๑๐)

ดูก่อนอานนท์ ถ้าเธอจะได้เข้าไปหาแล้วกล่าวสัญญา ๑๐ ประการ เหล่านี้แก่คิริมานนท์ภิกษุ ย่อมเป็นฐานะที่จะมีได้ที่อาพาธของคิริมานนท์ภิกษุ จะพึงสงบระงับโดยพลันเพราะได้ฟังสัญญา ๑๐ ประการนั้น”

ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้เรียนสัญญา ๑๐ ประการเหล่านี้ ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้เข้าไปหาท่านพระคิริมานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวสัญญา ๑๐ ประการเหล่านี้แก่ท่านพระคิริมานนท์ ครั้งนั้นแลอาพาธนั้นของท่านพระคิริมานนท์ก็สงบระงับโดยพลัน เพราะได้ฟังสัญญา ๑๐ ประการนี้ ท่านพระคิริมานนท์หายจากอาพาธนั้นแล้ว ก็แลอาพาธนั้นเป็น อันท่านพระคิริมานนท์ละได้แล้วด้วยประการฉะนี้แล

จบ สจิตตวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สจิตตสูตร ๒. สารีปุตตสูตร

๓. ฐิติสูตร ๔. สมถสูตร

๕. ปริหานสูตร ๖. ปฐมสัญญาสูตร

๗. ทุติยสัญญาสูตร ๘. มูลกสูตร

๙. ปัพพัชชาสูตร ๑๐. คิริมานันทสูตร

(๗) ๒. ยมกวรรค

๑. อวิชชาสูตร

ว่าด้วยอวิชชามีนิวรณ์ ๕ เป็นอาหาร

{๖๑} [๖๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นแห่งอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ ก่อนแต่นี้อวิชชามิได้มี แต่มาเกิดมีต่อภายหลัง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าว คำนี้อย่างนี้ ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงปรากฏความนี้ว่า ‘อวิชชามีข้อนี้เป็นปัจจัย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้อวิชชาเราก็กล่าวว่ามีอาหาร มิได้กล่าวว่า ไม่มีอาหาร ก็อะไรเล่าเป็นอาหารของอวิชชา ควรจะกล่าวได้ว่านิวรณ์ ๕ แม้นิวรณ์ ๕ เราก็กล่าวว่ามีอาหาร มิได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ก็อะไรเล่าเป็นอาหาร ของนิวรณ์ ๕ ควรจะกล่าวได้ว่าทุจริต ๓ แม้ทุจริต ๓ เราก็กล่าวว่ามีอาหาร มิได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ก็อะไรเล่าเป็นอาหารของทุจริต ๓ ควรจะ กล่าวได้ว่าการไม่สำรวมอินทรีย์ แม้การไม่สำรวมอินทรีย์เราก็กล่าวว่ามีอาหาร มิได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ก็อะไรเล่าเป็นอาหารของการไม่สำรวมอินทรีย์ ควรจะกล่าวได้ว่าความไม่มีสติสัมปชัญญะ แม้ความไม่มีสติสัมปชัญญะเราก็กล่าวว่ามีอาหาร มิได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ก็อะไรเล่าเป็นอาหารของความไม่มีสติสัมปชัญญะ ควรจะกล่าวได้ว่าการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย แม้การทำไว้----------------------------------------

ในใจโดยไม่แยบคายเราก็กล่าวว่ามีอาหาร มิได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ก็อะไรเล่า เป็นอาหารของการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย ควรจะกล่าวได้ว่าความไม่มีศรัทธา แม้ความไม่มีศรัทธาเราก็กล่าวว่ามีอาหาร มิได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ก็อะไรเล่าเป็นอาหารของความไม่มีศรัทธา ควรจะกล่าวได้ว่าการไม่ฟังสัทธรรม แม้การไม่ฟังสัทธรรมเราก็กล่าวว่ามีอาหาร มิได้กล่าวว่าไม่มีอาหาร ก็อะไรเล่าเป็นอาหารของการไม่ฟังสัทธรรม ควรจะกล่าวได้ว่าการไม่คบสัตบุรุษ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการดังนี้แล การไม่คบสัตบุรุษที่บริบูรณ์ย่อมยังการไม่ฟังสัทธรรมให้บริบูรณ์ การไม่ฟังสัทธรรมที่บริบูรณ์ย่อมยังความไม่มีศรัทธาให้บริบูรณ์ ความไม่มีศรัทธาที่บริบูรณ์ย่อมยังการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายให้บริบูรณ์ การทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายที่บริบูรณ์ย่อมยังความไม่มีสติสัมปชัญญะให้บริบูรณ์ ความไม่มีสติสัมปชัญญะที่บริบูรณ์ย่อมยังการไม่สำรวมอินทรีย์ให้บริบูรณ์ การไม่สำรวมอินทรีย์ที่บริบูรณ์ย่อมยังทุจริต ๓ ให้บริบูรณ์ ทุจริต ๓ ที่บริบูรณ์ย่อมยังนิวรณ์ ๕ ให้บริบูรณ์ นิวรณ์ ๕ ที่บริบูรณ์ย่อมยังอวิชชาให้บริบูรณ์ อวิชชานี้มีอาหารอย่างนี้และบริบูรณ์อย่างนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกอยู่บนภูเขา เมื่อฝนตกหนักอยู่ นํ้านั้นก็ไหลไปตามที่ลุ่ม ย่อมยังซอกเขา ลำธาร และห้วยให้เต็ม ซอกเขา ลำธาร และห้วยที่เต็มย่อมยังหนองให้เต็ม หนองที่เต็มย่อมยังบึงให้เต็ม บึงที่เต็มย่อมยังแม่น้ำน้อยให้เต็ม แม่นํ้าน้อยที่เต็มย่อมยังแม่นํ้าใหญ่ให้เต็ม แม่นํ้าใหญ่ที่เต็มย่อมยังมหาสมุทรสาครให้เต็ม มหาสมุทรสาครนั้นมีอาหารอย่างนี้และเต็มเปี่ยมอย่างนี้ แม้ฉันใด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การไม่คบสัตบุรุษที่บริบูรณ์ก็ย่อมยังการไม่ฟังสัทธรรมให้บริบูรณ์ การไม่ฟังสัทธรรมที่บริบูรณ์ย่อมยังความไม่มีศรัทธาให้บริบูรณ์ ความไม่มีศรัทธาที่บริบูรณ์ย่อมยังการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายให้ บริบูรณ์การทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายที่บริบูรณ์ย่อมยังความไม่มีสติสัมปชัญญะ