สมถสูตร เล่ม ๒๔

เราเป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่โดยมาก เราเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ดังนี้ ไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยูในกุศลธรรมเหล่านั้นแล้วทำความเพียรเพื่อความสิ้นไป แห่งอาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป”

๔. สมถสูตร

ว่าด้วยความสงบจิตในภายใน

{๕๔} [๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าภิกษุไม่เป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของผู้ อื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น ภิกษุนั้นพึงศึกษาว่า ‘เราจักเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตนอย่างไร ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใส ถ้าเห็น ธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพยายามขจัดธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากว่าไม่เห็นธุลี หรือจุดดำที่หน้านั้นก็จะพอใจ มีความคิดเต็มเปี่ยมด้วยเหตุนั้นแลว่า ‘เป็นลาภ ของเราหนอ ใบหน้าของเราบริสุทธิ์แล้วหนอ’ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาของภิกษุว่า ‘เราได้ความสงบจิตภายในไหมหนอ เราไม่ได้ความ สงบจิตภายในไหมหนอ เราได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่งไหมหนอ เราไม่ได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่งไหมหนอ’ ดังนี้ ย่อมเป็นอุปการะมากในกุศลธรรมทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราได้ ความสงบจิตภายใน ไม่ได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงตั้งอยู่ในความสงบจิตภายในแล้วทำความเพียรในความเห็นแจ้ง

ธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง สมัยต่อมาภิกษุนั้นย่อมได้ความสงบจิตภายในและ ได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราได้ความ เห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง ไม่ได้ความสงบจิตภายใน’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุ นั้นพึงตั้งอยู่ในความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่งแล้วทำความเพียรในความสงบจิตภายใน สมัยต่อมาภิกษุนั้นย่อมได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง และได้ความสงบจิตภายใน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ ความสงบจิตภายใน ไม่ได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้นพึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อได้ซึ่งกุศลธรรม เหล่านั้นนั่นเทียว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ถูกไฟไหม้ผ้าหรือคนที่ถูกไฟไหม้ศีรษะทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติ และสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่ง เพื่อดับไฟไหม้ผ้าหรือไฟ ไหม้ศีรษะนั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทำ ความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติและสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อได้ซึ่งกุศลธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ สมัยต่อมา ภิกษุนั้นย่อมได้ความสงบจิตภายในและได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วย ปัญญาอันยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราได้ความ สงบจิตภายใน ได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง’ ดังนี้ไซร้ ภิกษุนั้น พึงตั้งอยู่ในกุศลธรรมเหล่านั้นนั่นแหละแล้วทำความเพียรให้ยิ่งขึ้นไปเพื่อความ สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย

-------------------------------------

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้จีวรเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรใช้สอยก็มี ไม่ควรใช้สอยก็มี แม้บิณฑบาตเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรฉันก็มี ไม่ควรฉันก็มี แม้เสนาสนะเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ทั้งไม่ควรอยู่อาศัยก็มี แม้หมู่บ้านและนิคมเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี แม้ชนบทและประเทศ เราก็กล่าวไว้สองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี แม้บุคคล เราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรคบก็มี ไม่ควรคบก็มีก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้จีวรเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรใช้สอยก็มี ไม่ควรใช้สอยก็มี’

ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือ ในจีวร ๒ อย่างนั้น พึงรู้จีวรใดว่า ‘เมื่อเราใช้สอยจีวรนี้แล อกุศลธรรม ทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ จีวรเห็นปานนี้ไม่ควร ใช้สอย ในจีวร ๒ อย่างนั้น พึงรู้จีวรใดว่า ‘เมื่อเราใช้สอยจีวรนี้แล อกุศล ธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ จีวรเห็นปานนี้ ควรใช้สอย คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้จีวรเราก็กล่าวไว้โดย สองทาง คือ ที่ควรใช้สอยก็มี ไม่ควรใช้สอยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้บิณฑบาตเราก็กล่าวไว้โดย สองทาง คือ ที่ควรฉันก็มี

ไม่ควรฉันก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือ ในบิณฑบาต ๒ อย่างนั้น พึงรู้บิณฑบาตใดว่า ‘เมื่อเราฉันบิณฑบาต นี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ บิณฑบาตเห็นปานนี้ไม่ควรฉัน ในบิณฑบาต ๒ อย่างนั้น พึงรู้บิณฑบาตใดว่า ‘เมื่อเราฉันบิณฑบาตนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรม ทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ บิณฑบาตเห็นปานนี้ควรฉัน คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย แม้บิณฑบาตเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรฉันก็มี ไม่ควรฉันก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เสนาสนะเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัย อะไรกล่าวแล้ว คือ ในเสนาสนะ ๒ อย่างนั้น พึงรู้เสนาสนะใดว่า ‘เมื่อ เราอยู่อาศัยเสนาสนะนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ เสนาสนะเห็นปานนี้ไม่ควรอยู่อาศัย ในเสนาสนะ ๒ อย่างนั้น พึงรู้เสนาสนะใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยเสนาสนะนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ เสนาสนะเห็นปานนี้ ควรใช้สอย คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เสนาสนะเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี

ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้หมู่บ้านและนิคมเราก็กล่าว ไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือ ในหมู่บ้านและนิคม ๒ อย่างนั้น พึงรู้หมู่บ้านและ นิคมใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยหมู่บ้านและนิคมนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ หมู่บ้านและนิคมเห็นปานนี้ไม่ควรอยู่อาศัย ในหมู่บ้านและนิคม ๒ อย่างนั้น พึงรู้หมู่บ้านและนิคมใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยหมู่บ้านและนิคมนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’

หมู่บ้านและนิคมเห็นปานนี้ควรอยู่อาศัย คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้หมู่บ้านและนิคมเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้วก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ชนบทและประเทศเราก็ กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เรา อาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือ ในชนบทและประเทศ ๒ อย่างนั้น พึงรู้ชนบท และประเทศใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยชนบทและประเทศนี้แล อกุศลธรรม

-----------------------------------------------

ทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ ชนบทและประเทศ เห็นปานนี้ไม่ควรอยู่อาศัย ในชนบทและประเทศ ๒ อย่างนั้น พึงรู้ชนบทและประเทศใดว่า ‘เมื่อเราอยู่อาศัยชนบทและประเทศนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ ชนบทและประเทศเห็นปานนี้ควรอยู่อาศัย คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ชนบท และประเทศเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว

ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้บุคคลเราก็กล่าวไว้โดย สองทาง คือ ที่ควรคบก็มี ไม่ควรคบก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว คือในบุคคล ๒ ประเภทนั้น พึงรู้บุคคลใดว่า ‘เมื่อเราคบบุคคลนี้แล อกุศล ธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง’ บุคคลเห็นปานนี้ไม่ควรคบ ในบุคคล ๒ ประเภทนั้น พึงรู้บุคคลใดว่า ‘เมื่อเราคบบุคคลนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ บุคคลเห็นปานนี้ควรคบ คำที่เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้บุคคลเราก็กล่าวไว้โดยสองทาง คือ ที่ควรคบก็มี ไม่ควรคบก็มี’ ดังนี้นั้น เราอาศัย ความข้อนี้กล่าวแล้ว”

๕. ปริหานสูตร

ว่าด้วยบุคคลเป็นผู้มีธรรมเสื่อมด้วยุเหตุ ๔ ประการ

{๕๕} [๕๕] ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้ถามว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘บุคคลผู้มีธรรมเสื่อม บุคคลผู้มีธรรมเสื่อม’ ดังนี้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคล